Prawo do prywatności w Europie.pdf
(
251 KB
)
Pobierz
Microsoft Word - Privacy_RT_P-ok.doc
Materiałyedukacyjneprzygotowanewramachprogramu
SocratesGrundtvigAction1,
“LawthroughExperience”/116881CP12004SKGRUNDTVIGG11
PRAWODOPRYWATNOŚCIWEUROPIE
(prof.drhab.EwaŁętowska)
1.Dlaczegomyślo"konstytucyjnej"ochronie
prywatnościjesttrudnadozaakceptowaniawEuropie
CentralnejiWschodniej
To,ŜeprawochroniróŜneprzejawyprywatnościczłowiekaniejestniczymosobliwym,ani
rzadko spotykanym nawet w bardzo restryktywnych wobec praw jednostki systemach
prawnych.PodobniebyłoiwkrajachEuropyCentralnejiWschodniej,itotakŜewczasach
bardzoniesprzyjającychindywidualistycznymtendencjomwprawie,wokresiebudowyrealnego
socjalizmu. W końcu prawu karnemu "od zawsze" były znane "jakieś" postacie karania za
obrazę czy zniewagę, czy ograniczenia w dokonywaniu przeszukań czy rewizji w domach.
PrawocywilnezkoleichociaŜbychroniącposiadanieprzewidywałonp.ochronęmieszkania
przedbezprawnymjegonajściem,atakŜewrozmaitychpostaciachochronędóbrosobistych,
takich jak imię, nazwisko, dobra sława. TakŜe prawo rodzinne zawierało najrozmaitsze
postanowieniachroniącedobrodzieckaczyspoistośćrodziny.Prawopracyzawierałoprzepisy
w których teŜ moŜna dopatrzyć się ochrony rodziny, a nawet (w ograniczonym zakresie)
nieformalnych związków (konkubinatów), a prawo administracyjne regulowało choćby
przykładowotajemnicękorespondencji.
I gdyby dokładnie się przyjrzeć całemu systemowi obowiązującego prawa pozytywnego, z
pewnościąodnalazłobysięwnimprzepisy,konstrukcjeimoŜliwości,dziękiktórymdałobysię
skonstruowaćochronęposzczególnychdóbr,składającychsięnadośćobszernąsferęŜycia
prywatnego czy rodzinnego jednostki. Złudne byłoby jednak przekonanie, Ŝe ochrona
prywatnościjednostkiprzezsamtenfaktmogłabyzostaćuznanazadostateczną.Ujawniłoby
się to w momencie, gdy zaczęlibyśmy analizować ustawy zasadnicze tych krajów. Przede
wszystkimkonstytucjenieujmowałytu"sferyprywatnej"jakocałości,wpostacijednego
prawa obywatelskiego. Znalazło to nawet odbicie w słownictwie: termin "prywatność",
"ochronaprywatności"maświeŜąmetrykę.
W prawie i publikacjach prawniczych dotychczas mówiono raczej o poszczególnych, przez
prawo chronionych sferach prywatności: o dobrach osobistych. A nawet gdy mówiły o
poszczególnych sytuacjach z zakresu sfery prywatnej i poddawały je ochronie, tak np. w
wypadkutajemnicykorespondencjiczynienaruszalnościmieszkania,tobynajmniejniewynikały
ztegoŜadneograniczenia,uniemoŜliwiająceustawodawcywkaŜdejchwili,wedleswejwoli,
wkroczyć w tę sferę i uregulować te kwestie inaczej, w sposób bardziej ograniczający
obywatela. Dla konstytucji krajów Europy Centralnej i Wschodniej charakterystyczna była
bowiem deklaratywność ujęcia konstytucyjnego, przejawiająca się w braku dostępnych dla
obywatelikonkretnychroszczeńwynikającychznaruszonegoprawa(wolności)konstytucyjneji
realizowanych na drodze sądowej, na wypadek, gdyby ustawodawawca czy administracja
swymdziałaniemnaruszyłykonstytucyjnądeklarację,czy"wydrąŜyłyztreści"prawaiwolności
obywatelskiezapisanewkonstytucji.Konstytucjabyłaaktem,októrymmówionozokazjiświąt
państwowych,alektórynieodgrywałrolidlaobywateli,wrealnymŜyciuprawnym,wktórym
uczestniczyli.DlategodlaprzeciętnegoczytelnikaztejwłaśnieczęściEuropybrzmiegzotycznie
1
myśl, jakoby "sfera prywatna" jako całość sama w sobie mogła być dobrem chronionym
konstytucyjnie.Awięcabybyłachronionaprzednaruszeniami,któremogłybyjąspotkaćze
strony"władzy":czytolegislatora,czyadministracjiiŜelegislator(administracja)moglibybyć
z tego punktu widzenia skontrolowani; zaś gdy wynik tej kontroli wypadłby dla nich
niepomyślnie ich działania (wydane przez nich przepisy, upowszechnione praktyki
postępowania) mogłyby być uznane za niedozwolone, poniewaŜ zostałyby uznane za
nielegalnezpunktuwidzeniakonstytucyjniechronionejsferyprywatnościjednostki,wkraczając
wniąbezprawnie,zbytgłębokoczyteŜnieproporcjonalniecodopotrzeby.
Codecydujeoistnieniutrudnościwuświadomieniusobiekonstytucyjnejochronyprywatności
obywateli?Przedewszystkimto,Ŝewtychwłaśniekrajachsilniezakorzenionabyłamyśl,
Ŝe"władza"prawnejkontrolizestronyobywateliniepodlega.Tapaternalistycznawizja
stosunkówwładzaobywatel,mającasilneprzyczynypolityczne,niezwykległębokoodbijałasię
(iciągleodbija)naobywatelskiejmentalności.Wkonsekwencjiprowadziłotodoprzekonania,
Ŝelegislator"moŜewszystko".Utrwalenietegoprzekonaniazawdzięczamybrakomwrozwoju
konstytucjonalizmu w tych właśnie krajach i opacznie, za szeroko rozumianej tezie o
suwerenności parlamentu, a takŜe niedostatkom sądowych moŜliwości kontroli
konstytucjonalności ustaw. Brak było w tych krajach takŜe tradycji sądowej kontroli
administracji: czy rzeczywiście działa ona ściśle legalnie (a więc tak, jak powinna), na
podstawie,wramachiwwykonaniuustaw.
Rozwój sądownictwa konstytucyjnego i administracyjnego jest w Europie Centralnej i
Wschodniej sprawą ostatnich dwudziestu lat. W Polsce na przykład, sądownictwo
administracyjnedziałaod1980roku,aTrybunałKonstytucyjnywpraktycerozpocząłdziałanie
sześćlatpóźniej,aiwówczasnieprzewidywanomoŜliwości,abytosamobywatelkierował
skargę do Trybunału: skargę taką mogły wnieść tylko "czynniki oficjalne", a więc wyraźnie
wskazane władze i urzędy lub zinstytucjonalizowane grupy obywateli (np. grupa posłów,
przedstawicielewładzlokalnychitp.).
Ponadto aby móc skutecznie kontrolować "władzę" trzeba mieć nie tylko organy
upowaŜnione do wykonywania kontroli, ale i dysponować punktem odniesienia, czytelnymi,
klarownymi kryteriami oceny. Konstytucje krajów Europy Centralnej i Wschodniej były
tradycyjniedośćzdawkoweiczystodeklaracyjne,gdyidzieoprawaiwolnościjednostki.Nie
skłaniało do traktowania tych sformułowań jako realnej broni, którą mógłby dysponować
obywatel,gdynp.czułsiępokrzywdzonywswychkonstytucyjnychprawdachiwolnościach.
Jako punkt odniesienia nie mogło takŜe słuŜyć prawo międzynarodowe, a zwłaszcza akty
gwarantująceprawaczłowieka.Popierwsze,wkrajachEuropyCentralnejiWschodniejbrak
byłotradycji(choćczystoteoretyczniemoŜliwościtakieistniały)bezpośredniegostosowania
prawamiędzynarodowegoprzezsądykrajowe,jakooręŜawobroniejednostek.Nieufność
polityczna(dodajmy:uzasadniona)wobecaktówprawczłowieka(nawetgdyzuwaginaopinię
międzynarodową formalnie były one ratyfikowane) owocowała ich bezskutecznością jako
kryteriumkontrolitego,coczyniłlegislatoriadministracja.
Gdy idzie o konstytucyjną ochronę prywatności pojawiały się dodatkowe przeszkody,
niezaleŜne od przeszkód ogólnie utrudniających uznanie kaŜdego rodzaju konstytucyjnie
chronionychprawjednostkizagranicęswobodylegislatorastanowiącegoprawoiegzekutywy
sprawującej czynności administracyjne. Społeczeństwa państw Europy Centralnej i
Wschodniej były tradycyjnie wychowane w przekonaniu o niŜszości interesu
indywidualnego, który z natury rzeczy powinien być podporządkowany interesowi
społecznemu, interesowi kolektywu, grupy, państwa. W tej sytuacji myśl, Ŝe jakaś sfera
prywatnych interesów jednostki miałaby przybrać postać praw chronionych konstytucyjnie, a
przeztostanowićgranicędladziałaniaustawodawcy(iadministracji)stawałasiędodatkowo
2
obca i egzotyczna. W takim bowiemwypadkuprawojednostkistanowiłobyograniczeniedla
działańznaturyrzeczyuznawanychzainteresgrupy,społeczeństwa.
Nawet w tych wypadkach, gdy konstytucje tych państw przewidywały fragmentarycznie
ochronę jakichś sfer prywatności (najczęściej nienaruszalności mieszkania i tajemnicy
korespondencji) czyniły to tak ogólnie, Ŝe w Ŝadnej mierze tego rodzaju konstytucyjna
deklaracja nie krępowała ustawodawcy, a nawet administracji, gdy te wydawały przepisy
wkraczającenawetgłębokoinieproporcjonalniedotkliwiezpunktuzamierzonegoceluwsferę
prywatnościjednostki.
Administracja,krytykowanaprzezpolskiegoombudsmanazapraktykinaruszająceprywatność
jednostki przyjmowała tę krytykę z niedowierzaniem. Nie mieściło się w głowach
krytykowanych,ŜenagannemoŜebyćzłagodzeniekryteriówtajemnicylekarskiejwodniesieniu
dopacjentówdzieci,swobodneudzielaniesobienawzajeminformacjidotyczącychobywatela
przezorganyadministracjipozaplecamitegoŜobywatelaczysporządzaniedlapotrzebpolicji
list gości hotelowych. Drastycznie naruszano takŜe prywatność więźniów w zakresie
obchodzeniasięzichkorespondencją,warunkówodbywaniaspotkańintymnych,udostępniania
danych osobowych. W wypadku skądinąd legalnych działań (np. przesukanie domu przez
policję)niewidzianonicniewłaściwegowudzialeprzytejczynnościoperatoraTV.
W gruncie rzeczy u podstaw tego zdziwienia spoczywało przekonanie, Ŝe sfera prywatna
zawszemusiustąpićnietylkowobeckoniecznychzuwaginainterespublicznyograniczeń,ale
takŜetakichdziałańadministracji,któredyktowanesąjejwygodą,lenistwemczyoportunizmem.
"Jednostkaniczym,jednostkabzdurą"zwięzłypoetyckisloganMajakowskiegokryłwsobie
głębokieibardzodalekosięgającekonsekwencje.
W tym samym czasie więc, gdy w inne państwa Europy miał okazję przez kilkaset albo
kilkadziesiąt lat rozwijać problematykę granic ochrony prywatności jednostki, poszukując dla
niejstosownychuzasadnieńwswoichKonstytucjach,krajeEuropyCentralnejiWschodniejnie
miałynawetokazjiprzyzwyczaićsiędosamejmyśli,ŜepewnesferyŜyciaprywatnegojednostki
stanowią niepokonywalną barierę dla ustawodawcy i administracji; Ŝe barierę tę tworzą
konstytucyjnie(awięcnaszczebluprzekraczającymustawodawstwozwykłe)chronioneprawa
jednostki(prawaobywatelskie)iŜerealizacjatejochronyjestoddanasądom,działającymz
inicjatywysamychpokrzywdzonych.
2.Ochronaprawreprodukcyjnychjakofragmentu
ochronyprywatnościróŜnicawpunktachwidzenia.
OpisanywyŜej,charakterystycznydystansróŜniącyochronęprywatnościwpaństwachEuropy
CentralnejiWschodniejwobecpaństwdojrzałejdemokracjipowodujeteŜprzesunięciepunktów
widzenia interesujących obecnie społeczeństwa tej części Europy i jej pozostałej części.
Ochrona prywatności, koncentrująca się na konstytucyjnej ochrony prywatności w sferze
określonej jako ochrona tzw. "praw reprodukcyjnych" dopiero toruje sobie drogę do
powszechniejszejakceptacji.
KonstytucyjnaochronaprywatnościwpaństwachEuropyCentralnejiWschodniej,zwłaszcza
gdy idzie o praktykę jej stosowania w konkretnych sprawach znajduje się w odleglejszym
punkcie rozwoju. Ochrona prywatności korespondencji, ochrona przed wkraczaniem w sferę
prywatną na skutek zbierania danych, wyznaczenie granic między skądinąd dozwolonym
wkroczeniemwsferęprywatnąakoniecznościązachowaniaproporcjimiędzyinteresem,który
tegowkroczeniawymagaaprywatnościąjednostkiwtychpaństwachtewłaśnieklasyczne
3
problemyochrony,ciąglenieutrwalonewświadomościkonstytucyjnejstanowiągłównycięŜar
problemuochronyprywatności.
Nieznaczyto,Ŝeproblematyka"reprodukcyjna"byłanieznanaczyniepodejmowanawŜyciu
publicznym w państwach Europy Centralnej i Wschodniej. JednakŜe rzadko dzieje się to w
ramachwalkiokonstytucyjnąochronęprywatności.
Sporyodopuszczalność(ijejprawnegranice)aborcjiwPolsce,którepojawiłysięwostatnich
latachzogromnąintensywnościąraczejtocząsięnapłaszczyźniepolitycznejiideologicznej.I
choć obu zwalczającym się stronom chodzi o zwęŜenie lub rozszerzenie prawnych ram
dopuszczalności przerywania ciąŜy, w dyskusji nie uŜywa się (wobec przeciwników aborcji)
argumentu o konstytucyjnej ochronie prywatności. Konstytucyjna ochrona prywatności jako
takiejjesttubowiemzbytsłaborozwinięta,abymogłabyćskutecznymargumentemakuratw
tegorodzajudyskusji,dotyczącejniezwyklezapalnegotematu.Tosamodotyczy(bynajmniej
niepozbawionychkonfliktówideologicznychispołecznych)kwestiiskądinądregulowanychw
ustawodawstwie zwykłym, i to nawet w sposób nie wkraczający nadmiernie w prywatność
jednostek.MoŜnatopowiedziećnp.obrakuzakazusprzedaŜyśrodkówantykoncepcyjnych,
czybrakukarania(jeszczeniedawnowniektórychkrajachEuropyCentralnejiWschodniejtego
rodzajukaralnośćistniała)homoseksualizmu.(Zaczynawtymzakresienarastaćnatomiastinny
problem: wspomnianych zakazów sprzedaŜy środków anktykoncepcyjnych domagają się
niekiedy nieformalne grupy nacisku, działające wobec sprzedawców; niewykluczone, Ŝe w
przyszłościwładzapaństwowabędziemusiaławtegorodzajusprawachwypowiedziećsięw
związkuzkwestiągranicstosowaniategonacisku).Pracenadnowymikonstytucjamiwskazują
jednaknato,Ŝemyślokonstytucjonalizacjisferprywatnościreprodukcyjnejbywa"odkrywana"
jakooręŜwsporachideowychipolitycznych.Świadcząotympodejmowanenp.wPolsce
próbyumieszczeniawprojekciekonstytucjiochronyŜyciaodmomentupoczęcia(corównałoby
się z konstytucyjnym zakazem aborcji), czy duŜy sprzeciw kół konserwatywnych przeciw
wprowadzeniudotegoŜprojektuzakazudyskryminacji,zuwaginawyraźniewymienionewniej
kryterium"orientacjiseksualnej".
W przyszłości naleŜy się liczyć z rozciągnięciem w Europie Centralnej i Wschodniej
zainteresowań i dyskusji konstytucyjnych odnoszących się do sfery prywatności jednostki
takŜenaproblematykęreprodukcyjną.Zpewnościąbędziewtymmiałudziałifakt,Ŝecoraz
lepiej znane w tych krajach orzecznictwo na tle Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw
Człowieka i Podstawowych Wolności (a przystąpienie do tej Konwencji było jednym z
pierwszych kroków dawnych państw socjalistycznych) w zakresie prywatności w powaŜnej
mierze nawiązuje takŜe do tej problematyki. Jest to zrozumiałe orzecznictwo, zwłaszcza
precedensowe, powstaje zawsze na tle spraw najtrudniejszych, budzących największe
społeczne,ideoweimoralnekontrowersje.
3.Prawodoprywatnościjakoprawochronionena
szczebluponadkonstytucyjnymwEuropieCentralneji
Wschodniej.
KonstytucyjnapraktykaikonstytucyjnarzeczywistośćpaństwEuropyCentralnejiWschodniej
nie daje wiele materiału w zakresie prawa do prywatności. Konstytucje tych krajów nie
zawierająjednolicieujętegoprawaprywatności.OilejednakwEuropiekonstrukcjąogólnego
prawadoprywatnościzajęłysięsądy,itowaspekcieprawakonstytucyjnego,otylewEuropie
Centralnej i Wschodniej procesu tego (jeszcze?) nie daje się zauwaŜyć. Praktyka młodych
Trybunałów Konstytucyjnych nie notuje wiele tego rodzaju wypadków. Wyjątek stanowi tu
bardzo aktywny węgierski Trybunał Konstytucyjny ze swoim wspomnianym juŜ orzeczeniem
4
kwestionującym dopuszczalność powszechnego wprowadzenia personalnych numerów
indywidualizujących obywateli, a takŜe obszernym, szeroko rysującym ogólne tło objętej
ochronąprywatnościjednostki,wykraczającympozakonkretnyprzedmiotsporu,orzeczeniemw
sprawie nieformalnych związków małŜeńskich. W przyszłości naleŜy więc się liczyć z
dostrzeŜeniemproblemutakŜeprzezsądownictwokrajówEuropyCentralnejiWschodniej,ato
za sprawą obowiązywania w tej części Europy Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności. Jest to ochrona dokonywana na szczeblu ponadkonstytucyjnym, w powołaniu na
ponadpanstwoweaktyprawne,zzakresuprawczłowieka.Wniektórychkrajachpowoływanie
sięnaKonwencjęstałosięfaktem.Np.polskiSądNajwyŜszywsprawiedotykającejograniczeń
prywatności jednostki oceniano legalność zakazu wprowadzonego przez administrację kilku
miast,zabraniającąpiciaalkoholuwmiejscachpublicznych.PrzytejokazjiSądNajwyŜszynie
tylko podjął rozwaŜania w płaszczyźnie oceny, czy nie mamy tu do czynienia z
nieproporcjonalnymwkroczeniemwprywatnośćjednostki(wynikocenybyłzresztąnegatywny),
aleiwykorzystałprzytymdorobekikryteriastosowanewpodobnychsytuacjachprzezTrybunał
wStrasburgu(orzeczenieSNz8kwietnia1994,IIIARN18/94).
Zaznaczyć naleŜy, Ŝe Konwencja Europejska daje chronionej nią jednostce (i to nie tylko
"obywatelowi"danegopaństwa,leczkaŜdemuznajdującemusięwzakresiejegooddziaływania)
bezpośrednieroszczenie(skargadoorganówmiędzynarodowych).Tozaśzkonieczności
musipowodowaćreakcjęwładzwewnętrznych,takŜesądownictwa.
Wynikastąd,Ŝechoćniewerbalizowanewobowiązującychkonstytucjachjako"prawo
obywatelskie", prawo prywatności obejmujące zakaz wkraczania jakiejkolwiek władzy
publicznejwbardzoszerokorozumianeŜycieprywatneirodzinnejestznanejakoprawo
podmiotowe jednostki takŜe w krajach Europy Centralnej i Wschodniej, w których
obowiązujeKonwencja.JestonochronionenaszczebluwyŜszymniŜustawodawstwo
zwykłe,boponadkonstytucyjnym.Wynikastąd,Ŝewszelkiewkroczeniawprywatność
przez władzę publiczną aby było legalne i dopuszczalne wymaga zgodności ze
standardamiwynikającymiztreściart.8Konwencji.
4.KonstrukcjaochronyprywatnościwEuropejskiej
KonwencjioOchroniePrawCzłowiekaiPodstawowych
Wolności.
Tenwłaśnieakt,wart.8posługujesiępojęciemprawaprywatności,jakoprawaczłowiekai
czyni to poprzez objęcie ochroną nie tylko poszczególnych, najwaŜniejszych komponentów
prywatności(tajemnicakorespondencji,nienaruszalnośćmieszkaniaitd),aleformułującogólne
prawo kaŜdego poszanowania swojego Ŝycia rodzinnego i prywatnego, swojego
mieszkaniaiswojejkorespondencji.Sferaprywatnorodzinnajesttuujętabardzoogólnie,
niewyczerpująco,wsposób"otwarty",bezprzesądzanianaprzyszłośćojejgranicach.Jestto
ujęcie bardzo szerokie, chroniące całość prywatności, przekonują o tym niŜej wskazane
przykładyzorzecznictwanatleart.8Konwencji.
NiezaleŜnieodtakujętegoogólnegoprawadoprywatnościEuropejskaKonwencjaoOchronie
Praw Człowieka i Podstawowych Wolności jeszcze w kilku innych przepisach nawiązuje do
praw,którebyłybyuznanezaprzejawprawaprywatności.Sąto:art.12Konwencji,mówiący,Ŝe
"męŜczyźni i kobiety w wieku małŜeńskim mają prawo do zawarcia małŜeństwa i
załoŜeniarodzinyzgodniezustawamikrajowymiregulujacymikorzystanieztegoprawa";
art.2pierwszegoprotokołudodatkowegoKonwencji:"niktniemoŜebyćpozbawionyprawa
do nauki. Wykonując swoje funkcje w dziedzinie wychowania i nauczania, Państwo
uznaje prawo rodziców do zapewnienia tego wychowania i nauczania zgodnie z ich
5
Plik z chomika:
jacho66
Inne pliki z tego folderu:
Całun Turyński - Badania, historia.pdf
(98 KB)
Pierre de Bourdeille Brantôme - Żywoty pań swawolnych.pdf
(2186 KB)
Miłość bez VAT - 69 cytatów o miłosci.pdf
(265 KB)
M. Kijak, P. Sygnowski - Oczami praktyka.pdf
(1543 KB)
Marcin Kijak - Stres.pdf
(1124 KB)
Inne foldery tego chomika:
- ▧ ▍- FILMY - STARE KINO 1855-1950
- ◢◤ ! FILMY POLSKIE
- ◢◤ ! FILMY POLSKIE(1)
- ◢◤ ! FILMY POLSKIE(2)
- ◢◤ FILMY [ NOWE ]
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin