Gall Anonim Kronika polska
- Powstała w latach 1113-1116
- Pisana po łacinie
- Najwcześniejszy rękopis z XIV w. z Zakonu Cystersów
- Krytyka wewnętrzna – badanie na podstawie tekstu; Kromer i Plezia badali ze wstępu
- Związek dziejopisarzów – mieli Galla Anonima i przepisywali go, Wincenty Kadłubek i Jan Długosz
- Świadoma selekcja faktów: ważne rzeczy opisuje dokładnie, a mniej ciekawe omija
Koncepcje pochodzenia Galla Anonima:
a) Węgry
- jedyne wydarzenie, które Gall widział na własne oczy to pielgrzymka na Węgry – „jakośmy widzieli”
- najwięcej faktów jest o Węgrzech: opisuje Idziego i miejsca charakterystyczne (nazwy miejscowości, położenie itp.)
b) Francja
- mnich benedyktyn
- centrum kulturowe średniowiecza, gdzie mógł tak dużo nauczyć się o kulturze chrześcijańskiego zachodu
- klasztor Idziego w Prowansji (filia tegoż klasztoru na Węgrzech)
- Hilderbert (kronikarz francuski) – podobny styl: rytm i rym
- „Pieśń żałobna” przeróbka francuskiej
c) Włochy – Wenecja
- znajomość rejonu południowego, wymienianie krajów leżących po kolei z perspektywy Włoch tzn. Epir, Dalmacja, Chorwacja, Istria
- wspomnienie o z Istrii skąd wywodziły swoje korzenie znakomite rody weneckie
- wenecka „Historii o translacji św. Mikołaja” - szereg ważnych argumentów przemawiających za tym, że jej autor był tożsamy z Gallem Anonimem (rym dwuzgłoskowy, widoczne u obu autorów tendencje do zawieszania wątku za pomocą specjalnych zdań i potem powracania do głównego toku opowiadania)
roczniki – daty + suche opisy
gesta – sposób pisania historii napędzanej poprzez czyny, brak dat rocznych
panegiryk – utwór pochwalny i pochlebny
kronika – dzieło historyczne
literatura parenetyczna – budowanie pewnych wzorców jako postaci do naśladowania, wzorowania się na nich
Ukształtowanie:
- model trójkowy: 3 Bolesławów, 3 księgi, 3 wstępy / prologi
- I księga: okres do Bolesława Krzywoustego; początki państwa Polskiego i panowanie pierwszych Piastów
- II księga i III księga: panowanie B. Krzywoustego od cudownych narodzin do zwycięstwa pod Nakłem w 1113
- Przestrzeganie chronologii i rzeczowego związku wydarzeń z zupełnym pominięciem dat
- Rozbudowane elementy epickie: Krzywousty opisany jak heros
- Elementy fikcyjne: mowy, listy, pieśni, legendy, anegdoty
Epilogi:
Księga I – pieśń epicka o cudownym poczęciu i narodzinach B. Krzywoustego: dwie pierwsze zwrotki to sygnalizacja tematu, a trzy ostatnie rozwiązanie akcji.
Ślub: 1080 r., Władysław Herman nie ma potomka, błaganie u św. Idziego, odlanie ludzkiej postaci ze złota i wysłanie do miejsca kultu w Prowansji (miracula)
Żal po śmierci Bolesława Chrobrego
Księga II – dwunastowersowy utwór o dwudzielnej budowie: pierwszy wiersz w całości poświęcony jego twórcy, dziełu ora pracy pisarskiej; nie zapowiada treści księgi
Księga III – pochwała wojennych czynów księcia Bolesława; pochwała Boga; opis konfliktów ze Zbigniewem
Zasady:
- ex vizione: to co autor widział, opisane najobszerniej
- ex auditum: to co autor zna ze słyszenia
- obecność Boża w wydarzeniach
Funkcje Kroniki polskiej:
- promowanie kraju; wychwalanie jego zasług, siły, zasobności, sławienie go
- elementy propagandy (dla Bolesława Krzywoustego)
- promocja króla; podkreślenie jego ważnych czynów; (cudowne urodziny za sprawą św. Idziego) – panegiryk
- opisywanie szczegółu poprzez ogół – od rodu po właściwą osobę; topos wstępu jako konwencja pisania
- rola ośrodków monastycznych: obecność książek w klasztorach, przepisywane przez mnichów
- elitarność książki
- pierwsze książki na ziemiach polskich miały charakter religijny, pojawiły się po chrzcie Polski w 966 r.
- powstawanie rękopisu: przygotowanie gruntu do pisania, wykonanie tzw. Liniowania, tworzenie inicjałów bądź miniatur
- zmiana charakteru pisma w książce: przerwa w pisaniu (nawet na kilka lat), ktoś inny zaczyna pisać, pisanie różnymi przyrządami
- przepisywanie ksiąg: ze wzorca lub ze słuchu
- miejsca tworzenia książek (SURYPTORIA): klasztor, uniwersytet, dwór
ARS DICTANDI tzn. Sztuka dyktowania:
średniowieczna teoria układania tekstów pisanych, głównie listów oraz dokumentów, która oddziałała na całą twórczość prozatorską, a w pewnym stopniu również na poezję. Sformułowano ją około połowy XI wieku we Włoszech.
Ars dictandi odróżniała dwa typy stylu prozatorskiego:
* prosty - przeznaczony dla ludzi mniej wykształconych,
* ozdobny - przeznaczony dla elity intelektualnej.
Proza ozdobna powinna posługiwać się zdaniami rozwiniętymi, zbudowanymi z wyraźnie wyodrębnionych i symetrycznie układanych członów: dłuższych (coma) lub krótszych (cola). Tekst słowny powinien odznaczać się dźwięcznością, którą łączono ze stosowaniem rytmu, wiążącego kolejne człony i ewentualnie zakończenia następujących po sobie zdań i rytmicznością, ważną zarówno na początku, jak i w środku członu lub zdania, szczególnego znaczenia nabierała w zakończeniu, gdzie zyskiwała ściśle określoną strukturę formalną.
Pojawiały się tzw:
- Błędy ucha: ktoś źle powiedział lub ktoś źle usłyszał
- Błędy oka: złe odczytanie, pomijanie słów lub sformułowań, złe dopasowywanie kolejnych wersów
- Lapsus Calami: literówki
Gertruda spisywała wybrane fragmenty modlitw, zna je jest więc osobą wykształconą, która przebywała w klasztorze;
- XI-wieczny zabytek średniowieczny
Normatywizm – istniały normy, które musiała przestrzegać;
Poetyka renimistencji – pewne rzeczy wracają świadomie lub nieświadomie;
„Modlitewnik” pisany różnym charakterem pisma;
deklaracja: Ego Gertruda – nie chciała być anonimowa, mówiła również o sobie
- córka Mieszka II i Rychezy
- pietystyczna religijność, obwinianie się o najgorsze przewinienia
Modlitwy: za osoby żyjące (papieża, króla, bractwo zakonne, zbiorowość) i za osoby bliskie (Jaropełk Piotr)
Paralelizm: związek swojego życia z czyimś; Gertruda porównuje siebie do św. Heleny
Autobiografia:
- PERSPEKTYWA ZEWNĘTRZNA: kontekst biograficzny: opisywanie swoich zdarzeń życiowych / tradycja grecko-rzymska
- PERSPEKTYWA WEWNĘTRZNA: myśli, własne odczucia i wyznania; wyznanie grzechów, okres nawrócenia na wiarę
- zabytek odkrył w 1890 r. Aleksander Bruckner w oprawie kodeksu Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu (ze zbiorów BUW)
- kodeks pochodził z benedyktyńskiego klasztoru św. Krzyża na Łysej Górze – powstał w I połowie XV wieku
- w czasie jego oprawy użyto pociętego na paski rękopisu kazań polskich
- ich tekst został napisany minuskułą gotycką
- ich przedmiotem były wybrane problemy teologiczno-moralne związane z kolejnymi świętami kościelnymi
- wysoki stopień teoretyzacji
Zachowane kazania:
1. Na dzień św. Michała [tylko koniec] – dziewięć części, bo tyle funkcji spełniają Aniołowie; omówienie każdej funkcji rozpoczyna ogólnie sformułowane stwierdzenie, potem następują dowody z Pisma Św. Narracyjne i obrazowe; na zakończenie wniosek zbliżony do początkowego stwierdzenia à twierdzenie-dowód-wniosek
2. Na dzień św. Katarzyny [całość] – rozpoczyna się cytatem z „Pieśni nad Pieśniami”; słowem ‘wstań’ Chrystus wzywa grzeszników, potem następuje ich charakterystyka (podzielona na 4 części):
- siedzący ślepiec – św. Katarzyna słysząc głos Boga wstaje + dowód z jej żywota
- leżący paralityk – Ewangelia wg św. Łukasza
- śpiący więzień
- umarli wątpiący w Bożą miłość
na koniec ponownie trzy Boże wezwania kierowane do grzeszników
3. Na dzień św. Mikołaja [początek]
4. Na Boże Narodzenie [koniec] – przychodzi na ziemię Król prawdziwy, sprawiedliwy, wieczny, ubogi, skromny, aby dać przykład nie czynienia nikomu krzywdy, by człowiek z nim królował na wieki, żeby ludzie nie narzekali na ubóstwo, aby nie unosili się pychą
5. Na Trzech Króli [początek i koniec]
– działania człowieka względem Boga: poszukiwanie Go, poznanie i hojne obdarowywanie;
– Dary: złoto – czyn miłosierny, mirra – udręczenie ciała, kadzidło – nabożna modlitwa;
– Jezus jest od innych królów: miłościwszy, mocniejszy, szczodrzejszy.
– zachowany rygoryzm kompozycyjny
6. Na dzień Matki Boskiej Gromnicznej [początek]
- mają charakter intelektualny
- różnią się budową
- pisane są artystyczną kunsztowną prozą, rytmiczną i zrymowaną
- użycie ars dictandi
- rękopis powstał około połowy XIV wieku
- zawiera wiele archaicznych form językowych
- rozwinięty system skrótów świadczy, że był to konspekt
Charakterystyczne cechy Kazań świętokrzyskich:
- exemplum: przykłady z Biblii, tłumaczenie, potwierdzenie, powołanie się na autorytet
- struktura klamrowa
- teza = wniosek
- rozkaźniki
- symbol liczbowy
- powtórzenia, wyliczenia
- utwory spójne i uporządkowane
- powtarzalny refren
- przydawki atrybutywne
- poczucie językowe i poetyckie autora
- DIVISIO: podzielenie na segmenty o zbliżonej rozpiętości sylabicznej, w większości wykazujące współbrzmienie w zakończeniach
- związki ze scholastyką (nurt filozoficzny): krótkie, naukowe
- rękopis Biblioteki Katedralnej w Gnieźnie
- papierowy kodeks formatu małego folio liczący 190 kart
- zawiera 10 kazań w j.polskim, 95 kazań po łacinie oraz kilka wyjątków ze ‘złotej legendy’ Jakuba de Voragine
- polskie kazania zapisane krótko po 1409 r.
- przeznaczone dla słuchaczy prostych
- autorem polskich kazań był prawdopodobnie Wielkopolanin Łukasz z Wielkiego Koźmina człowiek uczony, profesor i rektor Akademii Krakowskiej w 1411 r.
- brak figur retorycznych, proste środki perswazji
KAZNODZIEJSTWO wywodzi się z retoryki antycznej.
Homilie – czysty wykład
Kazania – wytłumaczenie pewnych praw, porządków
Rozpoczął je św. Augustyn
Ars preadictandi: sztuka kaznodziejstwa
- powstanie: I połowa XIII w. autor nieznany choć tradycja długo przypisywała autorstwo św. Wojciechowi
- odpis: 1407 r.
- druk: 1506 r.
- utwór niejednolity: z pierwotnej dwuzwrotkowej pieśni rozrosła się do kilkunastu strof
- pierwsze wzmianki mówią o śpiewaniu jej podczas wojny z Krzyżakami w 1410 r. i pod Nakłem w 1431 r. (Jan Długosz) co świadczy o pozakościelnym charakterze utworu traktowanego jako pieśń bojowa
- CARMEN PATRIUM: pieśń ojczysta
- słowo „Bogurodzica” uchodzi za jeden z najstarszych wyrazów w pieśni, ma pochodzenie staro-cerkiewno-słowiańskie
Podział na 3 części:
1) zwrotki 1-2 kończące się refrenem ‘Kyrie eleison’ to właściwa Bogurodzica; pod względem gatunku literackiego jest to trop czyli dodatek do litanijnego wezwania, dopisywanie tekstu do melodii od której uzależniony był rytm
2) zwrotki 3-6 tzw. Pieśń wielkanocna
3) zwrotki 7-15 tzw. Pieśń pasyjna
MOTYW DEESIS – wzorzec ikonograficzny rozpowszechniony w sztuce romańskiej, przedstawiający Chrystusa-Władcę, obok którego w postawie modlitewnej stoją lub klęczą Maryja i Jan Chrzciciel jako główni pośrednicy
Przekaz:
- w pierwszej strofie Maryja występuje jako pośrednik między modlącym się ludem a swym Synem, dwukrotnie nazwanym Bogiem, a raz „gospodzinem”
- w strofie drugiej bezpośredni zwrot do Chrystusa nazwanego „bożycem” tj. syn Boga
- dualizm materii i ducha, rzeczywistości widzialnej i niewidzialnej, czasu i wieczności
- kompozycja utworu (porządek wezwań ...
fioletewa