Niezależnie od leczenia przyczynowego zawsze obowiązuje jak najszybsze zlikwidowanie dolegliwości bólowych. Szybkie, skuteczne postępowanie p/bólowe nie tylko daje komfort choremu, ale zapobiega uruchomieniu wtórnych fizjol. mechanizmów wikłających przebieg leczenia i prowadzących do wystąpienia “oporności” utrudniającej przerwanie bólu. Opóźnione rozpoczęcie postępowania p/bólowego to niejednokrotnie mniejsza skuteczność i konieczność podania leku w większych dawek lub o wyższym pułapie działania p/bólowego.
Szczeg. znaczenie ma także zapobieganie bólowi np. towarzyszącemu badaniom diagnostycznym oraz przed zabiegiem pooperacyjnym, podczas zabiegu i po jego zakończeniu.
Wybór sposobu walki z bólem jest zależny od rodzaju bólu; skuteczność leków jest b. różna w poszczeg. rodzajach bólów. Wymaga to znajomości mechanizmu prowadzącego do wystąpienia dolegliwości bólowych u indywidualnego chorego, niezbędnej do postawienia dobrego rozpoznania i właściwego wyboru taktyki walki z bólem.
Wybór leku jest zależny od tego czy jest to leczenie szpitalne czy też ambulatoryjne, a więc od dostępności i możliwości zastosowania danej postaci leku. Ograniczeniem stosowania leku mogą być działania niepożądane. Znajomość zagadnienia i właściwa obserwacja chorego ułatwia zapobieganie reakcjom niepożądanym, a w razie konieczności - ich łagodzenie (np. zaparcie, senność przy opioidach) zwłaszcza jeśli konieczne jest długotrwałe stosowanie leku.
Leczenie bólu ma często charakter leczenia objawowego, a wybór leku jest związany nie tylko z jego własnościami farmakologicznymi, ale także z obserwacjami klinicznymi oceniającymi jego skuteczność w danej sytuacji klinicznej i stosunku kosztów do skuteczności. Liczne czynniki modyfikujące odczucia bólowe niejednokrotnie wymagają indywidualnego doboru sposobu leczenia. Reakcja chorego na dane postępowanie (np. nieustępowanie bólu) może być istotnym elementem prowadzącym do rozpoznania przyczyny bólu; np wylew do wzgórza może być przyczyną braku efektu p/bólowego morfiny.
Niezwykle ważne jest jednoczesne wykorzystywanie wielu met., tak by leczenie miało charakter kompleksowy (korzystanie z met. niefarmakologicznych takich jak: elektrostymulacje, akupunktura, akupresura, chirurgia, psychoterapia, socjoterapia i in.).
Mechanizmy powstawania bólu:
I. Ból nocyceptorowy – tzw. “ból kliniczny” lub “normalny” powstający w wyniku podrażnienia zakończeń nerwowych przez silne bodźce (np. uraz), które mogą powodować uszkodzenie tkanek. Rec. te ulegają narastającej sensytyzacji, ale nie desensytyzują się; fakt ten leży u podstaw wytycznych, aby leki p/bólowe podawać w momencie pojawiania się dolegliwości bólowych, nie czekać na ich narastanie; dzieli się na:
q Trzewny - narządy wewn.
q Somatyczny - skóra, mięśnie, stawy
II. Ból psychogenny (ból o nieustalonej przyczynie, związany z procesem myślenia, stanem emocjonalnym, osobowością, bez uszkodzenia tkanek chociaż opisywany jest w takich kategoriach) - zawsze powinien być diagnozowany przez lekarza psychiatrę; można postawić diagnozę bólu psychogennego tylko po wykluczeniu innych jego przyczyn.
Ból psychogenny:
a. może być maską depresji
b. może występować w zab. nerwicowych - zespół przewlekłego bólu psychogennego
III. Ból neuropatyczny – jest wynikiem zab. f-cji dróg przewodzenia bólu w wyniku uszkodzenia nerwów obwodowych, korzeni tylnych rdzenia kręgowego i niektórych okolic mózgu prowadzący do zmian w całym ukł. nerwowym (deficyt ruchowy, ból samoistny, hiperalgezje, zab. wegetatywne). Ból neuropatyczny może być "podtrzymywany współczulnie" tzn. wzmożona aktywność ukł. współczulnego w odpowiedzi na uszodzenie. Przykłady - rwa kulszowa, neuralgia półpaścowa. Przyczyny bólu neuropatycznego:
Nerw
nerwiak (amputacja, przecięcie nerwu)
ucisk (zespoły cieśni, guzy)
zmiażdżenie, roziągnięcie, niecałkowite przecięcie (uraz)
mononeuropatie (cukrzyca, napromienianie, niedokrwienie) ·
polineuropatie (cukrzyca, amyloidoza, zatrucia)
Zwój rdzeniowy
ucisk (krążek międzykręgowy, guz, blizna tkankowa) ·
wyrwanie (awulsja) korzeni
infekcja (neuralgia półpaścowa)
Rdzeń kręgowy
stłuczenie
guz
niecałkowite przecięcie
Pień mózgu, wzgórze, półkule mózgu
Zab. ukrwienia (zawał, zator)
guz ·
uraz
Nie występ. u wszystkich pacjentów z uszkodzeniem nerwów, np.:
- uszkodzenie obwodowych pni nerwowych: bóle u 2-5 % pacjentów,
- po amputacjach kończyn: bóle u 15-50 % pacjentów,
- neuropatia popółpaśćcowa: bóle u 10 % pacjentów.
Podział bólu ze wzgl. na kryterium czasu:
q Ostry (do 3 m-cy) - informacja o stanie patologicznym, obecnie uważa się, że bóle te niczemu nie służą, dobra praktyka lekarska nakazuje zwalczać każdy ból;
Najczęściej zaniedbywanymi bólami z tej grupy są bóle pooperacyjne i bóle porodowe - istnieje błędny pogląd, że i tak miną, a z punktu widzenia fizjologii stanowią ważną informację.
q Przewlekły (>3 m-cy) – nie spełnia f-cji ostrzegawczej, tylko wpływa przygnębiająco na chorego; jest wynikiem błędu w drogach przewodzenia bólu (ostry ból wykazuje tendencję do samoograniczania).
Leki stosowane w farmakoterapii bólu:
Rekomendowane do terapii bólu: kw. acetylosalicylowy (większe znaczenie historyczne, mało racjonalne), Ibuprofen, Naproksen, sól sodowa Naproksenu (lepiej wchłania się niż Naproksen), Paracetamol.
Siła działania wszystkich subst. jest podobna, różnią się czasem działania p/bólowego
NLPZ działają obwodowo, na somatyczne rec. bólu (nocyceptory): 1. powierzchowne (znajdują się w skórze i błonach śluzowych) i 2. głębokie (znajdują się w tkankach podporowych: stawy i ich elementy, okostna, mięśnie).
Subst. pobudzające nocyceptory: Ach, AMP, PGE, Opioidy, Adenozyna, Bradykinina, Histamina, Serotonina; warto podkreślić, że prostaglandyny uwrażliwiają nocyceptory na działanie innych subst. wywołujących ból.
Nieskuteczność innych leków i met. walki z bólem upoważnia do zastosowania nawet silnie działającego opioidu.
Nie należy bać się opioidów - tylko racjonalnie je stosować.
Działają na poziomie rdzeniowym i ponadrdzeniowym, na rec. mi, kappa, delta; endogenne opioidy i ukł. antynocyceptorowy (jądra szwu) są odpowiedzialne za analgezję postresową (ofiary wypadków, żołnierze).
Mechanizm działania:
- Wpływ na rec. opioidowe - selektywne ligandy wszystkich typów rec. opioidowych mają działanie analgetyczne
- Komponent emocjonalny – „błogostan” psychiczny, nie obserwuje się efektu euforyzującego opioidów w trakcie ich stosowania u osób cierpiących na ból; agoniści rec. mi - korzystne działanie emocjonalne, agoniści rec. kappa to silniejsze analgetyki, ale nie przyjęły się w terapii bólu ze wzgl. na działanie psychozomimetyczne (objawy nie akceptowane przez pacjentów).
Opioidy stosowane na „ostro” są lekami bezpiecznymi, choć lekarze nadal boją się ich stosowania mając na uwadze możliwość wywołania depresji ośrodka oddechowego. Okazało się, że powikłanie takie nie jest praktycznie obserwowane u osób w trakcie bólu, bo ból stanowi napęd dla ośrodka oddechowego (blokowanie lekami miejscowo znieczulającymi percepcji bólu torowało depresyjny wpływ opioidów na ośrodek oddechowy). Nie należy się więc obawiać depresyjnego wpływu na ośrodek oddechowy opioidów stosowanych w leczeniu p/bólowym.
W miarę możliwości czasowych warto wspomnieć przy opioidach (jeśli nie było to przedstawione wcześniej): o możliwości ich stosowania w systemach TTS np. fentanyl w plastrach naskórnych i doustnych preparatach morfiny o przedłużonym uwalnianiu w leczeniu bólu przewlekłego oraz o analgezji sterowanej przez chorego (PCA-patient-controlled analgesia) za pomocą pompy automatycznej drogą dożylną, jak również podskórną i zewnątrzoponową, zwłaszcza w kontrolowaniu bólu pooperacyjnego.
Leki miejscowo znieczulające
q najczęściej stosowane w traumatologii (blokady nerwów gł. udowego po złamaniach trzonu kości udowej).
Techniki podawania tych leków:
- powierzchownie: na błony śluzowe, na skórę (krem EMLA- lidokaina i trilokaina w równych częściach, preparat stosowany pod okluzyjnym opatrunkiem, co najmniej na h przed spodziewanym zabiegiem, np. wenesekcją)
- nasiękowo: dotkankowo, np. w brzegi rany w trakcie jej zszywania
- blokada splotu: zawsze podajemy lek w pobliże splotu, a nie do splotu (b. bolesne, groziłoby jego uszkodzeniem)
- blokada centralna: do przestrzeni zewnątrzoponowej (ZO) lub podpajęczynówkowej (PP), w zależności od m-sca podawania stosuje się różne stęż.
ZO – bardziej niebezpieczne bo w przestrzeni zewnątrzoponowej sploty naczyniowe, większe prawdopodobieństwo wchłonięcia leku i wywołania efektów krążeniowych
PP – trudniejsze technicznie do wykonania
ZO lub PP można podawać również opioidy, ale należy liczyć się z poważnymi powikłaniami: odległa depresja ośrodka oddechowego lub wielorzutowa depresja ośrodka oddechowego
Najczęściej stosowanymi środkami są: lidokaina i bupiwakaina. Tabela przedstawia sposoby stosowania lidokainy.
Typ znieczulenia
Stężenie
Ilość leku
(ml)
Dawka (mg)
Nasiękowe
0,5-1,0%
1-60
5-300
Znieczulenie nerwów i splotów nerwowych
Splot ramienny
1,5%
15-20
225-300
pyrka1984