08.02.2008
Lek działający miejscowo → wprowadzony w bezpośrednie sąsiedztwo punktu uchwytu.
Lek działający ogólnie → lek dostaje się do krwioobiegu i z krwią dociera do różnych okolic ciała. Po drodze musi pokonać wiele przeszkód: tkanki, przez które się przedostaje lub enzymy będące w tkankach, które obniżyć jego ilość.
Ø Losy leku działającego ogólnie można podzielić na kilka faz. Fazy zwykle występują jednocześnie bądź zachodzą na siebie. Fazy te to:
1) Uwalnianie leku z postaci, w jakiej został podany (np. rozpuszczanie tabletek); faza ta nie występuje, gdy poda się lek np. w postaci roztworu
2) Wchłanianie, czyli transport leku- miejsce podania do krwi.
3) Dystrybucja, czyli proces rozmieszczania leku w organiźmie (np. przechodzenie leku z krwi do tkanek i z tkanek do krwi)
4) Eliminacja, czyli procesy prowadzące do zakończenia działania leku; biotransformacja (zmiana budowy pod wpływem enzymów); wydalenie (usunięcie poza organizm)
Ø Wymienione procesy i ich szybkość mają wpływ na stężenie leku w punkcie uchwytu.
Każdy lek charakteryzuje się pewnymi wielkościami, mówiącymi jak szybko jest wchłaniany, jak rozmieszcza się w organiźmie i z jaką szybkością jest eliminowany z organizmu. Te wielkości nazywa się parametrami farmakokinetycznymi. Wiek, płeć, stany chorobowe oraz stosowanie innych leków wpływa na parametry farmakokinetyczne.
Transport leku
Swobodne przemieszczanie się leku w organiźmie najczęściej jest ograniczane przez warstwy komórek nabłonkowych (np. śródbłonek naczyń; nabłonek przewodu pokarmowego).
Przestrzeń, gdzie lek porusza się swobodnie nazywa się kompartmentem ( np. wnętrze łożyska naczyniowego). Można jak kompartyment traktować całą wodę ustrojową czy lipidy organizmu.
Przenikanie leku przez bariery (transport biologiczny) podlega prawom, a podstawowymi mechanizmami transportu są:
Ø Bierna dyfuzja → bezwładny ruch z miejsc, w których panuje większe stężenie, tam gdzie stężenie jest mniejsze. Na przeszkodzie dyfuzji są błony komórkowe: łatwość przenikania leku przez te błony, oprócz stężenia decyduje o szybkości przenikania. Lek, aby przeniknął przez błonę musi być rozpuszczalny w H2O, być litofilny.
Ø Dyfuzja ułatwiona → udział biorą specyficzne nośniki. Nośniki te ułatwiają przejście przez lipid. Inne cechy: jak w biernej dyfuzji.
Ø Transport czynny → również wiązanie ze specyficznymi nośnikami. Może jednak przebiegać od mniejszego stężenia ku większemu.
Ø Filtracja → nie zależy od lipofilności, gradientu stężeń, lecz od wielkości porów, wielkości cząsteczek i różnicy ciśnień po obu stronach błony. Taki transport jest głównie w nerkach.
Dawka terapeutyczna → ilość leku mająca działanie lecznicze
Dawki toksyczne i śmiertelne → powodują objawy zatrucia lub zgon.
Dawki jednorazowe, dobowe, całkowite → określają ilość leku zastosowaną jednorazowo, w ciągu doby lub w ciągu całego leczenia
Ø Ta sama dawka powoduje różną wielkość efektu farmakologicznego. Działanie określonej dawki leku może być różne nawet u tego samego człowieka zależnie od: stanu organizmu, wypełnienia przewodu pokarmowego, rodzaju diety, stanu krążenia, wątroby, itp.
Stężenie leku we krwi → jest dokładniejszym miernikiem siły działania leku niż dawka. Jest jednak kosztowne.
Wchłanianie leku → To transport z miejsca podania leku do krwi. Lek wchłonięty jest następnie rozmieszczony w tkankach gdzie wytwarza określone stężenie.
Dostępność biologiczna → jest to zdolność leku do poddawania się wchłanianiu; jej miernikiem jest współczynnik dostępności biologicznej, czyli ułamek określający tę część podanej dawki, która dostaje się do krążenia dużego. Jeśli lek wchłania się całkowicie – współczynnik równa się jedności.
Szybkość wchłaniania → może być zmienna
tmax – czas po którym stężenie przyjętego leku przybiera w osoczu wartość maksymalną
cmax – stężenie maksymalne
Drogi podania leku:
Ø przez przewód pokarmowy (per os, per rectum)
Ø przez błony śluzowe, naskórne, wziewne
Ø iv (dożylnie)
Ø im (domięśniowo)
Ø sc (podskórnie)
Przewód pokarmowy:
Ø wchłanianie przez błonę śluzową jamy ustnej, żołądka, jelit, odbytnicy
Ø z reguły bierna dyfuzja
Ø zażycie leków z posiłkami może opóźniać lub przyspieszać wchłanianie
Ø alkohol może tak przyspieszać wchłanianie że może dojść do zatrucia
Ø leki wchłonięte z żołądka i jelit dostają się do krwi wrotnej. W wątrobie wiele leków ulega unieczynnieniu i we krwi pozostają śladowe ich ilości. Zjawisko to tzw. „efekt pierwszego przejścia”. Duże stężenie leku w wątrobie może ją uszkadzać.
Ø podawanie doustne jest wygodne, ale dostępność leku może być niewielka
Ø leki mogą drażnić przewód pokarmowy i uszkadzać wątrobę przy podawaniu p.o.
Ø przy podawaniu doodbytniczo unika się działania drażniącego na żołądek („efektu pierwszego przejścia”)
Ø przy podawaniu podjęzykowym wchłanianie jest szybkie i niema „efektu pierwszego przejścia”
Leki podawane przez drogi oddechowe dyfundują przez nabłonek pęcherzyków płucnych
Leki podawane przezskórnie muszą być hipofilne; działają długotrwale: wada- wysoka cena.
Wstrzyknięcia:
Ø Przy wstrzyknięciach leki działają zwykle krócej, ale szybciej i silniej.
Ø iv → stosuje się, gdy jest potrzebne natychmiastowe działanie; może powodować gwałtowne niepożądane działania
Ø im → bezpieczniejsze niż iv
Ø sc → najwolniejsze działanie leku spośród trzech rodzajów wstrzyknięć
Ø każde wstrzyknięcie może spowodować zakażenie pacjenta
Dystrybucja leku:
Ø lek wchłonięty do krwi zostaje z jej prądem szybko rozmieszczony w łożysku naczyniowym, skąd dyfunduje do tkanek. Szybkość transportu zależy od: wiązania leku z białkami krwi, penetracji barier, wielkości przepływu krwi przez daną tkankę czy narząd.
Ø Część leku związana z białkami pełni rolę magazynu
Ø Im więcej zwiąże się z białkami tym słabsze jest jego działanie, ale też wolniej jest wydalany
Ø Transport leków przez śródbłonek przypomina filtrację
Ø Bariera krew- mózg utrudnia dostęp wielu związkom chemicznym. Barierę tę tworzy tkanka glejowa
Ø Bariera łożyskowa- wytworzenie maksymalnego stężenia leku u płodu jest opóźnione o 40-60 minut w stosunku do matki
Ø Jeśli znane jest stężenie leku we krwi, nie oznacza to, że wiadomo jakie stężenie będzie miał w narządach
Ø Wyróżnia się 3 piętra dystrybucji leku w organiźmie do których lek przedostaje się z różną trudnością: woda krwi, woda pozakomórkowa, woda wewnątrzkomórkowa
Ø Im łatwiej penetruje lek tym bardziej zbliżone będą jego stężenia w tych 3 przestrzeniach
Ø Jeżeli podzieli się wchłoniętą dawkę leku przez jego stężenie we krwi, wynik będzie miał wymiar objętości- jest to tzw. objętość dystrybucji. Jeżeli wynosi ona ok. 70 % masy ciała, oznacza to, że lek penetruje prawdopodobnie do całej wody ustrojowej (H2O to 70 % masy ciała), jeśli zaś 25 % to obszar rozmieszczenia leku ogranicza się do wody pozakomórkowej
Ø Rozmieszczenie H2O w organiźmie:
30% →substancja stała
35% → płyn wewnątrzkomórkowy
3% → woda w treści jelitowej, jamach surowiczych, itp.
7% → osocze
18% → płyn wewnątrzkomórkowy
7% → H2O niedostępna dla leku
Eliminacja leku:
Ø Wydalenie w postaci niezmienionej lub po transformacji
Ø Klirens → określa objętość krwi, którą dany narząd oczyszcza z leku w jednostce czasu. Klirens ustrojowy to suma wszystkich „klirensów narządowych”.
Ø okres półtrwania → określa szybkość eliminacji
Ø wydalanie leków: nerki, płuca, łzy, ślina, naskórek, przewód pokarmowy (z żółcią do jelit); część leków jest ponownie wchłaniana (krążenie wątrobowo- jelitowe)
Biotransformacja leku /hydroliza, sprzęganie, itp./
Ø zmniejsza aktywność farmakologiczną
Ø powstają związki łatwiej wydalane
Ø główny narząd to wątroba (tu głównie jest biotransformacja)
Ø cytochrom P-450 (system enzymów → powstają związki łatwiej wydalane przez nerki). Komórki te są obfite w te enzymy.
Ø Leki mogą powodować indukcję enzymatyczną
RM-B