mt_5_07_2.pdf

hit numeru

pól. Długie stulecia taka procedura

trwała i czystość rzeki nie budziła

większych wątpliwości. Do Tamizy

uchodziły jej dopływy, stopniowo

przykrywane, stające się podziem-

nymi rzekami oraz pierwotna sieć

kanalizacyjna, której zadaniem było

odprowadzanie do rzeki wody

z opadów deszczu.

Na przełomie XVIII i XIX

wieku proces gwałtownego uprze-

mysłowienia spowodował lawino-

wy wzrost liczby mieszkańców

Popiersie Josepha Bazalgette’a.

Wielka kanalizacja

Joseph Bazalgette – inżynier, twórca kanalizacji Londynu – urato-

wał więcej istnień ludzkich przed epidemiami cholery niż całe

armie lekarzy. Osiągnął ten cel, wychodząc z błędnego założenia,

że likwidując źródło przykrego zapachu, zapobiegnie rozprzestrze-

nianiu się choroby. Ku jego zdziwieniu okazało się, że uwolniwszy

Londyn od fetoru ścieków, usunął źródło zakażenia wody pitnej

śmiercionośnymi bakteriami.

miasta. W 1810 roku Londyn był

już ponadmilionowym miastem

z 200 tys. domów. Przeciętnym

mieszkańcom Londynu, często po

zapewnieniu sobie codziennych

potrzeb: wyżywienia, ubrania

i opału, nie starczało już dochodów

na opłacenie ekip wywożących

nieczystości. Nagminnie pozwala-

no na przepełnianie dołów kloacz-

nych, których zawartości przele-

PRZYCZYNY

ZATRUCIA TAMIZY

Od czasów najdawniejszych

wodę pitną dla Londynu pozyski-

wano z Tamizy, jej dopływów, źró-

deł poza miastem i studni. Co zu-

pełnie naturalne, mieszkańcy i gos-

podarka miejska zużywając tę wo-

dę, produkowali ścieki. Tradycyjnie

do odprowadzania nieczystości

przy każdym domu budowano doły

kloaczne, których opróżnianiem zaj-

mowały się specjalne ekipy, nawet

nieźle opłacane. Wywoziły one nie-

czystości poza niewielkie wówczas

miasto i odsprzedawały ten mate-

riał podmiejskim farmerom, którzy

wykorzystywali go do nawożenia

Mapka kanalizacji XIX-wiecznego Londynu.

wiktoriańskiego Londynu

Bronisława Średniawa

Prekursor toalety spłukiwanej

wodą wszedł w życie

a) w drugiej połowie XIX w.

b) w pierwszej połowie XIX w.

c) w pierwszej połowie XX w.

Parlament

wanie wylotów kanałów i wów-

czas ich zawartość wracała do do-

mów, zalewając piwnice i sutere-

ny. Z powodu zatrucia rzeki ryby

zniknęły, a ostatniego samotnego

łososia złowiono tu w 1833 roku.

Mieszkańcy miasta nie zdając so-

bie sprawy z niebezpieczeństwa,

latami pili brudną wodę. Na tra-

giczne skutki nie trzeba było długo

czekać. W 1831 roku wybuchła epi-

demia cholery.

lejno 6 Metropolitalnych Komisji

ds. Ścieków ( Metropolitan Commis-

sion of Sewers ). Bilans dokonań oś-

mioletnich obrad kolejnych komisji

nie wydaje się imponujący, jednak

należy przyznać, że wypracowały

one strategię oczyszczenia miasta

z nieczystości, planując jednolity

system kanalizacji zarówno dla

ścieków, jak i wód powierzchnio-

wych, oparty na zbiorczych kana-

łach odprowadzających te ciecze

do wylotu do Tamizy poza mias-

tem. Oceniając prace komisji, trze-

ba wziąć pod uwagę, że nie miały

dość swobody działania i środków

finansowych, by podołać realizacji

wypracowanych rozwiązań.

Powstanie Metropolitan Bo-

ard of Works i „Wielki smród”

W pierwszej połowie XIX

wieku administrowaniem Londynu

zajmowało się około trzystu róż-

nych ciał, których zakres władzy

i obowiązków określało około 250

aktów prawnych. Przeprowadzenie

jakiegokolwiek większego przed-

sięwzięcia przy takiej organizacji

administracji miejskiej z góry ska-

zane musiało być na niepowodze-

wały się do piwnic własnych i są-

siednich domów, skąd przesiąkały,

przez piasek, glinę i żwir, do wód

gruntowych i zanieczyszczały wo-

dę w studniach i w rzece. Ponadto,

rozrastające się miasto wypierało

farmerów coraz dalej, co podnosiło

koszt transportu, tak że w pewnym

momencie guano sprowadzane

z Ameryki Południowej stało się

tańsze od rodzimych nieczystości,

a wynalezienie w 1840 r. i rozwój

produkcji nawozów sztucznych

stał się kolejną poważną konkuren-

cją dla zawartości londyńskich do-

łów kloacznych.

Jakby tego było mało,

w pierwszej połowie XIX wieku

w powszechne użycie weszła toa-

leta spłukiwana wodą, tzw. water

closet (WC). Może to się wydawać

dziwne, ale był to kolejny czynnik

zagrażający higienie i zdrowiu,

a nie odwrotnie. Masowe rozprzes-

trzenienie się tej nowej zdobyczy

cywilizacyjnej spowodowało, że

tylko w ciągu 6 lat, począwszy od

1850 roku, ilość produkowanych

przez Londyn ścieków się podwoi-

ła, co w konsekwencji wywołało

ostateczną niewydolność systemu

dołów kloacznych. Zwróćmy jesz-

cze uwagę, że liczba ludności Lon-

dynu w 1861 roku osiągnęła 2,8 mln,

czyli potroiła się od początku wie-

ku XIX.

Bardzo ważna data to rok

1815, ponieważ wtedy władze

miasta zezwoliły na odprowadza-

nie nieczystości do rzeki. Szybko

Tamiza stała się sama jednym

wielkim ściekiem, ale pomimo tego

dalej czerpano z niej wodę do pi-

cia. Poważny problem wywoływały

pływy na Tamizie, gdyż przy wyso-

kiej wodzie powodowały zabloko-

PRÓBY ROZWIĄZANIA

PROBLEMU

Pierwsze prawne próby po-

lepszenia stanu sanitarnego

w mieście datują się na lata

1839–47 i głównie starały się ok-

reślić wymóg podłączenia nowych

domów do sieci kanalizacyjnej,

a także nakazać szczelność dołów

kloacznych, jednakże te ustawy nic

nie narzucały budynkom już istnie-

jącym.

Metropolitalne Komisje ds.

Ścieków

W latach 1848–1855 zostało

powołane do życia i pracowało ko-

Park wzdłuż Victoria Embankment.

hit numeru

nie. Dlatego 1 stycznia 1856 został

powołany do życia zarząd Londynu

o nazwie Metropolitan Board of

Works . Ciało to zatrudniło Josepha

Bazalgette’a (1819–91) jako głów-

nego inżyniera, który już w maju

przedstawił plany kanalizacji. Pla-

ny te odsyłane były do kolejnych

recenzentów, a dyskusjom nie było

końca. Board, podobnie do pop-

rzednich kolejnych komisji ds. ście-

ków, otrzymał zbyt małe uprawnie-

nia, nie mógł decydować samo-

dzielnie co do planów kanalizacji

i nie miał możliwości zebrania ko-

niecznych środków finansowych.

Przełom nastąpił dopiero w lecie

1858 roku, lecie tak gorącym, że

w parlamencie, usytuowanym nad

samym brzegiem Tamizy, nie dało

się już wytrzymać z powodu efek-

tów zapachowych wytwarzanych

przez rzekę. Sytuacja przeszła do

historii pod dosadną, ale adekwat-

ną nazwą „Wielkiego smrodu”.

Parlamentarzyści w panice, z po-

wodu niemożności pracy w takich

warunkach i w obawie przed cho-

robami, głównie cholerą uznawaną

za rozprzestrzeniającą się za po-

mocą zepsutego powietrza, po-

wzięli w ekspresowym tempie de-

cyzje dające Metropolitan Board of

Works tyle niezależności i fundu-

szów, żeby wykonać to dzieło.

Widok na Victoria Embankment

i statek parowy „Queen Mary”.

parki, bulwary spacerowe i szero-

kie ulice, z których najbardziej zna-

ną jest Victoria Embankment.

Z powodu niskiego położenia dziel-

nic w okolicy rzeki, trzeba było zbu-

dować przepompownię windującą

ścieki o 5,8 m w Chelsea, gdzie tę

pracę wykonywały cztery silniki pa-

rowe o sumarycznej mocy 360 KM

oraz największą w mieście stację

pompującą w Abbey Mill, w której

pracowało 26 ludzi, a aż 8 silników

parowych dysponujących łącznie

mocą 1136 KM win-

dowało nieczystoś-

ci o 11 m. Tutaj tak-

że spotykały się

wszystkie ścieki

z lewobrzeżnego

Londynu i dalej pły-

nęły jeszcze 8 km

do wylotu w Bar-

king. Tam zbudo-

wano olbrzymi

zbiornik do maga-

zynowania zawar-

tości kanałów, aby

wypuszczać ją do

rzeki w odpowied-

nim momencie, czy-

li zaraz po maksymalnie wysokiej

wodzie, wtedy kiedy woda w rzece

płynęła w stronę ujścia.

Kanalizacja po południo-

wej stronie rzeki była nieco mniej-

szym przedsięwzięciem, ponieważ

w prawobrzeżnym Londynie mie-

szkała tylko 1/3 populacji metropo-

lii. Południowe kanały odprowa-

dzające, górny (15,3 km) wraz z ka-

nałem z Dulwich i dolny (wraz z od-

nogami – 19,3 km) łączyły się w prze-

pompowni w Deptford. Tu windo-

wano ścieki 6,1 m do góry za po-

mocą czterech olbrzymich silników

parowych o łącznej mocy 500 KM.

Każdy z tych silników ważył 47 ton

i pracował tu jeszcze prawie sto

WIELKA KANALIZACJA

Kanalizacja po północnej

stronie rzeki (patrz mapka kanali-

zacji Londynu) składała się

z trzech głównych kanałów odpro-

wadzających. Kanał górny biegł

najbardziej na północ i miał dłu-

gość 14,5 km, leżał na głębokości

6,1–7,9 m, a jego spadek dzięki uk-

Wejście na stację metra Embankment.

Rzeźba na Victoria Embankment.

ształtowaniu powierzchni tych

dzielnic był największy w Londy-

nie i wynosił przynajmniej 76 cm

na 1 km długości. Kanał średni,

który biegł na głębokości do 11 m,

miał łącznie z odgałęzieniem

z Piccadilly 19,3 km. Kanały górny

i średni łączyły się w Old Ford

i dalej biegły razem.

Kanał dolny, chociaż w pier-

wotnych planach niemal dwa razy

krótszy, zaczynał się w Hammer-

smith i biegł wzdłuż rzeki wew-

nątrz specjalnie zbudowanego

nadbrzeża, które służyło jeszcze

metru, instalacji gazowej i innym

służbom miejskim, natomiast na

powierzchni zbudowano na nim

lat, do 1953 roku. Tę przepompow-

nię obsługiwało 23 pracowników.

Dalej zawartość kanałów płynęła

jeszcze 12 km do Crossness, gdzie

była windowana 6,4 m w górę

przez cztery silniki parowe mające

razem taką samą moc jak silniki

w Deptford. Następnie ścieki ocze-

kiwały w olbrzymim zbiorniku na

opróżnienie. Stacja w Crossness

zatrudniała 51 ludzi.

W całym Londynie kanały

główne odprowadzające miały

w sumie 132 km długości, wykona-

no również poszerzenie i moderni-

zację 265,5 km starych kanałów

głównych, kanalizację burzową

oraz 1770 km lokalnej kanalizacji.

Spadek kanałów wynosił przynaj-

mniej 38 cm na 1 km. Kanały budo-

wano, głównie rozkopując ulice,

pod którymi miały przebiegać, kon-

struując kanały z cegły i betonu,

następnie zakrywano wykop. Me-

todę tę literalnie nazywano cut

and cover . Kanały lokalne miały

przekrój w kształcie jaja odwróco-

nego węższym czubkiem na dół,

a wielkie kanały odprowadzające –

kolisty. W przypadkach, gdy kanał

miał przebiegać głębiej niż 9 m

pod ziemią, budowano go, kopiąc

Dworzec kolejowy Charing Cross przy Victoria Embankment.

tunel, jednakże była to metoda

droższa i bardziej niebezpieczna

od poprzedniej, dlatego znacznie

rzadziej stosowana. Kanały przeci-

nały podziemne rzeki, inne stare

kanały i tunele kolejowe. Budowa

odbywała się bez powodowania

zakłóceń innych służb miejskich,

w tym przede wszystkim ruchu po-

ciągów.

Bazalgette, w imieniu Board

of Works, do wykonania robót za-

trudniał sprawdzone, duże firmy

z branży. Po wyrysowaniu dokład-

nych planów robót, wyszczególnie-

niu materiałów, wyliczano dokład-

nie ilość materiału do wykonania

kontraktu. W umowach wyznaczo-

ne były koszty każdego elementu

budowy i całkowity koszt umowy.

W latach 1830–1866 w Londynie

wybuchły cztery epidemie chole-

ry, które pochłonęły 37 tys. ofiar.

Pierwszym lekarzem, który nie

zgadzał się z opinią, że cholera

przenoszona jest drogą odde-

chową, był dr John Snow

(1813–58) z Londyńskiego Soho,

który nawiasem mówiąc, był we-

getarianinem i w czasie swoich

studiów medycznych zaprzestał

całkowicie picia alkoholu.

W 1849 roku przedstawił tezę,

że ludzie zapadają na cholerę

w wyniku picia wody skażonej

przez ścieki. W czasie epidemii

w latach 1853–54 zebrał statysty-

kę zachorowań na cholerę

w swojej dzielnicy. Dane wskazy-

wały jednoznacznie, że winowaj-

czynią była pobliska studnia, co

gorsza o reputacji studni dającej

wyśmienitą wodę. Po zdemonto-

waniu rączki studni zachorowa-

nia w sąsiedztwie ustały. Jednak-

że ten fakt wcale nie przekonał

autorytetów sanitarno-medycz-

nych do poglądów doktora Sno-

wa. Nadmieńmy, że skażenie

wody w studni powodował stary

kanał ściekowy przebiegający

w jej pobliżu. Dr Snow w 1857

roku przedstawił inny argument

przemawiający za jego odkry-

ciem, a mianowicie w 1849 roku

liczba ofiar cholery w dzielnicach

Lambeth i Southwark, zresztą

dzielnicach sąsiednich, była po-

dobna, ale już w czasie następ-

nej epidemii (1853–54) zanoto-

wano 6-krotnie mniej zachoro-

wań w Lambeth niż w South-

wark. Stało się tak dlatego, że

przedsiębiorstwo dostarczające

wodę dla mieszkańców Lambeth

zmieniło miejsce czerpania wody

z centrum miasta na punkt po-

wyżej miasta, w pobliżu Ham-

pton Court. Natomiast dostawcy

wody dla Southwark zostali przy

starym ujęciu w centrum, koło

Vauxhall. Dodatkowo doktor

Snow zalecał filtrowanie wody

przez firmy dostarczające ją do

domów i spożywanie tylko prze-

gotowanej wody w czasie wybu-

chów epidemii.

Dr John Snow zmarł przed-

wcześnie, nie doczekawszy dnia

uznania swoich poglądów.

Dopiero ostatnia epidemia, która

wybuchła w 1866 roku we

wschodnim Londynie tylko na te-

renach, które nie zostały objęte

kanalizacją, przekonała niektó-

rych ludzi odpowiedzialnych za

warunki sanitarne co do sposo-

bu przenoszenia się choroby.

Jeszcze raz, w 1892 roku, padł

blady strach na mieszkańców

Londynu, ponieważ cholera zbie-

rała obfite żniwo w Hamburgu,

który z Londynem łączyły żywe

kontakty handlowe, jednakże

w stolicy Wielkiej Brytanii zano-

towano tylko 17 przypadków tej

choroby, wszystkie ofiary zaraziły

się za granicą. Odetchnięto, nad

Tamizą epidemie cholery i in-

nych groźnych chorób rozprzes-

trzeniających się przez spożywa-

nie brudnej wody przeszły do

historii.

Zarazki cholery – Vibrio cholerae,

wyodrębnił w 1883 roku w In-

diach niemiecki bakteriolog Ro-

bert Koch (1843–1910, Nagroda

Nobla 1905), ale głęboko zako-

rzenione błędne poglądy jeszcze

długo broniły się w ludzkiej świa-

domości i nawet to odkrycie

wcale nie przekonało wszystkich

o pochodzeniu choroby.

hit numeru

Replika studni ze zdemontowaną

rączką, na Broad Street w Soho.

Wejście do pubu John Snow,

w tym samym domu, gdzie dr John

Snow prowadził swoją praktykę le-

karską w Soho.

Szyld pubu z wizerunkiem dr. Johna

Snowa.

Żaden rachunek nie mógł być za-

płacony, zanim Bazalgette osobiś-

cie go nie zaaprobował. Ogromna

skala budowy, obowiązki nadzoru,

rozstrzyganie problemów technicz-

nych i organizacyjnych oraz nie-

zwykła skrupulatność i poczucie

obowiązku zmuszały go do pracy

ponad siły, często do późnej nocy.

W październiku 1869 roku, z powo-

du przepracowania wysłano go na

3-miesięczny urlop, ale powrócił do

swych obowiązków już po miesią-

cu i kilku dniach.

Cement portlandzki , opa-

tentowany w 1824 roku, nie był

używany przed Bazalgette’em na

większą skalę. Od cementu rzym-

skiego różnił się tym, że był moc-

niejszy, a co jeszcze istotniejsze,

jego wytrzymałość rosła, zarówno

z wiekiem, jak i wtedy, gdy był

zanurzony w wodzie. Jednakże

na jego niekorzyść świadczył fakt,

że był półtora raza droższy od ce-

mentu rodem ze starożytnego

Rzymu, a co więcej, tylko niewiel-

kie zmiany jego składu lub warun-

ków produkcji powodowały utratę

cennych właściwości. Dlatego Ba-

zalgette, decydując się na maso-

we jego użycie, musiał wypraco-

wać perfekcyjną procedurę kon-

troli jakości dostarczanego mate-

riału. Tylko w czasie budowy ka-

nalizacji w prawobrzeżnym Lon-

dynie przebadano ponad 11,5 tys.

próbek cementu portlandzkiego,

zapewniając idealną jakość do

bieżącej budowy oraz dostarcza-

jąc niezwykłej ilości danych co do

właściwości materiału.

Wielkie otwarcie stacji przy

południowym wylocie kanału

w Crossness odbyło się 4 kwietnia

1865 roku. Kulminacyjnym pun-

ktem uroczystości był moment, kie-

dy książę Walii, w otoczeniu tłum-

nie zgromadzonych dygnitarzy,

zastartował pracę czterech wiel-

kich silników parowych o imionach

Victoria, Prince Consort, Albert Ed-

ward i Alexandra. Nie był to oczy-

wiście koniec monumentalnego

dzieła kanalizowania Londynu. Do-

piero dwa lata później ukończono

rzeczywiście urządzenia w Cross-

ness, a przepompownia w Abbey

Mill była gotowa w 1868 roku.

Z kolei kanalizację dzielnic zachod-

nich zakończono w 1875 roku.

Kanalizacja londyńska, to

największe dzieło inżynieryjne

wiktoriańskiego Londynu, ukryte

jest przed ludzkim wzrokiem pod

ziemią. Jedyne części naziemne

systemu to stacje przepompowują-

ce i dlatego Bazalgette zaplanował

i udekorował je z przepychem,

zgodnie ze smakiem estetycznym

swojej epoki. Budynki w Crossness

z zewnątrz reprezentują styl neoro-

mański. We wnętrzu kraty z od-

lewnego żelaza, w formie stylizo-

wanych motywów roślinnych, po-

malowanych na zielono, stanowią

tło dla czerwonych ozdobnych inic-

jałów MBW (od Mertopolitan Board

of Works ). Dekoracja czyni to miej-

sce raczej świątynią na cześć ście-

ków niż tylko budynkiem przemys-

łowym, pozwalającym miastu poz-

być się wstydliwych i bardzo niea-

petycznych produktów ludzkiej

działalności.

26 lipca 1867 roku, w nocy

w ciągu 9 godzin spadło w Londy-

nie 83 mm deszczu, czyli około 1/8

średniego rocznego opadu. Cały

układ kanałów i stacji przepompo-

wujących zadziałał bez zarzutu.

Kanalizacja zdała egzamin prak-

tyczny.

Bazalgette w swoich pla-

nach zakładał rozwój metropolii

do 3,5 mln ludzi, a zużycie wody

na mieszkańca dziennie najwyżej

do 137 litrów, natomiast realia

przeszły jego najśmielsze oczeki-

wania. W roku jego śmierci, 1891,

w Londynie mieszkało 4 225 000

ludzi i średnio każdy z nich zuży-

wał 410 litrów wody dziennie. Jed-

nakże system kanalizacyjny Bazal-

gette’a wytrzymał i takie obciąże-

nie.

Literatura:

S. Halliday, The Great Stink of Lon-

don, Sutton Publishing Ltd, Stroud,

Gloucestershire 1999.

D. Smith, Sir Joseph William Bazalget-

te (1819–1891) Engineer to Metropoli-

tan Board of Work, The Newcomen

Society for Study of the History of En-

gineering and Technology 1990, vol.

58, str. 89–111.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: