Liryka polska w XVI w. Horacjonizm. Oda. Elegia. Pieśń. Fraszka liryczna. (Parafraza psalmu.) Tren. (Sonet.)
HORACJANIZM:
Z liryków rzymskich Horacy „bodajże jedyny zasługuje na to, żeby go czytać” (Kwintylian).
Dla jego naśladowców antycznych znany był głównie jako autor satyr; w średniowieczu Horacy czytywany w szkołach i przepisywany w klasztorach, ale do szerszych mas czytelniczych trafiał jedynie jako autor mądrych Satyr i Listów, jak i Ars Poetica (List do Pizonów); w średniowieczu zapotrzebowanie na lirykę było zaspokojone przez hymny kościelne…
„List do Pizonów” – Ars Poetica (jednak nie omieszkam wspomnieć…)
- Listów Księga Druga – List trzeci, do Pizonów (ojca-konsula, towarzysza broni Horacego i jego syna); to traktat o poezji ujęty w formę listu-gawędy; obok Poetyki Arystotelesa to najbardziej znane sformułowanie zasad klasycznej poetyki.
Postulaty:
· jednolitość dzieła, pod względem składniowym oraz tematycznym (zilustrowany przykładem ze sztuk plastycznych);
· zasada prawdopodobieństwa (smutek w tragedii, śmiech w komedii, charakter wypowiedzi dostosowany do postaci, bohaterowie tworzeni konsekwentnie i stosownie (np. do wieku), nienaruszalność toposów i archetypów, stosowanie odpowiedniego metrum do gatunku – zachowanie decorum)
· sztuka – 5 aktów, 4 aktorów (w tym jeden milczący), chór bierze udział w akcji, jego pieśni mają być związane z fabułą
· sceny okrutne mają dziać się poza sceną
· wywody o stosunku talentu wrodzonego (ingenium) do kunsztu i rzemiosła literackiego (ars) – potrzebne jedno i drugie, (szaleństwo nie jest kryterium bycia poetą, jest nim raczej mądrość!, piętnuje ostentacyjny ekscentryzm poetów);
· wywody na temat zadań poezji: dawać przyjemność (przeżycie artystyczne), czy pouczać (docere, movere, delectare), postulat zwięzłości
· postulat doskonałości dzieła: zanim ujrzy ono światło dzienne, musi być długo polerowane i udoskonalane (powinno 9 lat przeleżeć w biurku)
· jeśli poeta chce wzruszyć czytelnika to musi wpierw sam przeżyć uczucia, jakie chce w nim wzbudzić
„Pieśni” Horacego odkrył renesans i humanizm. Horacego-liryka odkrył dla literatury europejskiej Petrarka (1304-1374). W późnym renesansie włoskim (XV/XVI) mnożą się szeregi jego nowołacińskich naśladowców w różnych krajach Europy (również w okresie kontrreformacji… wiadomo kto: M.K.S.). Również renesansowa liryka w językach ojczystych staje pod znakim Horacego (Plejada Ronsarda, Kochanowski). O ile w Europie najpierw tłumaczono Listy i Satyry Horacego, o tyle w Polsce były to Ody:
Kochanowski, Jan Smolik, Sebastian Petrycy z Pilzna [1609], Jan Gliwicki[1642]).
Największym osiągnięciem nowołacińskiego horacjanizmu w Polsce jest niewielki zbiorek J. Kochanowskiego – Lyricorum libellus (1580) oraz jezuity M. K. Sarbiewskiego (Horatiusa Sarmaticusa, czytany jeszcze w XIX wieku w angielskich szkołach zamiast Horacego!) – Lyricorum libri IV (1631).
Liryczna twórczość Kochanowskiego stanowi jeden z niewielu przykładów w literaturze światowej twórczego przekształcenia natchnień Horacjuszowych.
Chrześcijańskie „Parodiae Horatianae” (2 poł. XVI w.) – odmiana nowołacińskich naśladownictw, których autorzy, zachowując bieg myśli poszczególnych ód, wtłaczają w nie (na siłę) treści chrześcijańskie i teologiczne; posługują się zwrotami poety, przenoszonymi na nowe treści.
Sposoby imitacji horacjańskiej:
ü przekład – wierny, chociaż dokonywano uniwersalizacji, starając się, by polski czytelnik zrozumiał te teksty, adaptacja do polskiej rzeczywistości…
ü parafraza – zachowany sens, ale zmieniona forma (lub odwrotnie!), polegała na czerpaniu topiki, tematów, stylu, cytatów; w ramach parafrazy możliwe było również podjęcie polemiki z wzorcem horacjańskim, a nawet jego wyszydzenie
ü parodia chrześcijańska – ściśle ukierunkowana przeróbka o zupełnie zmienionym temacie lub ideologii, pomimo tego czytelnik potrafi dostrzec inspirację-pierwowzór. Najwybitniejszy: Maciej Kazimierz Sarbiewski – pomijał elementy humoru w parodii,
ü PALINODIE – teksty satyryczne, w których pisarz pod pozorem odwołania wcześniejszej krytyki w rzeczywistości ją powtarza, a nawet wzmacnia.
Horacjanizm w literaturze polskiej jest obecny aż do końca XVIII wieku (!), m.in.: Adam Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Franciszek Ksawery Dmochowski.
Horacjanizm:
1) metryka – Horacy zaadoptował z greki do łaciny metrykę, którą później naśladowali poeci renesansowi (np. K. Celtis, Kallimach, Paweł z Krosna, J. Kochanowski)
2) topika:
§ Motywy biesiadne, epikurejskie (podkreślenie radości życia, chęci korzystania z jego dóbr, carpe diem), np.
Liber I, Carmen XI – „Nie pytaj próżno, bo nikt się nie dowie”, do Leukonoi
§ Poetycka refleksja dotycząca sławy i nieprzemijalności wartości tkwiących w poezji, np.
Liber III, Carmen 30 – „Exegi monumentum” (Stawiłem sobie pomnik trwalszy, niż ze spiży) – wierzy, że uniknie śmierci (non omnis moriar), to polemika z Cyceronem (De republica)
§ Motywy filozoficzne – podkreślenie znaczenia zasady umiaru, powściągliwości życiowej, która może być gwarantem bezpieczeństwa wobec zmiennych wyroków losu (fortuny); zasada „aurea mediocritas”, czyli poprzestawanie na tym, czym los człowieka obdarzy, np.
Liber III, Carmen 1 – „Odi profanum vulgus et arceo” (Precz motłoch ciemny…) – poeta jako kapłan Muz głosi nową, nie słyszaną dotąd pieśń tylko dla wtajemniczonych; zaczyna od chwalby bogów, by przejść do pochwały umiarkowania w pożądaniach, jako jedynego źródła szczęścia i bezpieczeństwa; umiar to podstawa moralności jednostki i społeczności.
§ Motyw przeżywanych i doświadczanych uczuć w miłości, które traktowane są przez poetę jako emocje pozwalające na osiągnięcie pełni życia
§ Motyw pogodnej, radosnej zgody na świat, afirmacja życia (baw się pókiś młody, np.
Liber I, Carmen 9 – „Spójrz jak Soraktu szczyt biało się jarzy w śniegu”, do Taliarcha
§ Poczucie własnej wartości poetyckiej przy zachowaniu skromności, np.
Liber IV, Carmen 2 – „Kto by z Pindarem pragnął iść w zawody”
- topos poety-pszczoły(Horacy) – symbol imitacji i poety-łabędzia (Pindar) – „żywy ulatuje na ustach ludzi”, skromność, stosuje figurę pomniejszenia (tzw. topos homilitudo)
Z wikipedii…:/
Oda - utwór liryczny, który charakteryzuje wzniosłość tematu i stylu, sławiący osobę, ideę, wydarzenie lub czas. Posiada kunsztowny układ.
W starożytnej Grecji i w starożytnym Rzymie była utworem śpiewanym ściśle związanym z obrzędami religijnymi oraz pieśnią na cześć herosów. Charakteryzuje się zawartością elementów pochwalnych, patosem, śpiewnością i melodyjnością. Zrytmizowanie osiągnięte jest za pomocą regularności wersyfikacyjnej i stałemu miejscu średniówki
Jak na moje oko to nie ma różnicy między odą a pieśnią (albo jest bardzo subtelna). Borowski z tego co zauważyłem odami nazywa łącińskie liryki (pieśni) Kochanowskiego…, ale to nie jest żadne rozwiązanie.
Ody to Pindar pisał…:/
ELEGIA (łac.)
- wg poetyk klasycznych (Arystoteles, Horacy) to utwór poetycki, wywodzący się ze starogreckiej pieśni żałobnej, pokrewny gatunkom funeralnym
- podstawowy wyznacznik - metrum:
dystych elegijny (heksametr daktyliczny + pentametr daktyliczny)!
- subiektywną elegię liryczną stworzyli elegicy rzymscy: Tibullus, Propercjusz, Owidiusz
- problem z klasyfikacją:
Kalimach z Cyreny – tworzył elegie (wprowadził do nich tematy mitologiczne), był też teoretykiem, więc dokonał klasyfikacji i wyjaśnienia etymologii elegii. Stwierdził więc, że elgia wywodzi się od żałobnego zawodzenia, tzw. eleleu (choć to tylko teoria, w rzeczywistości nie było na to żadnych dowodów w postaci świadectw literackich).
W renesansie znane były raczej elegie miłosne (Katullus, Tibullus, Propercjusz, Owidiusz), biesiadne, polityczne, wojenne, dydaktyczne (nie było żałobnych!).
Tradycja aleksandryjska jednak przetrwała, w związku z czym w renesansie pojawia się pewien problem z elegią, jako utworu (teoretycznie) żałobnego, zaś poświadczonego w praktyce inną tradycją.
Powstaje kompilacja (jak to w renesansie – wszechobecna myśl syntezy), czyli „żale miłosne kochanka”.
Renesansowi teoretycy elegii:
Ø Francesco Robortello (wybitny grecysta, uczył Kochanowskiego)
Ø Juliusz Cezar Scaliger
określali elegię, jako utwór wielotematyczny, smutny lub pogodny, wyróżniający się emocjonalnym, osobistym, choć ujętym w ramy konwencji, stosunkiem do przedmiotu; wyznaczniki: styl wytworny, delikatny, spokojny, słownictwo jasne
W poezji w XVI wieku pojawiły się elegiosatyry, zwane też lamentami lub skargami Matki-Ojczyzny. To pewien topos personifikacji, który ułatwiał oddziaływanie tekstu na wolę odbiorcy (np. Krzycki, Janicjusz, Rej).
Przykłady:
Þ J. Kochanowski – „Elegiarum libri IV” (1584):
- elegie padewskie to łaciński debiut Kochanowskiego ; to przede wszystkim liryki erotyczne skierowane do Lidii (konwencjonalne imię…); poeta modelował tu autentyczne przeżycia wedle antycznych wzorców literackich.
- varietas - obok elegii erotycznych również wiersze dedykowane przyjaciołom, współtowarzyszom padewskim; są nawet panegiryki (np. pochwała Zygmunta Augusta wracającego z wyprawy inflanckiej). To tematy, którym Kochanowski już w swym dojrzałym okresie twórczości będzie stale wierny (liryczne, towarzyskie, patriotyczne).
– to jedyny polski zbiór elegii miłosnych (choć w języku łacińskim), częsty motyw: paraklausithyron (toposy: amator exclusis – kochanek na zewnątrz, servitium amoris, militia amoris, virago); bohaterką tych elegii miłosnych jest puella docta – kobieta wykształcona, która potrafi docenić poetę; pojawiają się motywy charakterystyczne dla elegii, np. zazdrość kochanka wobec wszystkich, którzy znajdą się w obecności jego oblubienicy
Co ciekawe u rzymskich elegików miłosnych opowieść o miłości nie była ułożona chronologicznie; u Kochanowskiego – wręcz przeciwnie.
Przedstawia tu kolejne etapy miłości (w Księdze II: obumieranie miłości, żale po rozstaniu; w Księdze III: miłość małżeńską, a więc inny model miłości, wzorem był Kochanowskiemu tym razem - Giovanni Pontano).
Dla elegii renesansowej charakterystyczna była umowność cierpień miłosnych (np. Pieśń 125 – „Użałuj się, kto dobry, a potłucz zawiasy”).
DYGRESJA:
Katullus (I p.n.e.) – przedstawiciel neoteryków, czyli poetów nowomodnych, którzy przciwstawiali się surowości tradycyjnych obyczajów Rzymu, nawiązywali do poezji hellenistycznej (aleksandryjskiej) i odsuwali się od obywatelsko-dydaktycznych zobowiązań literatury; koncentrowali się na własnym życiu, uczuciach, bl;iskim otoczeniu, zdarzeniach przelotnych; opiewał Lesbię.
Tibullus (I p.n.e.) - młodszy od Katullusa o ponad 30 lat, napisał cykl elegii miłósnych odtwarzających historię uczucia (zachowana chronologia uczucia), to elegik sentymentalny, często sięgający do topiki sielankowej; opiewał Delię.
Propercjusz (I p.n.e.) – rówieśnik Tibullusa, typowy poeta doctus, dał wzór elegii kunsztownej pełnej uczuć zmysłówych i temperamentu; opiewał Cyntię.
Þ Janicjusz (1516 – 1543) – Żale, Elegie, Epigramaty(1542)
(tu: Tristum liber)
- to 10 elegii lamentacyjnych (o charakterze autobiograficznym!); naśladował tu wygnańczą poezję Owidiusza;
tematyka (varietas): choroba (najwięcej), pochwała filozofii (motyw z Boecjusza), kwerella (skarga Budy zdobytej przez Turków), opłakanie śmierci Hieronima Łaskiego, związanego silnie z polityką i dworem Jagiellonów; ostatnia elegia – do przyjaciela, który wybiera się w rodzinne strony (zazdrości mu).
- to silnie humanistyczny model elegii, podkreślający wątki autobiograficzne (wychodząc od wskazania pochodzenia (genus), miejsca dzieciństwa (patria), gdzie pobierał nauki (educatio), poprzez tęsknotę za ojczyzną, cierpienia, chorobę, śmierć)
Topika:
- poczucie niemocy, zbliżająca się śmierć, odcięcie poety od źródła poezji, tęsknota za ojczyzną, bezradność medycyny, patografia, czyli opis własnej choroby, hodeoporicon, czyli opis podróży i mijanych miejsc, przesłanie do potomności. Charakterystyczne było również umieszczanie epitafium (w trakcie elegii…).
Tu również pochwały mecenasa, który zgodnie z filozofią renesansową nie są spłacaniem długu wdzięczności wobec mecenasa,, ale czynią poetę kimś ważnym – rozdawcą sławy.
- „Elegia o sobie samym do potomności (VII)” – wzorzec: Elegia 10, Księga IV (Owidiusz);
[wspólny prawzorzec: biografia Tytusa napisana przez Swetoniusza – Żywoty Cezarów; to uzupełnienie Tacyta].
Uchodzi za najbardziej istotny utwór Janicjusza, autobiografizm jako manifestacja dumy twórczej; jest wyznaniem szczerym, choć utrzymanym w ramach konwencji elegijnej (naśladowanie antyku – Owidiusza); nade wszystko ważna jest tutaj przyszła sława.
Kallimach, czyli Filip Buonaccorsi (1437 – 1496)
(w Polsce na dworze arcybiskupa lwowskiego – Grzegorza z Sanoka, później doradca polityczny Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta)
- pisał elegie miłosne (1470 – 1471), lecz nie wydał ich drukiem
- adresatką jego miłosnych elegii i epigramatów była Fannia Swentocha
PIEŚŃ
– to gatunek literacki poezji lirycznej, o genezie związanej z obrzędami i muzyką (pieśni ludowe, pieśni średniowieczne), od której stopniowo się uwolnił, stając się samodzielną formą wyrazu.
Nowożytny kształt pieśni jako wiersza wywodzi się z utworów Horacego i od greckich. U Horacego stała się samodzielną formą literacką.
Pieśni ze względu na tematykę można podzielić na:
- pieśni religijne (psalmy)
- biesiadne
- filozoficzne
- okolicznościowe
- patriotyczne
Kochanowski ustalił wzorzec gatunku, nie mając prawie poprzedników w poezji polskiej, stworzył pieśń jako utwór liryczny przeznaczony do czytania (ustalił też polski model wiersza – ścisły sylabowiec, rytmizacja). Termin pieśń odpowiada horacjańskiemu carmen;
Pieśni na ogół nie schodzą poniżej pewnej rangi tematu i stylu; jest tu miejsce dla żartobliwego uśmiechu, ale nie dla frywolności; jest atmosfera autobiografizmu (ale bez szczegółów).
„Pieśni… Księgi dwoje” – J. Kochanowski (1586, DŁ u Januszowskiego)
- zbiór zawiera 25 pieśni (Ks. I), 24 pieśni (Ks. II), Pieśń świętojańska o Sobótce, Hymn, epicedium O śmierci Jana Tarnowskiego, Pamiątkę… Janowi Baptyście hrabi na Tęczynie
- wydobycie podmiotowego „ja” spośród świata ludzi, rzeczy i przyrody jest tu naczelną kategorią filozoficzno-moralną (np. Kto mi dał skrzydła – manifest twórczej samowiedzy artysty, duma poetycka); jednak ten autobiografizm dotyczy poety, który potrafi być zwykłym człowiekiem (elitaryzm i egalitaryzm jednocześnie). Ta dwoistość natury (poeta, człowiek) dochodzi do głosu szczególnie w pieśniach obywatelskich (II, 14 – Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie).
Motyw Orfeusza – oznacza u Kochanowskiego rozpiętość między mocą talentu poetyckiego a słabością człowieka.
- motywy mitologiczne w Pieśniach, np. Amfion, Orfeusz (I, 21), Fortuna (II, 3)
- prezentuje rozpiętość wzoru parenetycznego, stwarza sytuacje liryczne wpisane zawsze w krąg zagadnień o istotnym znaczeniu etycznym (tzn. obok biesiady – umiar).
- przedstawia rozmaitość i różnorodność danych motywów (np. wiersze o Fortunie nie tyle przeczą Hymnowi, co wzbogacają myśl w nim zawartą o nowe pytania)
- w całym zbiorze Pieśni niepewności fortuny przeciwstawione jest przekonanie, że niezależny umysł i cnota to jedyna gwarancją bezpieczeństwa
- w wielu pieśniach spotykamy konstrukcje przypominające przysłowia czy aforyzmy ( np. Wszystko się dziwnie plecie / na tym tu biednym świecie; Nie porzucaj nadzieje, / Jako-ć się kolwiek dzieje)
- Horacjanizm:
(Stronisz przede mną Neto nietykana I, 11)
„Pieśń świętojańska o Sobótce” – odrębna część zbioru; cykl pieśni pisanych w różnych konwencjach (przytoczenia różnie stylizowane); poeta dokonał tu scalenia fragmentów folkloru z tradycją antyczną i renesansową; istotny jest tutaj idylliczny śpiew...
lamaplujka