5.7. Wymiar i rozkład czasu pracy
Kodeks pracy zawiera definicję ustawową czasu pracy. Ustawodawca w stwierdza, że czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Z tak zdefiniowanego czasu pracy, jako kategorii prawnej, wynikają dwie konsekwencje:
• do czasu pracy wlicza się nie tylko czas efektywnej pracy pracownika, lecz również przerwy w świadczeniu pracy Jeżeli pracownik był gotów do wykonywania pracy, ale doznał przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy;
• za czas pozostawania do dyspozycji pracodawcy pracownikowi przysługuje wynagrodzenie wynikające z jego osobistego zaszeregowania.
Kodeks pracy określa podstawowy wymiar czasu pracy, nazywany także ustawowym wymiarem czasu pracy, wyznaczając maksymalne granice dobowego i tygodniowego czasu pracy. Regułą jest, że czas pracy nie może przekraczać:
• 8 godzin na dobę,
• 40 godzin w pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie przekraczającym 3 miesiące, a to oznacza, że w Kodeksie pracy nie przewiduje się sztywnego ujęcia wymiaru tygodniowego czasu pracy a tylko normę przeciętną, bowiem w okresie rozliczeniowym (wynoszącym maksymalnie 3 miesiące) średnia tygodniowa norma czasu pracy nie może być wyższa niż 40 godzin. Ustawodawca zawarł w Kodeksie pracy liczne przepisy, szczególne dotyczące: rozliczenia czasu pracy, możliwości podwyższania albo obniżania wymiaru czasu pracy, szczególnego rozkładu czasu pracy. Ze względu na rodzaj pracy lub jej organizację dopuszcza się możliwość przedłużenia wymiaru czasu pracy do 12 godzin na dobę, a w stosunku do kierowców w transporcie samochodowym i w komunikacji samochodowej - do l0 godzin na dobę, z zachowaniem normy tygodniowej 40 godzin. W razie przyjęcia takiego rozkładu czasu pracy, okres rozliczeniowy z reguły podlega skróceniu do l miesiąca. Okres rozliczeniowy może być wyjątkowo przedłużony do 3 miesięcy, ale tylko po wyrażeniu na to zgody przez zakładową organizację związkową, a jeżeli taka organizacja nie działa u danego pracodawcy - po uprzednim zawiadomieniu właściwego inspektora pracy.
Inny przepis dotyczy możliwości stosowania w transporcie samochodowym i w komunikacji samochodowej przerywanego czasu pracy według z góry ustalonego rozkładu, przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 6 godzin.
Kolejny przepis wprowadza zakaz stosowania podwyższonego wymiaru dobowego czasu pracy, który dotyczy:
a) pracowników zatrudnionych na stanowiskach, na których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, b) pracownic w ciąży,
c) pracownic opiekujących się dzieckiem do lat 4.
Pracodawca jest obowiązany prowadzić ewidencję czasu pracy. Pracownik ma prawo żądać od pracodawcy udostępnienia ewidencji czasu pracy, a pracodawca jest obowiązany spełnić owe żądanie.
5.2. Czas pracy w ruchu ciągłym
Ustawodawca w Kodeksie pracy definiuje pojęcie „pracy w ruchu ciągłym" oraz normuje istotne elementy organizacji pracy w ramach ruchu ciągłego, zaś w szczególności dotyczące wymiaru i rozkładu czasu pracy. Pracą w ruchu ciągłym jest praca, która nie może być wstrzymana ze względu:
• na technologię produkcji - o konieczności pracy w ruchu ciągłym decyduje technologia produkcji, która nie pozwala na wstrzymanie pracy, tym samym warunkuje ona potrzebę wykonywania pracy przez całą dobę i w każdym dniu tygodnia,
• lub na konieczność ciągłego zaspakajania potrzeb ludności - o konieczności pracy w ruchu ciągłym decyduje bezwzględna potrzeba zaspakajania określonych potrzeb ludności nieprzerwanie przez całą dobę i przez wszystkie dni tygodnia.
Istotną cechą pracy w ruchu ciągłym jest jej nieprzerwany tok przez całą dobę oraz wszystkie dni tygodnia. Wymaga to szczególnej organizacji pracy, bowiem z jednej strony - chodzi o zapewnienie nieprzerwanego funkcjonowania zakładu pracy, zaś z drugiej strony - zagwarantowanie pracownikom wolnego dnia w tygodniu. Dlatego ustawodawca dopuszcza możliwość przedłużenia czasu pracy w ruchu ciągłym do 48 godzin przeciętnie na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym trwającym nie dłużej niż 4 tygodnie, a w granicach tej normy czas pracy może być przedłużony jednego dnia w niektórych tygodniach do 12 godzin. Ustawodawca przewiduje również możliwość czterobrygadowej lub podobnej organizacji pracy, w której czas pracy nie przekracza 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie dłuższym niż 4 miesiące.
5.3. Praca w godzinach nadliczbowych
Pracą w godzinach nadliczbowych jest pracą wykonywaną ponad normy czasu pracy, ustalone przepisami Kodeksu pracy, a więc wykonywana po przekroczeniu dobowej i tygodniowej czy też okresowej normy czasu pracy.
Ustawodawca dopuszcza możliwość pracy w godzinach nadliczbowych tylko wówczas, gdy przepisy Kodeksu pracy na to zezwalają, a tym samym tylko w sytuacjach i granicach wyznaczonych przepisami prawa. Zgodnie z wolą ustawodawcy praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna tylko w razie:
• konieczności prowadzenia akcji ratowniczej dla ochrony życia lub zdrowia ludzkiego albo dla ochrony mienia lub usunięcia awarii,
• szczególnych potrzeb pracodawcy - wobec wystąpienia nagle potrzeb szczególnych, trudnych do przewidzenia w normalnym toku procesu pracy
Przepisy prawa pracy zabraniają zatrudnienia niektórych pracowników w godzinach nadliczbowych, np. kobiet w ciąży, pracowników młodocianych,
Ustawodawca w Kodeksie pracy określił granice dopuszczalnej ilości godzin nadliczbowych, które dotyczą tylko przypadku pracy w godzinach nadliczbowych z powodu szczególnych potrzeb pracodawcy. W tym przypadku liczba godzin nadliczbowych nie może przekroczyć dla poszczególnego pracownika 4 godziny na dobę oraz 150 godzin w roku kalendarzowym.
Za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje pracownikowi dodatkowe wynagrodzenie, niezależnie od normalnego wynagrodzenia, w wysokości: 50% wynagrodzenia - za pracę w dwóch pierwszych godzinach nadliczbowych na dobę oraz 100% wynagrodzenia - za pracę w dalszych godzinach nadliczbowych na dobę oraz w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, niedziele i święta.
5.4. Praca w nocy oraz w niedziele i święta
Praca w porze nocnej jest dla pracownika bardziej wyczerpująca i może być związana ze szczególną uciążliwością osobistą. Dlatego praca w porze nocnej jest unormowana w prawie pracy w sposób szczególny. Art. 137 § l kp określa porę nocną- obejmuje ona 8 godzin pomiędzy 2100 i 7°°. Pracownikowi wykonującemu pracę w porze nocnej przysługuje dodatkowe wynagrodzenie, które wynosi za każdą godzinę pracy w porze nocnej 20% stawki godzinowej wynikającej z najniższego wynagrodzenia za pracę, określonego przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej.
Również w szczególny sposób odniósł się prawodawca do pracy w niedziele i święta, które są dniami wolnymi od pracy. Z reguły za pracę w niedzielę oraz w święto uważa się pracę wykonywaną pomiędzy godziną 600 w tym dniu a godziną 600 następnego dnia (np. od 600 w niedzielę do 6°° w poniedziałek).
Zatrudnianie pracownika w dni wolne od pracy jest w zasadzie niedopuszczalne. Może ono nastąpić tylko wyjątkowo - w razie zaistnienia sytuacji określonych w Kodeksie pracy.
Wobec zatrudnienia pracownika w niedzielę pracodawca jest obowiązany zapewnić mu inny dzień wolny od pracy w tygodniu, a w zakładach, w których praca odbywa się również w niedzielę - zapewnić pracownikowi korzystanie co najmniej raz na 3 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy.
gosicka