Edukacja zawsze podlegała ewolucji. Zmieniały się struktury, formy i metody kształcenia. Jednak ostatnie lata przyniosły w Polsce zmiany szczególne. Przyczyną tego jest mnogość składników, które o tym decydują. Poniżej wyodrębniono najważniejsze. Trudno jednak wskazać, który z nich odegrał rolę zasadniczą, o tym bowiem decydują lokalne uwarunkowania.
Wprowadzona pod koniec lat 90-tych XX w. reforma edukacji miała za zadanie przygotować polską oświatę do wyzwań XXI w. Reforma wprowadzała wiele zmian. Najważniejszą chyba jednak było stworzenie nowego typu szkoły, a mianowicie gimnazjum. Głównym celem stworzenia placówki tego typu było zrównanie szans edukacyjnych młodzieży z różnych środowisk. Gimnazja miejskie czy to wiejskie miały bowiem spełniać określone standardy wyposażenia. W swych założeniach gimnazja miały mieć charakter rejonowy i nie miały podlegać grze wolnego rynku usług edukacyjnych. Bez względu na to czy tak się stało czy nie, powstanie gimnazjów wymusiło duże zmiany w pozostałych typach szkół. Powstanie gimnazjów „zabrało” bowiem uczniów ze szkół podstawowych i szkół ponadgimnazjalnych. W wyniku tego, między szkołami wymienionych typów rozpoczęła się ostra rywalizacja o ucznia. Zwłaszcza w miastach gdzie istnieje kilka, kilkanaście placówek do wyboru.
Oczywiście wpływ tego czynnika jest w wielu sytuacjach decydujący. Stanie się on najprawdopodobniej przyczyną zamknięcia wielu szkół podstawowych i ponadgimnazjalnych w najbliższym czasie. Wyrażane głośno kilka lat temu opinie,
Rys.1. Liczba dzieci w poszczególnych klasach szkół podstawowych i gimnazjów (Źródło: dane Podkarpackiego Kuratorium Oświaty za rok szkolny 2003/2004)
że zmniejszenie liczby dzieci będzie szansą na ogólną poprawę warunków kształcenia (mniejsze klasy, system jednozmianowy, itd.), nie znalazły odzwierciedlenia w rzeczywistości. Z powodów finansowych bowiem jednostki samorządu terytorialnego najczęściej dążą do maksymalizacji liczby uczniów w danym obiekcie. W najbliższych latach liczba urodzeń może się nieznacznie zwiększyć, w okres rozrodczy wchodzi bowiem młodzież z ostatniego wyżu demograficznego.
Jednostki samorządu terytorialnego mają obecnie decydujący wpływ na sieć szkół w danym terenie. To władze gminy lub powiatu decydują o być albo nie być danej placówki oświatowej. Stworzenie więc dobrego planu promocji i rozwoju szkoły może być argumentem, który zmieni losy danej placówki. Kilka gmin zdecydowało się nawet na utworzenie szkół ponadgimnazjalnych. Wiązało się to oczywiście ze wzrostem obciążeń finansowych. Ułatwiło jednak młodzieży z niezbyt zamożnych rodzin (zmniejszyło koszty dojazdu) naukę po ukończeniu gimnazjum. Oczywiście powstanie nowych szkół zmniejszyło liczbę klientów placówek już istniejących.
Rozwój szkolnictwa niepublicznego jest coraz bardziej dynamiczny. Proces ten dotyczy szczególnie dwóch rodzajów szkół: przedszkoli i szkół dla dorosłych. Procentowe ujęcie udziału w ogólnej liczbie placówek przedstawia poniższa tabela.
Rys.2. Procentowe ujęcie liczby placówek niepublicznych w stosunku do wszystkich placówek oświatowych danego typu (Dane fikcyjne).
Szkoły niepubliczne oferują ciągle bardzo różny poziom usług. Mamy wśród nich placówki z wieloletnią tradycją, czy też silnym zapleczem finansowym – mamy też tworzone na potrzeby aktualnych mód jednostki, które nie mają żadnego zaplecza tylko korzystają za opłatą z obiektów szkół publicznych.
Sytuacja gospodarcza zaważyła na losach szkół średnich nie tylko poprzez zmniejszenie finansowego wsparcia płynącego z jednostek samorządu terytorialnego ale także poprzez powiązania istniejące pomiędzy szkołami a danymi zakładami pracy. Z powodu słabej kondycji finansowej przedsiębiorstw likwidacji lub przekształceniu uległy m.in. szkoły związane z rzeszowskim „Zelmerem”, Polskimi Kolejami Państwowymi czy też Krośnieńskimi Hutami Szkła.
Czynniki wymienione w poprzednim rozdziale zadecydowały o tym, że obecnie możemy mówić o zjawisku konkurencji na rynku usług edukacyjnych. Poziom tej konkurencji jest zdecydowanie różny w dużych miastach i wsiach. Decyduje o tym oczywiście liczba placówek na danym terenie. Powszechność środków komunikacji (przede wszystkim samochodów) sprawia jednak, że rodzice czy też uczniowie coraz częściej gotowi są przejechać spory kawałek drogi jeśli mają świadomość, że dane placówka spełnia ich wymagania. Oczywiście placówka oświatowa to nie firma produkcyjna czy handlowa, jednak większość uwarunkowań związanych z wolnym rynkiem przenosi się na problematykę związaną z oświatą.
Istnienie konkurencji wymusza na dyrekcji szkoły, tak jak i na dyrekcji dowolnego przedsiębiorstwa podjęcie odpowiednich działań. Celem tych działań ma być sprawne funkcjonowanie i rozwój placówki w latach kolejnych. Można wyróżnić kilka obszarów pracy dyrekcji związanych z omawianą problematyką:
§ przygotowanie dokumentu określającego wizję szkoły i plan jej rozwoju na kilka najbliższych lat;
§ przygotowanie dokumentu zawierającego szczegółowe cele do realizacji na bieżący rok szkolny;
§ zapewnienie odpowiedniej kadry pracowników;
§ zapewnienie środków finansowych na poziomie pozwalającym na realizację planowanych zadań;
§ prowadzenie działań promocyjnych;
§ podnoszenie jakości świadczonych usług;
§ podnoszenie kwalifikacji pracowników;
§ ścisła współpraca z rodzicami, naturalnymi partnerami w rozwoju szkoły;
§ nawiązywanie współpracy z różnorakimi podmiotami życia publicznego (fundacje, stowarzyszenia, kościoły, inne placówki edukacyjne),
§ wprowadzanie procesów usprawniających zarządzanie placówką oraz jej funkcjonowanie,
§ badanie skuteczności wymienionych wyżej działań.
Widzimy więc, że władze współczesnej szkoły nie może skupić się tylko na jakości procesu dydaktyczno-wychowawczego. Jest to niewątpliwie priorytet w codziennej pracy placówki oświatowej, nie jest to jednak czynnik jedyny i decydujący.
Dyrekcja szkoły nie jest jednak w pełni autonomiczna, o wielu sprawach decyduje samorząd terytorialny, dlatego ważne jest czy na danym obszarze mamy do czynienia z polityką oświatową, która warunkuje w jakikolwiek sposób funkcjonowanie placówek oświatowych. Czy też samorząd przyjął postawę wyczekującą i to rozwój sytuacji będzie podstawą decyzji dotyczących oświaty. Wspomniana sytuacja, sprawia, że plan działań związanych z polepszeniem pozycji naszej placówki na rynku usług edukacyjnych nie powinien być niezgodny z planami wójta, burmistrza czy też prezydenta miasta.
Nowa sytuacja nakłada obowiązki nie tylko na dyrekcję szkoły, zmienić musi się także myślenie pojedynczego nauczyciela. Oczywiście celem jego pracy jest nauczanie, opieka i wychowanie. Nie może on jednak pozostać obojętny wobec następujących zmian. Musi przede wszystkim czynnie zaangażować się w wypracowywanie planu ich wprowadzania oraz ich charakteru. Tylko silna identyfikacja grona pedagogicznego z wprowadzanymi zmianami będzie podstawą ich skutecznego wprowadzenia.
Wprowadzając zmiany związane z istnieniem wolnego rynku usług edukacyjnych nie możemy zapomnieć, że wszystkie placówki publiczne a także niepubliczne, które chcą posiadać uprawnienia szkoły publicznej realizują w szerokim sensie rozumienia politykę oświatową Państwa. Nasze działania muszą być więc oparte na prawnych podstawach działania systemu oświaty w Polsce. Nie przestrzeganie tej zasady wprowadzi dyrekcję danej placówki oświatowej w konflikt z organem nadzoru pedagogicznego.
Pod pojęciem promocja szkoły rozumiemy wszystkie działania mające na celu poinformowanie klientów (grupy docelowej) o naszym istnieniu a także kształtowanie jak najlepszego obrazu naszej placówki. Bez względu na to czy pojęcie klient należy uznać za słuszne czy nie w stosunku do szkolnictwa publicznego musimy podjąć próbę określenia kim on jest. Na najwyższym poziomie ogólności możemy powiedzieć, że klientami placówki oświatowej dla młodzieży są:
§ uczniowie;
§ rodzice;
§ jednostka samorządu terytorialnego.
Można bowiem powiedzieć, że dana jednostka samorządu terytorialnego zamawia usługę na rzecz ucznia, o tym, która placówka będzie świadczyła dla niego usługę decyduje uczeń lub rodzice.
Po ogólnym określeniu odbiorców naszych usług przejść musimy do ich szczegółowego zdefiniowania. Nie dotyczy to oczywiście organu prowadzącego, gdyż jesteśmy do niego przyporządkowani z racji podziału administracyjnego kraju. Możemy natomiast szczegółowiej zdefiniować profil rodzica lub ucznia, np.:
§ jesteśmy szkołą podstawową dla dzieci zapracowanych rodziców, dlatego zapewniamy opiekę na świetlicy i zajęcia pozalekcyjne w godzinach od 6:30 do 18:30,
§ jesteśmy gimnazjum dla młodzieży szczególnie uzdolnionej, mamy doświadczenie w realizacji indywidualnego toku nauczania, u nas możesz ukończyć gimnazjum w 2 lata,
§ jesteśmy szkołą ponadgimnazjalną dla młodzieży, która na egzaminie końcowym w gimnazjum zdobyła od ok. 30 do 50 pkt., przygotowujemy młodzież do wykonywania danego zawodu lub podjęcia studiów.
Po szczegółowym zdefiniowaniu klienta naszych usług możemy przystąpić do przygotowywania szczegółowego planu promocji szkoły. Powinien on być spójny z planem rozwoju szkoły, gdyż jest jednym z bodźców, który ten rozwój ma wspierać. Trudno wskazać w jaki sposób ma powstać plan promocji szkoły, może to być autorskie dzieło jednego nauczyciela, wydaje się jednak wskazane, żeby w powstanie tego dokumentu włączyła się cała rada pedagogiczna lub przynajmniej jej większość (powołany w tym celu zespół). Po wypracowaniu dokumentu, który w sposób szczegółowy opisywał będzie działania promocyjne powinien on być przedyskutowany w obecności całej rady pedagogicznej, skorygowany jeśli zachodzi taka potrzeba i zatwierdzony.
Dokładne określenie działań promocyjnych jakie powinna podjąć szkoła, zależy od jej charakteru i specyfiki. Można jednak wskazać pewne ogólne kierunki:
§ działania informacyjne (ulotki, strona www, plakaty, wizytówki, broszury, itp.);
§ współpraca z mediami;
§ stały „dialog” z klientami szkoły i uwzględnianie ich sugestii i wskazówek dotyczących naszej pracy;
§ współpraca ze społecznością lokalną i różnorakimi organizacjami;
§ podnoszenie jakości codziennej pracy (to zagadnienie jednak najczęściej jest realizowane w ramach mierzenia jakości pracy szkoły).
Strona internetowa szkoły może więc spełniać charakter informacyjny jeśli chodzi o promocję placówki. Nie jest to jednak jedyne możliwe zastosowanie, uruchamiając w naszym serwisie odpowiednie „usługi” np. forum dyskusyjne czy czat możemy na bieżąco zbierać opinie o aktualnej działalności. Uruchomienie internetowej ankiety pozwoli nam zbadać dany problem związany z jakością naszej pracy. Aby jednak tak się działo musimy przede wszystkim zadbać o:
§ stałą aktualizację zawartości serwisu www;
§ estetyczny wygląd,
§ łatwą nawigację,
§ rzetelną i atrakcyjną zawartość merytoryczną.
adrinm