28. Odmiana liczebnika i zaimka
Odmiana liczebnika (z Jadackiej)
· Wszystkie liczebniki odmieniają się przez przypadki i rodzaje. Zasadniczo nie odmieniają się przez liczby, prócz liczebników porządkowych (pierwsi, drudzy), mnożnych i wielorakich.
· Najbardziej zróżnicowane fleksyjnie są liczebniki 1-4. trzy formy ma liczebnik jeden (-a, -o); odmienia się on jak przymiotnik.
· Liczebniki 2,3,4 mają swoista deklinacje, typowe wymiany morfologiczne w określonych przypadkach, w tym-stwardnienie spółgłoski –w- w formach żeńskich.
· Narzędnik liczebników 5-90 wyróżnia się wariantowymi końcówkami –u//-oma (z czternastu wioślarzami//z czternastoma wioślarzami, z trzydziestu prawniczkami//z trzydziestoma prawniczkami). Jeśli jednak liczebnikom nie towarzyszą rzeczowniki, postać z końcówka –oma staje się jedyną poprawną.
· Liczebniki odpowiadające wartościom 20,200,500,600,700,800 i 900 są z punktu widzenia słowotwórczego zrostami.
· Część liczebników wielowyrazowych, które można pozostawić bez odmiany, są jednak bardzo ściśle określone; obligatoryjnej fleksji podlegają bowiem: 1. dwa ostatnie składniki ciągu liczbowego, niezależnie od ogólnej liczby elementów oraz od rzędu wielkości, do którego się odnoszą. 2. wszystkie liczebniki oznaczające jednostki i dziesiątki, bez względu na to, jaki miejsce zajmują w danym układzie dziesiętnym, nawet jeśli są wielokrotnością milionów, miliardów czy bilionów, przy czym składnik już odmieniony nie może poprzedzać składnika nieodmienianego.
· Typowe liczebniki zbiorowe (dwoje, siedmioro, czterdzieścioro) również nie mają swoistej fleksji; deklinujemy je jak rzeczowniki rodzaju nijakiego z przyrostkiem tematycznym –g- we wszystkich przypadkach zależnych oprócz biernika (M. siedmioro, D. siedmiorga, C. siedmiorgu, B. siedmioro, N. siedmiorgiem, MS. (o) siedmiorgu).
· LICZEBNIKI UŁAMKOWE: podgrupa ta nie ma swoistych form odmiany. Spośród leksemów jednowyrazowych pół jest nieodmienne, półtora ma tylko zróżnicowanie rodzajowe: r. żeński półtorej męski i nijaki półtora, np. zjadł półtorej brzoskwini, półtora melona, półtora jabłka, a liczebnik ćwierć podlega deklinacji rzeczownikowej.
· LICZEBNIKI NIEOKREŚLONE: do tej części mowy tradycyjnie włączamy również leksemy, które nie maja konkretnej wartości liczbowej, np. dużo, ile, ilekroć, ilekolwiek, kilka, kilkanaście, kilkoro, mało, miliony, mnóstwo, nieco, niewiele, parę, trochę, tysiące, wiele, wielokroć.
· W zależności od typu strukturalnego liczebniki te powielają następujące modele fleksyjne. 1. według deklinacji liczebnikowej (wzór liczebników od pięciu wzwyż) odmieniamy te liczebniki nieokreślone, które są funkcjonalnie bliskie liczebnikom głównym, np. kilka, parę, wiele, tyle; regularnie modyfikowana kategoria jest przypadek, część liczebników ma ponadto zróżnicowane formy rodzajowe w mianowniku i bierniku. 2. według deklinacji rzeczownikowej odmieniamy trzy kategorie liczebników nieokreślonych: a) o znaczeniu zbiorowym (kilkoro, kilkanaścioro) b) będących genetycznymi rzeczownikami (część, masa, mnóstwo, moc) c) tysiąc, milion, miliard w liczbie mnogiej, używanych w znaczeniu „ogrom, wielka ilość”, uznanych- także w funkcji podstawowej- za morfologiczne rzeczowniki. M. tysiące, miliardy, miliony…
Odmiana zaimka (z Bańki)
Zaimki odmieniają się podobnie do wyrazów, które zastępują.
1. zaimki rzeczowne odmieniają się przez przypadek, ale nie przez liczbę i nie przez rodzaj. (z wyjątkiem zaimka ON, który ma formy zróżnicowane liczbowo i rodzajowo)
2. zaimki przymiotne odmieniają się przez przypadek, liczbę, rodzaj i deprecjatywnosć,
3. zaimki liczebnie odmieniają się przez przypadek i rodzaj, gdy zastępują liczebnik główny lub ułamkowy, lub tylko przez przypadek, gdy zastępują liczebnik zbiorowy.
4. zaimki przysłowne są nieodmienne
Zaimkom JA, Ty, ON i zwrotnemu SIĘ przysługuje swoista kategoria akcentowości o wartościach: akcà forma akcentowana, nakcà forma nieakceptowana
Leksemom JA, TY, ON przysługuje zaś kategoria poprzyimkowości o wartościach:
ppià forma poprzyimkowa, nppià forma niepoprzyimkowa
Paradygmat zaimka ON, obejmuje pięć kategorii: przypadek, liczbę, rodzaj, akcentowości poprzyimkowosć.
Głęboko defektywny jest paradygmat nieokreślonego zaimka Się. Ma on tylko formę mianownika.
Zaimki o zakończeniach –kolwiek, -ś, -ż, -że, mają w polszczyźnie tzw. fleksje wewnetrzna, tzn. ich końcówki fleksyjne, wbrew swojej nazwie, nie znajdują się na końcu formy fleksyjnej. Np. jak-i-kolwiek, jaki-ego-ś, jaki-emu-ż, jak-in-że
ODMIANA ZAIMKÓW DZIERŻAWCZYCH: zaimki dzierżawcze należą do przymiotnych, a wiec odmieniają się przez przypadek, liczbę, rodzaj i deprecjatywnosć. Do zaimków dzierżawczych należą ponadto odmienne często funkcjonalnie leksemy JEGO, JEJ, ICH, których formy są homonimiczn z formami zaimka ON.
OGRANICZENIA W ODMIANIE I ŁĄCZLIWOŚCI ZAIMKÓW LICZEBNYCH
Typowe zaimki liczebne- pierwsze jaki przychodzą do głowy-są odmienne. Spośród nich cztery zaimki zastępujące liczebnik zbiorowy, mianowicie KILKORO, KILKANAŚCIORO, OBOJE, OBYDWOJE, odmieniają się tylko przez przypadek. Np.
KILKORO: kilkoro dzieci, kilkorga dzieci, kilkorgu dzieciom…
OBOJE: oboje państwa, obojga państwa, obojgu państwa
Pozostałe zaimki odmienne, czyli te, które zastępują zaimek główny lub ułamkowy, odmieniają się także przez rodzaj, np.:
TYLE: tylu mężczyzn, tyle kobiet, (psów, stołów, dzieci,,,)
KILKA: kilku mężczyzn, kilka kobiet (psów, stołów, dzieci…)
Ilościowo przeważają jednak zaimki liczebne nieodmienne: BEZ LIKI, CO NIECO, CO NIEMIARA, NIEDUŻO, ODROBINĘ…
Zaimki liczebne nieodmienne występują tylko w pozycji mianownika lub biernika, a jeśli jest to pozycja zależna od czasownika-także dopełniacza.
iz_olda