Liryka polska XVIw..doc

(97 KB) Pobierz
1

Liryka polska w XVI w. Horacjonizm. Oda. Elegia. Pieśń. Fraszka liryczna. (Parafraza psalmu.) Tren. (Sonet.)

HORACJANIZM:

Z liryków rzymskich Horacy „bodajże jedyny zasługuje na to, żeby go czytać” (Kwintylian).

Dla jego naśladowców antycznych znany był głównie jako autor satyr; w średniowieczu Horacy czytywany w szkołach i przepisywany w klasztorach, ale do szerszych mas czytelniczych trafiał jedynie jako autor mądrych Satyr i Listów, jak i Ars Poetica (List do Pizonów); w średniowieczu zapotrzebowanie na lirykę było zaspokojone przez hymny kościelne…

„List do Pizonów” – Ars Poetica (jednak nie omieszkam wspomnieć…)

- Listów Księga Druga – List trzeci, do Pizonów (ojca-konsula, towarzysza broni Horacego i jego syna); to traktat o poezji ujęty w formę listu-gawędy; obok Poetyki Arystotelesa to najbardziej znane sformułowanie zasad klasycznej poetyki.

Postulaty:

·          jednolitość dzieła, pod względem składniowym oraz tematycznym (zilustrowany przykładem ze sztuk plastycznych);

·          zasada prawdopodobieństwa (smutek w tragedii, śmiech w komedii, charakter wypowiedzi dostosowany do postaci, bohaterowie tworzeni konsekwentnie i stosownie (np. do wieku), nienaruszalność toposów i archetypów, stosowanie odpowiedniego metrum do gatunku – zachowanie decorum)

·          sztuka – 5 aktów, 4 aktorów (w tym jeden milczący), chór bierze udział w akcji, jego pieśni mają być związane z fabułą

·          sceny okrutne mają dziać się poza sceną

·          wywody o stosunku talentu wrodzonego (ingenium) do kunsztu i rzemiosła literackiego (ars) – potrzebne jedno i drugie, (szaleństwo nie jest kryterium bycia poetą, jest nim raczej mądrość!, piętnuje ostentacyjny ekscentryzm poetów);

·          wywody na temat zadań poezji: dawać przyjemność (przeżycie artystyczne), czy pouczać (docere, movere, delectare), postulat zwięzłości

·          postulat doskonałości dzieła: zanim ujrzy ono światło dzienne, musi być długo polerowane i udoskonalane (powinno 9 lat przeleżeć w biurku)

·          jeśli poeta chce wzruszyć czytelnika to musi wpierw sam przeżyć uczucia, jakie chce w nim wzbudzić

„Pieśni” Horacego odkrył renesans i humanizm. Horacego-liryka odkrył dla literatury europejskiej Petrarka (1304-1374). W późnym renesansie włoskim (XV/XVI) mnożą się szeregi jego nowołacińskich naśladowców w różnych krajach Europy (również w okresie kontrreformacji… wiadomo kto: M.K.S.). Również renesansowa liryka w językach ojczystych staje pod znakim Horacego (Plejada Ronsarda, Kochanowski). O ile w Europie najpierw tłumaczono Listy i Satyry Horacego, o tyle w Polsce były to Ody:

Kochanowski, Jan Smolik, Sebastian Petrycy z Pilzna [1609], Jan Gliwicki[1642]).

Największym osiągnięciem nowołacińskiego horacjanizmu w Polsce jest niewielki zbiorek J. Kochanowskiego – Lyricorum libellus (1580) oraz jezuity M. K. Sarbiewskiego (Horatiusa Sarmaticusa, czytany jeszcze w XIX wieku w angielskich szkołach zamiast Horacego!) – Lyricorum libri IV (1631).

Liryczna twórczość Kochanowskiego stanowi jeden z niewielu przykładów w literaturze światowej twórczego przekształcenia natchnień Horacjuszowych.

Chrześcijańskie „Parodiae Horatianae” (2 poł. XVI w.) – odmiana nowołacińskich naśladownictw, których autorzy, zachowując bieg myśli poszczególnych ód, wtłaczają w nie (na siłę) treści chrześcijańskie i teologiczne; posługują się zwrotami poety, przenoszonymi na nowe treści.

Sposoby imitacji horacjańskiej:

ü        przekład – wierny, chociaż dokonywano uniwersalizacji, starając się, by polski czytelnik zrozumiał te teksty, adaptacja do polskiej rzeczywistości…

ü        parafraza – zachowany sens, ale zmieniona forma (lub odwrotnie!), polegała na czerpaniu topiki, tematów, stylu, cytatów; w ramach parafrazy możliwe było również podjęcie polemiki z wzorcem horacjańskim, a nawet jego wyszydzenie

ü        parodia chrześcijańska – ściśle ukierunkowana przeróbka o zupełnie zmienionym temacie lub ideologii, pomimo tego czytelnik potrafi dostrzec inspirację-pierwowzór. Najwybitniejszy: Maciej Kazimierz Sarbiewski – pomijał elementy humoru w parodii,

ü        PALINODIE – teksty satyryczne, w których pisarz pod pozorem odwołania wcześniejszej krytyki w rzeczywistości ją powtarza, a nawet wzmacnia.

Horacjanizm w literaturze polskiej jest obecny aż do końca XVIII wieku (!), m.in.: Adam Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Franciszek Ksawery Dmochowski.

Horacjanizm:

1) metryka – Horacy zaadoptował z greki do łaciny metrykę, którą później naśladowali poeci renesansowi (np. K. Celtis, Kallimach, Paweł z Krosna, J. Kochanowski)

2) topika:

§          Motywy biesiadne, epikurejskie (podkreślenie radości życia, chęci korzystania z jego dóbr, carpe diem), np.

Liber I, Carmen XI – „Nie pytaj próżno, bo nikt się nie dowie”, do Leukonoi

§          Poetycka refleksja dotycząca sławy i nieprzemijalności wartości tkwiących w poezji, np.

Liber III, Carmen 30 – „Exegi monumentum” (Stawiłem sobie pomnik trwalszy, niż ze spiży) – wierzy, że uniknie śmierci (non omnis moriar), to polemika z Cyceronem (De republica)

§          Motywy filozoficzne – podkreślenie znaczenia zasady umiaru, powściągliwości życiowej, która może być gwarantem bezpieczeństwa wobec zmiennych wyroków losu (fortuny); zasada „aurea mediocritas”, czyli poprzestawanie na tym, czym los człowieka obdarzy, np.

Liber III, Carmen 1 – „Odi profanum vulgus et arceo” (Precz motłoch ciemny…) – poeta jako kapłan Muz głosi nową, nie słyszaną dotąd pieśń tylko dla wtajemniczonych; zaczyna od chwalby bogów, by przejść do pochwały umiarkowania w pożądaniach, jako jedynego źródła szczęścia i bezpieczeństwa; umiar to podstawa moralności jednostki i społeczności.

§          Motyw przeżywanych i doświadczanych uczuć w miłości, które traktowane są przez poetę jako emocje pozwalające na osiągnięcie pełni życia

§          Motyw pogodnej, radosnej zgody na świat, afirmacja życia (baw się pókiś młody, np.

Liber I, Carmen 9 – „Spójrz jak Soraktu szczyt biało się jarzy w śniegu”, do Taliarcha

§          Poczucie własnej wartości poetyckiej przy zachowaniu skromności, np.

Liber IV, Carmen 2 – „Kto by z Pindarem pragnął iść w zawody”

- topos poety-pszczoły(Horacy) – symbol imitacji i poety-łabędzia (Pindar) – „żywy ulatuje na ustach ludzi”, skromność, stosuje figurę pomniejszenia (tzw. topos homilitudo)

Z wikipedii…:/

Oda - utwór liryczny, który charakteryzuje wzniosłość tematu i stylu, sławiący osobę, ideę, wydarzenie lub czas. Posiada kunsztowny układ.

W starożytnej Grecji i w starożytnym Rzymie była utworem śpiewanym ściśle związanym z obrzędami religijnymi oraz pieśnią na cześć herosów. Charakteryzuje się zawartością elementów pochwalnych, patosem, śpiewnością i melodyjnością. Zrytmizowanie osiągnięte jest za pomocą regularności wersyfikacyjnej i stałemu miejscu średniówki

Jak na moje oko to nie ma różnicy między odą a pieśnią (albo jest bardzo subtelna). Borowski z tego co zauważyłem odami nazywa łącińskie liryki (pieśni) Kochanowskiego…, ale to nie jest żadne rozwiązanie.

Ody to Pindar pisał…:/

ELEGIA (łac.)

- wg poetyk klasycznych (Arystoteles, Horacy) to utwór poetycki, wywodzący się ze starogreckiej pieśni żałobnej, pokrewny gatunkom funeralnym

- podstawowy wyznacznik - metrum:

dystych elegijny (heksametr daktyliczny + pentametr daktyliczny)!

- subiektywną elegię liryczną stworzyli elegicy rzymscy: Tibullus, Propercjusz, Owidiusz

- problem z klasyfikacją:

Kalimach z Cyreny – tworzył elegie (wprowadził do nich tematy mitologiczne), był też teoretykiem, więc dokonał klasyfikacji i wyjaśnienia etymologii elegii. Stwierdził więc, że elgia wywodzi się od żałobnego zawodzenia, tzw. eleleu (choć to tylko teoria, w rzeczywistości nie było na to żadnych dowodów w postaci świadectw literackich).

W renesansie znane były raczej elegie miłosne (Katullus, Tibullus, Propercjusz, Owidiusz), biesiadne, polityczne, wojenne, dydaktyczne (nie było żałobnych!).

Tradycja aleksandryjska jednak przetrwała, w związku z czym w renesansie pojawia się pewien problem z elegią, jako utworu (teoretycznie) żałobnego, zaś poświadczonego w praktyce inną tradycją.

Powstaje kompilacja (jak to w renesansie – wszechobecna myśl syntezy), czyli „żale miłosne kochanka”.

Renesansowi teoretycy elegii:

Ø        Francesco Robortello (wybitny grecysta, uczył Kochanowskiego)

Ø        Juliusz Cezar Scaliger

określali elegię, jako utwór wielotematyczny, smutny lub pogodny, wyróżniający się emocjonalnym, osobistym, choć ujętym w ramy konwencji, stosunkiem do przedmiotu; wyznaczniki: styl wytworny, delikatny, spokojny, słownictwo jasne

W poezji w XVI wieku pojawiły się elegiosatyry, zwane też lamentami lub skargami Matki-Ojczyzny. To pewien topos personifikacji, który ułatwiał oddziaływanie tekstu na wolę odbiorcy (np. Krzycki, Janicjusz, Rej).

Przykłady:

Þ       J. Kochanowski – „Elegiarum libri IV” (1584):

- elegie padewskie to łaciński debiut Kochanowskiego ; to przede wszystkim liryki erotyczne skierowane do Lidii (konwencjonalne imię…); poeta modelował tu autentyczne przeżycia wedle antycznych wzorców literackich.

- varietas - obok elegii erotycznych również wiersze dedykowane przyjaciołom, współtowarzyszom padewskim; są nawet panegiryki (np. pochwała Zygmunta Augusta wracającego z wyprawy inflanckiej). To tematy, którym Kochanowski już w swym dojrzałym okresie twórczości będzie stale wierny (liryczne, towarzyskie, patriotyczne).

– to jedyny polski zbiór elegii miłosnych (choć w języku łacińskim), częsty motyw: paraklausithyron (toposy: amator exclusis – kochanek na zewnątrz, servitium amoris, militia amoris, virago); bohaterką tych elegii miłosnych jest puella docta – kobieta wykształcona, która potrafi docenić poetę; pojawiają się motywy charakterystyczne dla elegii, np. zazdrość kochanka wobec wszystkich, którzy znajdą się w obecności jego oblubienicy

Co ciekawe u rzymskich elegików miłosnych opowieść o miłości nie była ułożona chronologicznie; u Kochanowskiego – wręcz przeciwnie.

Przedstawia tu kolejne etapy miłości (w Księdze II: obumieranie miłości, żale po rozstaniu; w Księdze III: miłość małżeńską, a więc inny model miłości, wzorem był Kochanowskiemu tym razem - Giovanni Pontano).

Dla elegii renesansowej charakterystyczna była umowność cierpień miłosnych (np. Pieśń 125 – „Użałuj się, kto dobry, a potłucz zawiasy”).

DYGRESJA:

Katullus (I p.n.e.) – przedstawiciel neoteryków, czyli poetów nowomodnych, którzy przciwstawiali się surowości tradycyjnych obyczajów Rzymu, nawiązywali do poezji hellenistycznej (aleksandryjskiej) i odsuwali się od obywatelsko-dydaktycznych zobowiązań literatury; koncentrowali się na własnym życiu, uczuciach, bl;iskim otoczeniu, zdarzeniach przelotnych; opiewał Lesbię.

Tibullus (I p.n.e.) - młodszy od Katullusa o ponad 30 lat, napisał cykl elegii miłósnych odtwarzających historię uczucia (zachowana chronologia uczucia), to elegik sentymentalny, często sięgający do topiki sielankowej; opiewał Delię.

Propercjusz (I p.n.e.) – rówieśnik Tibullusa, typowy poeta doctus, dał wzór elegii kunsztownej pełnej uczuć zmysłówych i temperamentu; opiewał Cyntię.

Þ       Janicjusz (1516 – 1543) – Żale, Elegie, Epigramaty(1542)

(tu: Tristum liber)

- to 10 elegii lamentacyjnych (o charakterze autobiograficznym!); naśladował tu wygnańczą poezję Owidiusza;

tematyka (varietas): choroba (najwięcej), pochwała filozofii (motyw z Boecjusza), kwerella (skarga Budy zdobytej przez Turków), opłakanie śmierci Hieronima Łaskiego, związanego silnie z polityką i dworem Jagiellonów; ostatnia elegia – do przyjaciela, który wybiera się w rodzinne strony (zazdrości mu).

- to silnie humanistyczny model elegii, podkreślający wątki autobiograficzne (wychodząc od wskazania pochodzenia (genus), miejsca dzieciństwa (patria), gdzie pobierał nauki (educatio), poprzez tęsknotę za ojczyzną, cierpienia, chorobę, śmierć)

Topika:

- poczucie niemocy, zbliżająca się śmierć, odcięcie poety od źródła poezji, tęsknota za ojczyzną, bezradność medycyny, patografia, czyli opis własnej choroby, hodeoporicon, czyli opis podróży i mijanych miejsc, przesłanie do potomności. Charakterystyczne było również umieszczanie epitafium (w trakcie elegii…).

Tu również pochwały mecenasa, który zgodnie z filozofią renesansową nie są spłacaniem długu wdzięczności wobec mecenasa,, ale czynią poetę kimś ważnym – rozdawcą sławy.

- „Elegia o sobie samym do potomności (VII)” – wzorzec: Elegia 10, Księga IV (Owidiusz);

[wspólny prawzorzec: biografia Tytusa napisana przez Swetoniusza – Żywoty Cezarów; to uzupełnienie Tacyta].

Uchodzi za najbardziej istotny utwór Janicjusza, autobiografizm jako manifestacja dumy twórczej; jest wyznaniem szczerym, choć utrzymanym w ramach konwencji elegijnej (naśladowanie antyku – Owidiusza); nade wszystko ważna jest tutaj przyszła sława.

Kallimach, czyli Filip Buonaccorsi (1437 – 1496)

(w Polsce na dworze arcybiskupa lwowskiego – Grzegorza z Sanoka, później doradca polityczny Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta)

- pisał elegie miłosne (1470 – 1471), lecz nie wydał ich drukiem

- adresatką jego miłosnych elegii i epigramatów była Fannia Swentocha

PIEŚŃ

– to gatunek literacki poezji lirycznej, o genezie związanej z obrzędami i muzyką (pieśni ludowe, pieśni średniowieczne), od której stopniowo się uwolnił, stając się samodzielną formą wyrazu.

Nowożytny kształt pieśni jako wiersza wywodzi się z utworów Horacego i od greckich. U Horacego stała się samodzielną formą literacką.

Pieśni ze względu na tematykę można podzielić na:

- pieśni religijne (psalmy)

- biesiadne

- filozoficzne

- okolicznościowe

- patriotyczne

Kochanowski ustalił wzorzec gatunku, nie mając prawie poprzedników w poezji polskiej, stworzył pieśń jako utwór liryczny przeznaczony do czytania (ustalił też polski model wiersza – ścisły sylabowiec, rytmizacja). Termin pieśń odpowiada horacjańskiemu carmen;

Pieśni na ogół nie schodzą poniżej pewnej rangi tematu i stylu; jest tu miejsce dla żartobliwego uśmiechu, ale nie dla frywolności; jest atmosfera autobiografizmu (ale bez szczegółów).

„Pieśni… Księgi dwoje” – J. Kochanowski (1586, DŁ u Januszowskiego)

- zbiór zawiera 25 pieśni (Ks. I), 24 pieśni (Ks. II), Pieśń świętojańska o Sobótce, Hymn, epicedium O śmierci Jana Tarnowskiego, Pamiątkę… Janowi Baptyście hrabi na Tęczynie

- wydobycie podmiotowego „ja” spośród świata ludzi, rzeczy i przyrody jest tu naczelną kategorią filozoficzno-moralną (np. Kto mi dał skrzydła – manifest twórczej samowiedzy artysty, duma poetycka); jednak ten autobiografizm dotyczy poety, który potrafi być zwykłym człowiekiem (elitaryzm i egalitaryzm jednocześnie). Ta dwoistość natury (poeta, człowiek) dochodzi do głosu szczególnie w pieśniach obywatelskich (II, 14 – Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie).

Motyw Orfeusza – oznacza u Kochanowskiego rozpiętość między mocą talentu poetyckiego a słabością człowieka.

- motywy mitologiczne w Pieśniach, np. Amfion, Orfeusz (I, 21), Fortuna (II, 3)

- prezentuje rozpiętość wzoru parenetycznego, stwarza sytuacje liryczne wpisane zawsze w krąg zagadnień o istotnym znaczeniu etycznym (tzn. obok biesiady – umiar).

- przedstawia rozmaitość i różnorodność danych motywów (np. wiersze o Fortunie nie tyle przeczą Hymnowi, co wzbogacają myśl w nim zawartą o nowe pytania)

- w całym zbiorze Pieśni niepewności fortuny przeciwstawione jest przekonanie, że niezależny umysł i cnota to jedyna gwarancją bezpieczeństwa

- w wielu pieśniach spotykamy konstrukcje przypominające przysłowia czy aforyzmy ( np. Wszystko się dziwnie plecie / na tym tu biednym świecie; Nie porzucaj nadzieje, / Jako-ć się kolwiek dzieje)

- Horacjanizm:

(Stronisz przede mną Neto nietykana I, 11)

„Pieśń świętojańska o Sobótce” – odrębna część zbioru; cykl pieśni pisanych w różnych konwencjach (przytoczenia różnie stylizowane); poeta dokonał tu scalenia fragmentów folkloru z tradycją antyczną i renesansową; istotny jest tutaj idylliczny śpiew...

Zgłoś jeśli naruszono regulamin