Liryka
· PIEŚŃ: podzielony na strofy, zwykle o tematyce poważnej. Nowożytny kształt pieśni jako wiersza wywodzi się z utworów Horacego i ody greckiej. U Horacego stała się samodzielną formą literacką. W średniowiecznej literaturze, pieśni były epickimi utworami narracyjnymi o tematyce historycznej, np. Pieśń o Rolandzie, pieśni Kochanowskiego.
PODZIAŁ: religijne, biesiadne, filozoficzne, chwalebne, patriotyczne,
CECHY: układ stroficzny, paraleizmy, rytmizacja, uproszczona budowa.
· TREN: lament, płacz żałobny. Wywodzi się ze starogreckiej poezji, spokrewniony z elegią, a także epicedium; ważny element struktury tragedii greckiej; odmiana pieśni lamentacyjnej. Utwory takie były poświęcane zmarłej osobie i wyrażały żal oraz smutek z powodu jej odejścia, a także przedstawiały jej cnoty i zasługi. Twórcami trenów byli m.in. Symonides z Keos i Pindar (w Grecji) oraz Newiusz i Owidiusz (w Rzymie). Do antycznej twórczości trenodycznej nawiązywali poeci renesansowi (m.in. Petrarka), np. Kochanowski.
· ELEGIA: o treści poważnej, refleksyjny, utrzymany w tonie smutnego rozpamiętywania, rozważania lub skargi, dotyczący spraw osobistych lub problemów egzystencjalnych (przemijanie, śmierć, miłość); wyróżniamy też elegie miłosne i patriotyczne. Należy do najbardziej charakterystycznych form liryki bezpośredniej.
· ODA: charakteryzuje się wzniosłością tematu i stylu, sławi ideę, wydarzenie lub czas. Zwykle cechuje ją także zbiorowy podmiot wypowiedzi. Należała do najpopularniejszych form poezji klasycznej.
Oda do radości, Oda do młodości
· FRASZKA: gałązka, drobiazg, bagatela, błahostka; krótki utwór, zazwyczaj rymowany lub wierszowany o różnorodnej tematyce, często humorystycznej lub ironicznej (satyrycznej). Posiada pointę.
PODZIAŁ:
- autobiograficzne;
- filozoficzno-refleksyjne
- patriotyczne
- autotematyczne
- satyryczne
- obyczajowe
- religijne
- miłosne
· HYMN: uroczysta i podniosła pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze wypowiedzi, komponowana na cześć bóstwa, szczególnej osoby, wydarzenia, ojczyzny (kraju), a także idei.
· POEMAT - dłuższy utwór wierszowany obejmujący ciąg wydarzeń tworzących fabułę lub grupę refleksji, opisów.
· SONET: to kompozycja poetyckiego utworu literackiego, która złożona jest z czternastu wersów zgrupowanych w dwóch czterowierszach, rymowanych, dwóch trójwierszach (tercynach). Pierwsza zwrotka zwykle opisuje temat, druga odnosi go do podmiotu wiersza, a tercyny zawierają refleksję na jego temat.
Epika
· EPOS: epopeja, poemat heroiczny; jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki. ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów, na tle wydarzeń przełomowych dla danego narodu, lub też opowieść o prapoczątkach tego narodu.
· POEMAT DYGRESYJNY: odmiana poematu epickiego powstała w epoce romantyzmu. Utwór wierszowany, o charakterze fabularnym, o luźnej, fragmentarycznej kompozycji, najczęściej związanej prowadzącym cały tekst motywem podróży bohatera. Szczątkowa, prosta fabuła poematu dygresyjnego jest pretekstem do licznych wypowiedzi narratora (dygresji) na tematy aktualne, związane z literaturą, sztuką, polityką, historią oraz tematy osobiste. Narrator często odchodzi od opowiadania głównej fabuły, (gdyż nie ona jest w utworze najważniejsza) na rzecz snucia refleksji natury społecznej, politycznej, artystycznej, zdawania relacji z własnych wspomnień, opisywania uwag, anegdot, rozważań, obaw, przypuszczeń. Narrator często posługuje się ironią, żartem, bywa złośliwy, subiektywny, wykazuje się zachowaniem dystansu do utworu i jego bohaterów.
Beniowski.
· BAŚŃ – jeden z fantastycznych gatunków epickich, zazwyczaj niewielkich rozmiarów, odwołujący się zwykle do folkloru. Dominują w niej elementy fantastyki; opowiada o siłach nadprzyrodzonych, cudownych zdarzeniach, nadnaturalnych postaciach i zjawiskach. Jedną z ważniejszych cech baśni jest nieokreślony czas akcji. Zawiera ludową mądrość, przedstawia wierzenia ludowe i magiczne; baśń może być osnuta na podaniach, legendach. Do motywów baśniowych zaliczamy:
- motyw walki dobra ze złem
- zło w baśniach jest zawsze potężniejsze od dobra, ale zwykle z nim przegrywa
- zwycięstwo dobrej strony jednak zawsze jest okupione stratą
- przenikanie się świata nadprzyrodzonego z realnym
- motyw zwycięstwa miłości, sprawiedliwości i dobra
- motyw mędrca
- motyw wędrówki
· POWIEŚĆ: gatunek literatury pięknej, utwór narracyjny, opisujący zwykle rozbudowany ciąg zdarzeń. Cechujący się swobodną kompozycją i obejmujący obszerny materiał społeczno-obyczajowy, historyczny, psychologiczny. Ma zazwyczaj rozbudowaną fabułę. Jednym z głównych czynników powieści jest narracja organizująca świat przedstawiony, której nośnikiem jest narrator wszechwiedzący, w pierwszej lub trzeciej osobie.
· POWIEŚĆ REALISTYCZNA: twórcy powieści realistycznej mieli ukazywać wycinek z nurtu życia człowieka i społeczeństwa w sposób obiektywny, i z perspektywy zrozumiałej dla przeciętnego odbiorcy, kierującego się typowymi zasadami moralnymi. W prozie realistycznej nastąpiła demokratyzacja tematów i języka. Bohaterowie nie przypominali herosów, ich biografie były typowe dla epoki i stylu życia klasy, którą reprezentują. Kreując postać realista dbał zarówno o motywacją psychologiczną jak i socjologiczną. Narrator wszechwiedzący ma dystans do wydarzeń, o których opowiada. Nie tylko je relacjonuje, ale także formułuje oceny, niekiedy w sposób bezpośredni. Fabuła powieści realistycznej jest na ogół wielowątkowa, obfituje w epizody. Zdarzenia zazwyczaj są uporządkowane chronologicznie, ale relacje przerywają informacje o zdarzeniach wcześniejszych. Ważną funkcję spełnia opis przestrzeni konstruowany z punktu widzenia narratora, który stara się wychwycić cechy najbardziej charakterystyczne.
- CECHY:
- obiektywna narracja w trzeciej osobie
- narrator wszechwiedzący;
- typowe postacie (dobre lub złe, charakterystyczne dla epoki oraz grupy społecznej, z której się wywodzą);
- występuje zasada prawdopodobieństwa;
- rozbudowane opisy miejsc, sytuacji i osób;
- związki przyczynowo - skutkowe.
· POWIEŚĆ NATURALISTYCZNA: posiada znamiona dokumentalizmu, były fotograficznym opisem rzeczywistości. Fikcja literacka została ograniczona na rzecz przekazania problematyki społecznej. Wprowadzono także nowe typy bohaterów - ludzi pochodzących z najniższych warstw społecznych (miejska biedota, chłopstwo), a nawet z marginesu. Tematem utworów stały się zaś sprawy związane z ich codzienną egzystencją. Akcentowano niesprawiedliwość społeczną i powszechny wyzysk. Naturaliści stworzyli także nowatorski sposób ekspresji. Często stosowali bardzo brutalne obrazowanie oraz elementy turpizmu. Wprowadzili autentyzm językowy do wypowiedzi bohaterów (gwarę, drastyczne słownictwo).
· NOWELA: utwór niewielkich rozmiarów, pisany prozą, charakteryzujący się wyraźnie zarysowaną i sprawnie skrojoną akcją główną, mocno udramatyzowaną, która zmierza do punktu kulminacyjnego, a następnie do puenty. Fabuła noweli jest zazwyczaj jednowątkowa, pozbawiona epizodów pobocznych, rozbudowanych opisów przyrody oraz szczegółowej charakterystyki postaci. Jej treść dotyczy pewnego zdarzenia, opartego na wyrazistym motywie, z pozoru nieistotnym (np. kamizelka, sokół), ale często nabierającym znaczeń symbolicznych.
· RAPSOD: fragment dłuższego utworu lub samodzielny poemat, który sławi wybraną osobę lub bohaterskie czyny. Zwykle posiada charakter podniosły, żałobny i smutny. Rapsod może występować jako fragment epopei lub jako samodzielny utwór epicki.
· BAJKA: krótki utwór literacki, wierszowany, żartobliwy, zawierający morał (pouczenie).
Dramat
· DRAMAT ANTYCZNY
- zasada mimesis
- prologos – zapowiedź - parodos – wstępna pieśń chóru - epejsodiony – sceny dialogowe - stasimony – wystąpienia chóru - kosmos – lament bohatera - eksodos – ostatnia pieśń chóru - epilog – część ostatnia dramatu
· DRAMAT ROMANTYCZNY: kompozycja dramatu romantycznego była luźna, poszczególne epizody cechowała duża niezależność, utwór nie podlegał typowym zasadom poetyki klasycystycznej, jak zasada trzech jedności czy zasada pięciu aktów, sceny monumentalne przeplatały się z kameralnymi i lirycznymi. Typowe dla dramatu romantycznego było łączenie uważanych przez klasyków za wykluczające się kategorii estetycznych - patosu i groteski, realizmu i fantastyki, komizmu i tragizmu. Łączono także wszelkiego rodzaju przeciwstawne konwencje stylistyczne i gatunkowe oraz techniki dramaturgiczne. Tego rodzaju synkretyzm i niedostosowanie kompozycji do wymogów technicznych widowiska teatralnego sprawiło, że dramaty romantyczne miały charakter niesceniczny.
· DRAMAT SHAKESPEAROWSKI:
- zerwanie z zasadą trzech jedności- brak jedności miejsca- brak jedności czasu- brak jedności akcji- brak chóru- wprowadzenie scen zbiorowych- nie ma prologu ani epilogu- wprowadzenie dwupłaszczyznowości rzeczywistości i fantastyka- wprowadzenie bohatera dynamicznego- wprowadzenie tragizmu postaci poprzez możliwość wyboru bohatera- wprowadzenie monologu wewnętrznego
· DRAMAT SYMBOLICZNY - utwór sceniczny, którego główną cechą jest odejście od dosłowności. Świat przedstawiony dramatu nie odzwierciedla konkretnych faktów społecznych; jego podstawowym budulcem jest symbol i niedopowiedzenie, nadrzędnym celem jest zaś wyrażenie...
caro_