WPROWADZENIE

Państwo Rzymskie powiększało się wraz z kolejnymi podbojami. Starożytni Rzymianie zetknięci byli z kulturą wielu ludów. Niektóre z nich posiadały kulturę starszą, atrakcyjniejszą i bardziej rozwiniętą niż Rzym. Od samego początku państwo to, uległo urokowi kultury greckiej, a pierwsze dzieła można uznać za kopie tych hellenistycznych.

Rzymianie nie wykształcili nowej, odrębnej kultury, a jedynie przejęli wzorce innych kultur.

Długą drogę przeszła kultura rzymska od czasów miasta - państwa do śródziemnomorskiego imperium. W ciągu wielu stuleci, uległa wielu przemianom. W rozwoju sztuki rzymskiej przyjmuje się podział na okresy: królewski, republiki oraz cesarstwa.

JĘZYK

Językiem Rzymian była łacina. Dzięki podbojom, jakich dokonywali, rozpowszechniali ten język w wielu częściach świata. Z łaciny wywodzą się języki takie jak francuski, włoski czy hiszpański oraz wiele terminów naukowych i słów powszechnie używanych we współczesnych językach europejskich.

LITERATURA

Do najwybitniejszych twórców literatury rzymskiej należą

1. Wergiliusz – autor największego rzymskiego poematu „Eneidy”, który wzorowany jest na „Iliadzie” i „Odysei” greckiego pisarza – Homera. Tematem tego dzieła jest wędrówka głównego bohatera – Eneasza, którego potomkowie założyli Rzym.
2. Horacy – uznany za największego poetę lirycznego. Jego twórczość wywarła ogromny wpływ na pokolenia jemu współczesne oraz późniejsze. W rocznicę założenia Rzymu napisał „Pieśń jubileuszową” w 17r.p.n.e.
3. Cyceron – najwybitniejsza postać okresu, zwanego złotym wiekiem. Był on znakomitym filozofem, pisarzem, mówcą, mężem stanu, a także prawnikiem. Jego dorobek literacki jest ogromny, a łacina stosowana w tych dziełach, wzorem dla późniejszych pokoleń.

Dzieje Rzymu były spisywane przez takich historyków jak: najwięksi: Liwiusz oraz Tacyt, a także Swetoniusz, Plutarch i władców takich, jak: Klaudiusz i Cezar, jednak I rzymskim historykiem był Grek Polibiusz.

Liwiusz spisał dzieje państwa od jego początków do czasów, w jakich żył, a zawarł w nich uzasadnienie, dlaczego Rzym jest potęgą i panuje nad światem.

Tacyt napisał „Roczniki” oraz „Dzieje”, w których zostały opisane rządy dwóch pierwszych dynastii panujących w Rzymie. Panujący władcy, opisani tu są wg Tacyta okrutnymi tyranami, ponieważ historyk był przeciwnikiem jedynowładztwa.

Cezar zasłynął z takich dwóch pamiętników: O wojnie galijskiej i O wojnie domowej.

FILOZOFIA

Rzymianie nie stworzyli własnego systemu filozoficznego, ale rozwinęli myśl Greków. Najwybitniejszym filozofem greckim był Seneka, stoik. Uważał, że życie szczęśliwe życie człowieka, to dążenie do czynienia dobra i odrzucenie zła. Najpopularniejsze jego dzieło to rozprawa „O życiu szczęśliwym”.

TEATR

Dzieła wystawiane w rzymskich teatrach były kopiami sztuk greckich. Przedstawienia te nie odgrywały tak ogromnej roli w życiu Rzymian, co Greków, o czym świadczy fakt, że aktorami w Rzymie byli tylko niewolnicy, natomiast w Grecji posada aktora była zaszczytem.

MALARSTWO ORAZ RZEŹBA

Rzymianie w sztukach plastycznych naśladowali Greków. Dzięki nim, wiele zabytków greckich, które nie przetrwały do naszych czasów, możemy odtworzyć za pomocą rzymskich rekonstrukcji i kopii.

Rzymianie wykształcili bardzo dokładne portrety. Początkowo były to rzeźby nagrobkowe, później pomniki stawiane za życia cesarzom. Najsłynniejszym takim portretem jest posąg Marka Aureliusza na koniu. Rzymianie tworzyli także płaskorzeźby tzw. reliefy pokrywające ściany budynków oraz kolumny. Najczęściej przedstawiały one sceny z życia władców i ich zwycięskich kampanii wojennych.

Życie codzienne starożytnych Rzymian możemy dobrze poznać dzięki malowidłom pompejańskim. Miasto Pompeje zostało w 79 r. n.e. zniszczone przez wulkan Wezuwiusz, ale warstwa popiołu, która pogrzebała miasto, umożliwiła zachowanie w doskonałym stanie szczegółów ocalałych budowli. Odkryto ścienne malowidła przedstawiające sceny z życia bogatych Rzymian. Rzymianie m.in. jako pierwsi próbowali zastosować perspektywę.

ARCHITEKTURA

Do greckich wzorców, Rzymianie dodali własne elementy, dzięki czemu stworzyli wspaniałą architekturę. Charakterystyczne tu jest sklepienie łukowe, które można było zbudować dzięki doskonałym obliczeniom architektów. Konstrukcję łukową miały np. akwedukty, jednak najczęściej była ona stosowana w budowie świątyni.

Akwedukty to Rzymskie, nadziemne wodociągi. Ich budowa była oparta na technice budowy mostów, by pokonać zróżnicowanie ukształtowania terenu. Dostarczały wodę do domostw i łaźni.

Wszystkie rzymskie miasta oraz twierdze wojskowe posiadały własne publiczne łaźnie, amfiteatry oraz teatry. Termy (łaźnie) były dla Rzymian ważnym miejscem, ponieważ przywiązywali oni wielką uwagę do higieny. Wstęp tu był bezpłatny, a wewnątrz znajdowały się baseny, sauny, sale gimnastyczne, a czasem biblioteki. W ich konstrukcji stosowano zaawansowaną hydraulikę, a nawet centralne podgrzewanie wody.

Powiedzenie „wszystkie drogi prowadzą do Rzymu” znalazło zastosowanie w języku, ponieważ również do dróg Rzymianie przywiązali ogromną wagę. Liczna siec dróg i rozbudowana infrastruktura pozwala się szybko przemieszczać się rzymskim oddziałom. Było to strategiczne rozwiązanie, a celem mieszkańców było utrzymanie i utwardzenie dróg w każdym zakątku imperium.

Zabytki rzymskie:

Circus Maximus - najstarszy i największy cyrk starożytnego Rzymu.

Forum Romanum (łac. – rynek rzymski), inna nazwa to Forum Magnum – najstarszy plac miejski w Rzymie, otoczony sześcioma z siedmiu wzgórz: Kapitolem, Palatynem, Celiusem, Eskwilinem, Wiminałem i Kwirynałem. Główny polityczny, religijny i towarzyski ośrodek starożytnego Rzymu, miejsce odbywania najważniejszych uroczystości publicznych.

Mauzoleum Augusta – zbudowane zostało na Polu Marsowym, w Rzymie, w 29 p.n.e. przez Oktawiana Augusta jako miejsce pochówku dla siebie i swojej rodziny.

Panteon w Rzymie (łac. Pantheon[1], z greckiego Πάνθειον, pan – wszystko, theoi – bogowie, panteon – miejsce poświęcone wszystkim bogom), to okrągła świątynia na Polu Marsowym, ufundowana przez cesarza Hadriana w roku 125 na miejscu wcześniejszej z 27 r. p.n.e., zniszczonej w pożarze w 80 r. n.e.

Inne osiągnięcia :

prawo 12. tablic spisane w V w.p.n.e., które regulowało prawo w Rzymie. Współczesne prawo jest w znacznej mierze wzorowane na prawie rzymskim.

Kalendarz juliański, którego autorem jest Juliusz Cezar. Rok zaczynał się w dniu 1.stycznia, Rzymianie nadali nazwy poszczególnym miesiącom (niektóre z nich do dziś funkcjonują w niektórych państwach Europy Zachodniej).

Rzymianie wynaleźli beton. Był to niezwykle ważny wynalazek, umożliwiał bowiem budowę doskonałego systemu dróg, łączącego najdalsze zakątki Imperium, a także budowę wielu wspaniałych budowli.

RELIGIA

Najstarszym bogiem rzymskim jest Jowisz, który był odpowiednikiem greckiego Zeusa – dawał życiodajne światło, ciepło oraz władał piorunami.

W najwcześniejszym okresie Rzymianie byli wyznawcami animizmu, bóstw często bezkształtnych (numina), które miały charakter bóstw opiekuńczych. Pierwotna religia rzymska polegała na wierze w świat pełen dobrych i złych duchów, które należy sobie zjednać za pomocą modlitw, zaklęć magicznych i ofiar. Zajmując się głównie rolnictwem, Rzymianie zapełnili świat niezwykle dużą liczbą bóstw opiekujących się nawet najmniejszym procesem zachodzącym w przyrodzie, każda czynność związana z uprawą roli.

Ponadto każdy człowiek miał swojego ducha opiekuńczego, a także wierzono że każdy człowiek ma w sobie element boski – Geniusza. Istnieje także duch opiekuńczy rodziny i miejsca. Zmarli żyją po śmierci jako dobre duchy, jednak zaniedbani przez rodzinę zjawiają się jako złe, mściwe i groźne.

W miarę, jak państwo rzymskie zdobywało sąsiadujące terytoria, do religii włączano lokalne bóstwa. Rzymianie zazwyczaj oddawali bóstwom lokalnym taką samą cześć jak bóstwom rdzennie rzymskim. Ludzi z zewnątrz przyciągał wzrost miasta, w którym wolno im było nadal czcić ich własne bóstwa. Rzym charakteryzowała ogromna tolerancja wobec obcych kultów. Wyrazem tego jest powstanie świątyni wszystkich bogów – Panteonu. Wzniesiono ją w czasach Augusta, a w jej wnętrzu ustawiano posągi bóstw zatwierdzonych przez Rzym.

Przeniesienie cech antropomorficznych greckich bogów do rzymskiej kultury, a może nawet w większym stopniu rozpowszechnienie greckiej filozofii wśród lepiej wykształconych Rzymian przyczyniło się do rosnącego zaniedbywania starych obrzędów, i w I wieku p.n.e. znaczenie religijne dawnych obrządków słabło gwałtownie. Religia w imperium zaczynała coraz silniej koncentrować się wokół kultu cesarzy - zaczęto wynosić panującego do boskiego statusu, a jego rodzinę otaczano czcią. Kult ten był elementem spajającym wielkie Imperium. Właśnie obowiązek czci cesarza doprowadził do konfliktu z monoteistycznym ludem – Żydami. Zorganizowali oni dwa powstania przeciwko rzymskiej władzy. Zarówno pierwsze, jak i drugie zakończyły się przegraną Żydów. Po pierwszej klęsce Rzymianie zburzyli świątynię Jerozolimską, a po drugim wygnali wszystkich ludzi tego narodu z Judei. Wtedy właśnie rozpoczął się dla Żydów okres rozproszenia, czyli diaspora.

Chrześcijaństwo jako nowa religia monoteistyczna rozwinęła się na terytorium Cesarstwa Rzymskiego w I w n.e. Początki tej religii przedstawione zostały w księgach objawionych nazywanych Ewangeliami, których autorami byli uczniowie Chrystusa: Jan, Marek, Łukasz i Mateusz.

W początkach swojego nauczania Jezus kierował się do ludności żydowskiej, z czasem ogarnął również inne narodowości zamieszkujące Palestynę. Swoją działalnością naraził się kapłanom Jerozolimy, którzy otwarcie przeciw niej wystąpili. Prokuratorowi Poncjuszowi Piłatowi, który wówczas zarządzał Palestyną, przedstawili Jezusa, jako osobę, która buntuje lud przeciwko władzy rzymskiej. Pod ich naciskiem Piłat skazał Chrystusa na śmierć przez ukrzyżowanie.

Naukę Jezusa kontynuowali Jego uczniowie, nazywani apostołami. Ogłosili Chrystusa Mesjaszem, który przez swoją śmierć na krzyżu odkupił grzechy wszystkich ludzi. Zwolenników Jezusa i Jego nauki zaczęto nazywać „chrześcijanami”

Rozwój chrześcijaństwa zależał w znacznym stopniu od osobowości i zakresu działania apostołów, ale także dwóch wybitnych propagatorów chrześcijaństwa, którzy nie byli bezpośrednimi uczniami Chrystusa - Barnaby i Pawła z Tarsu. Paweł podejmował liczne podróże misyjne celem pozyskania nowych uczniów dla chrześcijaństwa. Objęły one Cypr, liczne miasta Azji Mniejszej, także część Grecji i Macedonii, na tych terenach powstały liczne gminy chrześcijańskie, których umocnieniu służyły pisane przez Pawła listy.

Początkowo nauka Jezusa Chrystusa była przyjmowana dwojako: jedni (uczniowie Jezusa) tworzyli wspólnoty, aby się modlić i wspominać naukę Mistrza, drudzy, np: faryzeusze i saduceusze sprzeciwiali się wobec nauczania Jezusa i postawie jego uczniów, co następnie przerodziło się w prześladowanie chrześcijan. Masowe prześladowania wyznawców nowej religii miały miejsce również w samym Rzymie, w III-IV w n.e. za rządów Dioklecjana i Galeriusza przypadły czasy apogeum prześladowania.

Kryzys religii tradycyjnych w Imperium Rzymskim, przyspieszył rozwój chrześcijaństwa. Nauczanie Jezusa, a następnie jego uczniów, apostołów trafiało na podatny grunt. Niezależnie od płci, wykształcenia i wieku, każdemu była potrzebna nauka o miłującym i miłosiernym Bogu, który daje nadzieję na zbawienie i życie wieczne. Rozwój nowych wspólnot religijnych świadczących dobroczynna pomoc dawał wiernym poczucie bezpieczeństwa i pokoju, nawet, jeśli pierwsze zbiórki i spotkania odbywały się w atmosferze tajemniczości i sprzeciwu wobec władzy.

Opiekę nad chrześcijanami, po śmierci Jezusa, objął św. Piotra. To on był pierwszym papieżem. od II wieku wspólnotom przewodniczyli biskupi. W celu umocnienia wiary ludzi rozproszonych po całym terytorium rzymskim odbywały się zjazdy biskupów, inaczej synody lub sobory. Synod był zebraniem biskupów danego kraju prowincji kościelnej lub diecezji, a sobór oznaczał zgromadzenie biskupów całego Kościoła pod przewodnictwem papieża. Sobór podejmował najważniejsze decyzje dotyczące kwestii wiary i organizacji Kościoła.

Zmianę stanowisk cesarzy wobec chrześcijaństwa można przedstawić w trzech datach:

·         prześladowanie i potępienie - 303-304 n.e. - edykt Dioklecjana przeciwko chrześcijanom,

·         uznanie - rok 311 i 313 n.e. - edykt tolerancyjny Konstantyna Wielkiego,

·         zakaz praktyk pogańskich- 392 r. n.e. – kiedy to Teodozjusz Wielki zakazał wyznawania religii pogańskich w Imperium.

Chrześcijaństwo przyczyniło się do wzbogacenia dorobku antyku oraz przekazania jego dorobku następnej epoce, czyli średniowieczu.