2.1.Źródła informacji statystycznej o ludności
a) spisy ludności – najbardziej wszechstronne, dot. całego kraju
b) ewidencja bieżąca ludności,
- ewidencja bieżąca stanu ludności (księgi meldunkowe)
- ewidencja ruchu naturalnego
c) specjalne badania metoda reprezentacyjną,
d) specjalne badania monograficzne,
e) materiały wtórne itp.
Pełne badanie statystyczne, ustalające stan liczebny i strukturę ludności wg określonych cech w określonym momencie, na danym terytorium, na drodze indywidualnie uzyskiwanych informacji o wszystkich jednostkach podlegających badaniu.
Historia spisów
Pocz. służyły ustalaniu ogólnej liczby ludności (głów) lub potencjalnych żołnierzy; cel: obliczenie wysokości podatków.
IV w. p.n.e. Egipt; II w. p.n.e. Chiny; staroż. Rzym – regularne spisy, tzw. cenzusy
Od XVIII wieku systematyczne, powszechne spisy ludności na nowoczesnych zasadach
1749 Szwecja, 1790 USA
Polska: 1789 – spis sumaryczny: ludność miast i wsi
1777 i 1787 – spisy ludności miast
1790 – 1.spis imienny
okres międzywojenny: 1921 i 1931
spisy powojenne: 14.02.1946 – spis sumaryczny (stan i struktura ludności wg wieku oraz płci)
2.2.1 Ogólne zalecenia ONZ:
Spis powszechny powinien odbywać się, co 10 lat, w latach zakończonych na 0 lub im bliskim (ułatwia szacunki ludnościowe w skali globu). Ponieważ dla potrzeb działania państwa konieczna jest wiedza o strukturze ludności częściej niż co 10 lat, przeprowadza się mikrospisy lub oprac. dane z ksiąg meldunkowych. Podstawowe warunki dot. spisu:
1) precyzyjne określenie badanej zbiorowości pod względem rzeczowym, terytorialnym, czasowym
2) właśc. układ formularzy, jednoznaczność pytań i dobra instrukcja,
3) dobra organizacja
4) pozytywny stosunek ludności do spisu: akcja propagandowa, wyjaśnienie celów spisu, tajemnica spisywanych inf., podstawa prawna ich uzyskania.
5) Imienność
6) Bezpośredniość
7) Określenie terytorium: precyzja granic województw, powiatów, gmin, obwodów spisowych; korekty nazewnictwa;
8) Wybór terminu spisu: wybranie czasu, w którym ruchliwość ludności jest najmniejsza.
Przez określenie danej zbiorowości pod względem czasowym rozumie się oznaczenie dokładnego terminu, kiedy zostanie przeprowadzony spis – wybranie momentu, gdy ruchliwość ludności jest najmniejsza.
Moment krytyczny spisu: w Polsce to stan o północy, np. z 20/21 maja 2002
Program podstawowy spisów ok. 2000 roku - zalecenia ogólne Komisji Statystycznej ONZ
Programy spisu ludności:
1. Cechy geograficzne: 1) miejsce zamieszkania (liczba osób, miejscowość),
2)miejsce zamieszkania rok przed spisem
2. Cechy demograficzne: 3)płeć 4)wiek 5)stan cywilny (prawny) 6)kraj/miejsce urodzenia 7)obywatelstwo
3. Cechy ekonomiczne: 8)bież. aktywność ekonomiczna 9)czas przepracowany 10)zawód wykonywany 11)rodzaj działalności zakładu pracy 12)status zatrudnienia 13)miejsce pracy
4. Cechy dot. wykształcenia: 14)poziom wykształcenia
5. Cechy dot. gospodarstwa domowego i rodziny: 15) stosunek do reprezentanta gospodarstwa domowego, m.in. liczba dzieci, typ gospodarstwa domowego, liczba osób na emeryturze
Łącznie ze spisami ludności częste są spisy mieszkań i warunków mieszkaniowych, nieruchomości, gosp. rolnych, przedsiębiorstw pozarolniczych.
2.2.2 Kategorie ludności spisowej
Ludność „obecna” (de facto) – spisana w danej miejscowości w krytycznym momencie spisu
Ludność ”zamieszkała” (de jure) – stale zamieszkująca daną miejscowość, w momencie krytycznym była obecna lub nie.
Osoby czasowo nieobecne - spisywane w miejscu stałego zamieszkania, jako nieobecne z powodu:
1)urlopu,
2)wyjazdu na delegację służb.,
3)kilkutyg. ćwiczeń wojskowych,
4)kursu szkolenia zawodowego,
5)odbywania praktyki zawodowej, np. studenckiej
6)pobytu w szpitalu/sanatorium,
7)innej nieobecności – sprawy rodzinne pow.24h.
Kryterium zameldowania nie jest ważne, np. w sytuacjach, gdy osoby zamieszkują w innym miejscu w związku ze stałą pracą, nauka, odbywaniem służby wojskowej lub kary (więzienie, areszt, zakład poprawczy).
Osoby nie mające w ogóle miejsca zamieszkania (np. Cyganie, wędrowni rzemieślnicy, handlarze, grajkowie) spisywane były w obwodzie spisowym, w którym się w momencie kryt. znajdowały.
Osoby przeprowadzające się zaliczono do mieszkańcowi w nowym miejscu.
NIE podlegają spisowi: obywatele państw obcych, zatrudnieni w przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach, konsulatach i in. wraz z rodzinami.
Spisani zostali pozostali obywatele państw obcych oraz bezpaństwowcy.
Wg zalecenia ONZ i EUROSTATu wyróżnia się 3 kategorie ludności:
1) ludność faktycznie zamieszkała
2) ludność stale zamieszkała
3) ludność rezydująca
Cudzoziemiec – każda osoba, która nie ma polskiego obywatelstwa.
Ludność faktycznie zamieszkała obejmuje:
1. Osoby mieszkające stale, które były:
a) Obecne w momencie spisu
b) Nieobecne w momencie spisu przez okres krótszy niż 2 miesiące
c) Nieobecne w momencie spisu przez okres dłuższy niż 2 miesiące i wynikała z:
· Odbywania służby wojskowe
· Przebywanie w zakładzie karnym , śledczym
· Pobytu za granicą
2. Osoby przebywające czasowo powyżej 2 miesięcy z powodu:
a) Nauki, pracy
b) Leczenia, przebywania w domu opieki
Ludność stale zamieszkała obejmuje:
1. Obecnych w momencie spisu
2. Nieobecnych w momencie spisu, bez względu na czas trwania nieobecności
Ludność rezydująca obejmuje:
1. Stałych mieszkańców, bez osób przebywających poza miejscem zamieszkania, w kraju lub za granicą przez okres co najmniej 12 miesięcy
2. Osoby przybyłe z innych miejsc zamieszkania w kraju lub z zagranicy na okres co najmniej 12 miesięcy
2.2.3 Cechy demograficzne w spisach polskich
Zespoły cech w spisach dzielimy na grupy:
a. cechy zespołowe
b. cechy demograficzne
c. cechy społeczno-zawodowe
„Minimum demograficzne” stanowią: płeć, data ur. (wiek), stan cywilny, które powinny zawierać każdy spis ludności.
Stosunek do głowy gospodarstwa
Wydzielenie w określonym mieszkaniu osób należących do jednego gosp. domowego i wprowadza porządek w kolejności spisywanych osób.
Gospodarstwo domowe rodzinne to: rodzina/y mieszkające razem i utrzymujące się wspólnie (mogą też być niespokrewnione ale mieszkające i utrzymujące się razem z daną rodziną)
Gospodarstwo domowe nierodzinne to: (w tym os. samotne) osoby utrzymujące się oddzielne, też sublokatorzy/współlokatorzy
Gospodarstwo nierodzinne zakład zakwaterowania zbiorowego, w którym przebywają czasowo/stale obce sobie osoby, np. czasowo: hotele, domy wczasowe, szpitale, schroniska, sanatoria; stale: hotele robotnicze, domy studenckie, domy starców, zakłady dla inwalidów, domy dziecka, klasztory, zakłady karne i więzienia itp.
Gospodarstwa inne (2002), obejmuje gł. osoby bezdomne.
Głowa gospodarstwa – wg subiektywnej oceny osób spisywanych, osoba która dostarcza środki utrzymania, lub (jeśli osoby dostarczają je w równym stopniu)-osoba która nimi rozporządza.
Rodzina. Prze to pojęcie rozumie się, zespół osób wyodrębnionych w ramach gospodarstwa domowego na podstawie kryteriów biologicznych. Wyróżnia się następujące typy rodzin:
Nowym zagadnieniem jest rozróżnienie na stan cywilny prawny i faktyczny.
Nowe kategorie: zamężny/żonata nie pozostający w małżeństwie, zw. partnerskie, os. separowane.
Miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania w przeszłości
Informacje te pozwalają na ustalenie salda ruchów wędrówkowych; utrudnione np. przez zmiany podziałów administracyjnych.
Analfabetyzm, wykształcenie, uczęszczanie do szkół
Informacje stosunkowo mało dokładne.
Pyt. o umiejętność pisania i czytania (wielokrotnie przeformułowywane) – decydujące znaczenie ma pisanie; a podział na PÓŁANALFABETÓW i analfabetów wydaje się bezcelowy.
- obywatelstwo, narodowość, język ojczysty – pytania ważne w państwach wielonarodowych,
- pyt. o sieroctwo obecne w zasadzie tylko w spisach powojennych,
- niepełnosprawność (inwalidztwo) – mierzone poprzez oświadczenie o ludności o kalectwie lub przewlekłych chorobach,
o osoby niepełnosprawne BIOLOGICZNIE całkowite/poważne ograniczenie zdolności wykonywania podstawowych czynności
o b. os. niepełnosprawne PRAWNIE czyli mające orzeczenie o niepełnosprawności
- płodność kobiet pyt. o liczbę żywo urodzonych dzieci, odstęp między kolejnymi porodami i datę zawarcia związku małżeńskiego
Spis daje informacje o płodności wszystkich kobiet żyjących w momencie spisu podczas gdy sprawozdawczość bieżąca mówi tylko o płodności kobiet rodzących w danym roku.
NSP 2002: dodatkowe badania dzietności. Przeprowadzono je na próbie reprezentatywnej kobiet w wieku 16 i więcej lat. Pytano o historię związków małżeńskich i partnerskich, liczbę żywo urodzonych dzieci oraz o przyszłe zamiary prokreacyjne.
Podział ludności na: pracujących, utrzymywanych przez pracujących, posiadających niezarobkowe źródło utrzymania, utrzymywanych przez osoby posiadające niezarobkowe źródło utrzymania.
Stosunek do pracy został podzielony na:
Źródła utrzymania – podział:
1) praca osobiście wykonana, przynosząca zarobek lub dochód
2) niezarobkowe źródło utrzymania (emerytura, itp.)
3) utrzymanie przez rodzinę lub inne osoby
Typy gospodarstw domowych ze względu na źródło utrzymania (bez użytkowników indywidualnych gosp. rolnych):
a. gosp. pracownicze /z pracy najemnej/
b. gosp. pracujących na własny rachunek
c. gosp. utrzymujące się gł./wył z emerytury
d. gosp. utrzymujące się gł./wył z renty inwalidzkiej
e. gosp. utrzymujące się gł./wył z innych źródeł poza rentą i emeryturą
f. gosp. domowe pozostające na utrzymaniu innych gosp. domowych lub osób spoza gospodarstwa.
Typy gospodarstw z użytkownikiem indywidualnego gosp. rolnego:
a. rolnicze b. mieszane – gł. rolnicze c. mieszane – gł. nierolnicze d. nierolnicze.
Gospodarstwo domowe z użytkownikiem indywidualnego gospodarstwa rolnego dzieli się na:
1) rolnicze – źródłem utrzymania jest praca na swoim gospodarstwie rolnym
2) mieszane ( głównie rolnicze) – główne dochody są z pracy na gospodarstwie rolnym, a dodatkowe źródła to dochody spoza gospodarstwa rolnego
3) mieszane ( głównie nierolnicze) – główne dochody pochodzą z pracy poza swoim gospodarstwem rolnym
4) nierolnicze – gospodarstwo rolne w których nie wskazano pracy na gospodarstwie rolnym jako głównego lub dodatkowego źródła utrzymania
2.3.Ewidencja bieżąca i sprawozdawczość
Podstawowe cech danych ewidencyjnych to ciągłość i aktualność.
BADANIA JEDNORAZOWE zestawienie aktualnego stanu ludności dla oceny kompletności i prawidłowości rejestracji oraz otrzymania prawidłowego obrazu stanu liczebnego i struktury ludności wg określonych cech.
· Księgi stanu cywilnego: rejestracja małżeństw, urodzeń i zgonów
Przed 1939 akta prowadziły przede wszystkim org. wyznaniowe
1. Małżeństwa. W 1993 podpisano konkordat, który wprowadzał związki wyznaniowe ze skutkami prawnymi (ślub zostaje w ciągu 5 dni zgłoszony w USC)
2. Rozwody. Źródło informacji: tzw. ”karty statystyczne z prawomocnie orzeczonego rozwodu”
3. Fakt urodzenia. należy zgłosić do 14 dni
4. Fakt zgonu. Należy zgłosić do 3 dni.
· Rejestracja zameldowań i wymeldowań – księgi meldunkowe.
Rejestry MSWiA oraz oprac. GUS
1. Zmiana miejsca pobytu w kraju
2. Imigracja na pobyt stały
3. Emigracja na pobyt stały
4. Pobyt czasowy powyżej 2 m-cy
2.4 Metoda szacunkowa
Polega na ustalaniu liczebności jednostek o określonych właściwościach w badanej zbiorowości, natężenia określonych faktów ruchu naturalnego (zawartych małżeństw, urodzeń, zgonów), liczebności ludności w określonych grupach wieku itd. na podstawie uzasadnionych przesłanek.
2.5. Inne źródła
- np. regularne badania gospodarstw domowych
- specjalne badania empiryczne – obejmują część lub całości określonej populacji, (np. ZUS) danymi z takich badań można posługiwać się niezależnie od ich zasadniczego przeznaczenia
- GUS prowadzi systematycznie badania budżetów gospodarstw domowych, których celem jest ustalenie poziomu i struktury wydatków i dochodów rodzin
- od 1993 r. badaniem są objęte, w ramach Zintegrowanego Systemu Badań Gospodarstw Domowych, wszystkie prywatne gospodarstwa domowe
- wyniki badań obrazują podział gospodarstw domowych według głównego źródła utrzymania, poziomu uzyskiwanych dochodów, wielkości gospodarstwa domowego, typów rodziny biologicznej oraz różnych cech głów gospodarstwa domowego
- elektroniczne technika obliczeniowa: System Państwowej Informacji Statystycznej (SPIS), Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL) (charakteryzuje każdego obywatela pod względem 100 cech)
- metoda anamnestyczna – wylosowane osoby (badanie przeprowadza się z reguły metodą reprezentacyjną, aby móc uogólnić wyniki) udzielają informacji o faktach demograficznych za dłuższy okres. Najczęściej spotykanym badaniem tego typu jest w demografii badanie płodności ogólnej kobiet. Metoda ta pozwala na ocenę procesów demograficznych zachodzących w różnych okresach, a reprezentacyjny charakter badań umożliwia znaczne rozbudowanie zakresu pytań w porównaniu z zakresem pytań stosowanych w ogólnopaństwowej rejestracji ruchu naturalnego ludności.
- metoda monograficzna
diana22221