Okresy literackie - O�wiecenie has�o w Notesie Tabele i zestawienia Zagadnienie Podstawowe informacje Czas trwania 1740�1822 (od powstania pierwszej wa�nej instytucji o�wieceniowej, Collegium Nobilium, do wydania pierwszego tomu Poezji Mickiewicza); wyr�nia si� trzy podokresy: 1) do ko�ca panowania Augusta III (nurt o�wieceniowy pojawia si� na tle kultury sarmackiej) 2) okres stanis�awowski (panowanie Stanis�awa Augusta, 1764�95) 3) okres postanis�awowski (po utracie niepodleg�o�ci w III rozbiorze 1795) Filozofia � g�osz�ca mo�liwo�� rozumowego poznania �wiata przez cz�owieka (racjonalizm) � pojmuj�ca �wiat i spo�ecze�stwo statycznie, jako dobrze dzia�aj�c� maszyn� � pojmuj�ca Boga jako Istot� doskona�� i Tego, kt�ry �wiat stworzy�, ale kt�ry dalej ju� nie wkracza w bieg historii i nie troszczy si� o koleje �ycia poszczeg�lnych ludzi (deizm) � podkre�laj�ca znaczenie do�wiadczenia (empiryzm) i poznania zmys�owego (sensualizm) � podkre�laj�ca potrzeb� edukacji � krytycznie odnosz�ca si� do instytucji politycznych, spo�ecznych i Ko�cio�a � operuj�ca poj�ciem stanu naturalnego, gloryfikuj�ca natur� (mit �dobrego dzikusa�) Sztuka dominuje nurt klasycyzmu, nawi�zuj�cy w formie i tre�ci do staro�ytno�ci, przez d�ugi czas wsp�istnieje on z rokokiem, a nawet z barokiem, a nast�pnie z sentymentalizmem Zagadnienia polityczne � ca�kowite uzale�nienie polityczne Polski od s�siad�w, nieudane pr�by zrzucenia ich �opieki� za Stanis�awa Augusta, zako�czone rozbiorami (1772, 1793 i 1795) i utrat� pa�stwowo�ci � nadzieje zwi�zane z Napoleonem, kr�tki okres ksi�stwa Warszawskiego (1807�1815) � utrwalenie w�adzy zaborc�w po Kongresie Wiede�skim (1815), ale zachowanie wi�kszo�ci suwerennych polskich instytucji pa�stwowych w ramach Kr�lestwa Polskiego Sytuacja spo�eczna, czynniki gospodarcze � trwa g��boki kryzys ustroju pa�stwa, rywalizacja rod�w magnackich � d��enie do reformy ustroju (Sejm Czteroletni, Konstytucja 3 Maja) � powstawanie instytucji promuj�cych rozw�j kultury narodowej: Collegium Nobilium, Szko�a Rycerska, Komisja Edukacji Narodowej, Teatr Narodowy, publiczna biblioteka Za�uskich � utrzymywanie si� zasad spo�ecze�stwa stanowego, ale wi�ksza mo�liwo�� awansu spo�ecznego, zw�aszcza dla mieszczan � po rozbiorach Polski warunki spo�eczne i ekonomiczne zr�nicowane w zale�no�ci od zaboru � nast�puje powolne d�wiganie si� z upadku gospodarczego, pojawianie si� zal��k�w przemys�u (manufaktury); nast�puje te� powolny, ale sta�y wzrost roli mieszcza�stwa Wp�ywy zewn�trzne, j�zyk literatury � wa�n� rol� odgrywa antyczna teoria trzech styl�w: wysokiego, �redniego i niskiego, st�d nie wolno miesza� np. patosu z komizmem (zasada decorum) � przemo�ne s� wp�ywy literatury francuskiej i filozofii francuskiego O�wiecenia � zanika znaczenie �aciny jako j�zyka nauki � literatura powstaje ju� niemal wy��cznie w j�zyku polskim Cele i g��wne cechy literatury � literatura ma wytyka� wady narodowe, dba� o czysto�� j�zyka polskiego, pochwala� edukacj�, ma wyra�a� reformatorskie pogl�dy w dziedzinie polityki trzy nurty: � klasycyzm (nawi�zanie do tradycji, nacisk na zagadnienia spo�eczne, dydaktyzm) � sentymentalizm (pochwa�a natury, przyja�ni, mi�o�ci, rodziny; cz�sto ton moralizatorski) � rokoko (wolno�� od dydaktyzmu, beztroska, subtelno�� i lekko��) Tematyka � problem reform ustroju, edukacji, spo�ecze�stwa � rozw�j cz�owieka od dzieci�stwa do dojrza�o�ci � w sentymentalizmie: natura, uczucia pojedynczego cz�owieka, szczere wi�zi mi�dzyludzkie Typ autora � najcz�ciej osoba wykszta�cona, zaanga�owana spo�ecznie i politycznie � tworzy wed�ug �ci�le okre�lonych regu� poetyckich (niewielka rola natchnienia) Typowy bohater cz�owiek o�wiecony: wolny od przes�d�w, kieruj�cy si� rozumem, znaj�cy swoje miejsce w spo�ecze�stwie, obywatel-patriota, reformator (klasycyzm); cz�owiek czu�y: wra�liwy, przyjacielski, pragn�cy kontaktu z innymi (sentymentalizm) Zasady poezji � w poezji obowi�zuje sylabizm, a nast�pnie sylabotonizm (por. s. 335) � wyst�puje ogromna dba�o�� o rym � w bajkach istnieje znaczna dowolno�� formatu wiersza przy zachowaniu rymu (s. 336) Uprawiane gatunki literackie; najbardziej znane dzie�a bajka: Ignacy Krasicki Bajki i przypowie�ci, Stanis�aw Trembecki Bajki sielanka: Franciszek Karpi�ski Laura i Filon poemat opisowy: Stanis�aw Trembecki Sofi�wka, Kajetan Ko�mian Ziemia�stwo polskie powie��: Ignacy Krasicki Miko�aja Do�wiadczy�skiego przypadki satyra: Ignacy Krasicki Satyry, poematy heroikomiczne (np. Monachomachia) komedia: Franciszek Zab�ocki Fircyk w zalotach tragedia: Alojzy Feli�ski Barbara Radziwi���wna opera: Wojciech Bogus�awski Zabobon, czyli Krakowiacy i g�rale Pozytywizm Dodaj do notesu Tabele i zestawienia Zagadnienie Podstawowe informacje Czas trwania 1863�1890 (od powstania styczniowego do pojawienia si� modernistycznych pr�d�w w sztuce) Filozofia � krytyczna wobec romantycznej metafizyki i mistycyzmu � buduje wiedz� o �wiecie za pomoc� metody empirycznej (empiryzm) � wysoko ceni nauki przyrodnicze jako jedyne stosuj�ce metod� prawdziwie naukow�, przenosi metodologi� nauk przyrodniczych do nauk spo�ecznych (scjentyzm) � g�osi idee praw ewolucji i post�pu w rozwoju spo�ecze�stw (m.in. Herbert Spencer) � celem refleksji filozoficznej jest doskonalenie jednostki jako cz�stki spo�ecze�stwa i ludzko�ci, miar� warto�ci ludzkich czyn�w jest ich u�yteczno�� (utylitaryzm, John Stuart Mill) � zagadnienia religijne filozofii nie interesuj�, w filozofii przewa�a materializm Sztuka � realistyczna, o tematyce historycznej i wsp�czesnej, najwi�ksza rola malarstwa � za granic� pojawia si� impresjonizm Zagadnienia polityczne � powstanie styczniowe i jego konsekwencje: utrata autonomii Kr�lestwa Polskiego, wyw�zki na Syberi� i wyw�aszczenia � brak widocznych szans na odzyskanie niepodleg�o�ci � odr�bne problemy poszczeg�lnych zabor�w Sytuacja spo�eczna, czynniki gospodarcze � ograniczone jest szkolnictwo w j�zyku polskim (sytuacja jest zr�nicowana w poszczeg�lnych zaborach i pogarsza si� stopniowo w zaborze niemieckim i rosyjskim, a poprawia w austriackim) � uw�aszczenie ch�op�w we wszystkich zaborach � trwa rozw�j przemys�u i miast, w miastach zacieraj� si� tradycyjne podzia�y stanowe � ro�nie rola pieni�dza jako wyznacznika sytuacji spo�ecznej � ogromnie ro�nie rola prasy i czasopism, dzi�ki nim wydatnie poszerza si� kr�g odbiorc�w literatury, pojawia si� zaw�d dziennikarza Wp�ywy zewn., j�zyk literatury � zdecydowanie przewa�a proza, najwa�niejszym gatunkiem literackim staje si� powie�� � j�zyk d��y do precyzji i konkretu, unika zb�dnego patosu i efekt�w poetyckich Cele i g��wne cechy literatury � pocz�tkowo bardzo zaanga�owana w realizacj� programu spo�eczno-ekonomicznego (praca u podstaw: d�wiganie ludowej o�wiaty i dobrobytu, praca organiczna: propagowanie nowych form �ycia gospodarczego i spo�ecznego, kt�re usprawni� funkcjonowanie spo�ecze�stwa poj�tego jako organizm) � pocz�tkowo tendencyjna: miar� warto�ci literatury ma by� jej tendencja spo�eczna � z czasem realizuj�ca za�o�enia �wiatowych pr�d�w literackich � realizmu i naturalizmu � mo�e i powinna ukazywa� problemy jednostki, ale zawsze na szerszym tle spo�ecznym � pojawia si� tworzona przez wybitnych artyst�w literatura kierowana do dzieci (Konopnicka) � d��enie do niepodleg�o�ci drog� walki zbrojnej usuni�te na dalszy plan Tematyka � wsp�czesna tematyka spo�eczna: problem edukacji szerokich rzesz ch�opskich, emancypacji kobiet, asymilacji �yd�w, nadmiernej roli arystokracji, niesprawiedliwo�ci spo�ecznych � historyczna, niekiedy z aluzjami do wsp�czesno�ci � unika fantastyki, trzyma si� reali�w, pojawia si� problematyka miejska Typ autora mocno zwi�zany ze spo�ecze�stwem, �wiadomy jego potrzeb i problem�w, s�u��cy mu sw� wiedz� i talentem Typowy bohater dzia�acz: przedsi�biorczy, wykszta�cony, kieruj�cy si� rozs�dkiem, a nie porywami uczu�, orientuj�cy si� w osi�gni�ciach nauki i techniki i doceniaj�cy je, realizuj�cy program pozytywistyczny; praca jest miernikiem jego warto�ci; �yd: aktywny, nowocze�nie my�l�cy, silnie zwi�zany z polskim spo�ecze�stwem (silne d��enia cz�ci �yd�w do asymilacji); ubogie dziecko: pozbawione szans edukacyjnych, bez swojej winy skazane na wegetacj� (dziecko po raz pierwszy staje si� samodzielnym bohaterem literackim) Zasady poezji � na og� jest odrzucana przez zaanga�owanych pisarzy i krytyk�w, spychana na margines � istniej�ca poezja realizuje zasady sylabotonizmu � cz�sto nawi�zuje do motyw�w ludowych, podejmuje tematy spo�eczne (Konopnicka, Asnyk) Uprawiane gatunki literackie; najbardziej znane dzie�a nowela: Henryk Sienkiewicz Latarnik, Boles�aw Prus Katarynka opowiadanie: Boles�aw Prus Antek, Maria Konopnicka Nasza szkapa powie�� tendencyjna: Eliza Orzeszkowa Marta, Pan Graba, Jan Lam Wielki �wiat Capowic powie�� realistyczna: Boles�aw Prus Lalka, Eman�cy�pantki, Eliza Orzeszkowa Nad Niemnem, Henryk Sienkiewicz Rodzina Po�anieckich powie�� naturalistyczna: Adolf Dygasi�ski Zaj�c, Antoni Sygiety�ski Na ska�ach Calvados powie�� historyczna: Boles�aw Prus Faraon, Henryk Sienkiewicz Quo vadis obrazek poetycki: Maria Konopnicka W piwnicznej izbie, Ja� nie doczeka� felieton: Boles�aw Prus Kroniki reporta�: Henryk Sienkiewicz Listy z podr�y do Ameryki M�oda Polska (modernizm) Dodaj do notesu Tabele i zestawienia Zagadnienie Podstawowe informacje Czas trwania 1890�1918 (tendencje m�odopolskie zanikaj� dopiero w latach 20. XX w.) Filozofia � b�d�ca wyrazem kryzysu kultury mieszcza�skiej � jej zak�amanej etyki, filozofii, pogoni za pieni�dzem (pot�pianie �mentalno�ci filistr�w�) � przedstawia bezsens ludzkiego �ycia, kierowanego pop�dami i pe�nego cierpie� � wyznacza artyst� jako tego, kto intuicyjnie, dzi�ki swej tw�rczo�ci poznaje prawd� o �wiecie � g��wne kierunki: intuicjo...
maggmadziak