Nauki społeczne – według encyklopedii internetowej Wikipedia ‑ nauki badające strukturę i funkcje dziejów społeczeństwa, jego kulturę, prawa i prawidłowości jego rozwoju. Obok nauk przyrodniczych i nauk humanistycznych zaliczają się do nauk empirycznych. Nauki społeczne odróżniają się od nauk humanistycznych naukowymi metodami poznania oraz tym, że stosują ścisłe kryteria.
Są to m.in.:
· antropologia
· ekonomia
· etnografia
· geografia
· historia
· pedagogika
· politologia
· prawoznawstwo
· psychologia
· religioznawstwo
· socjologia
· stosunki międzynarodowe
· prawo
Nie wszystkie nauki są uważane za społeczne : np.
· historia może być uważana za humanistyczną ze względu na miejscowy charakter kulturowy
· niektóre dyscypliny mają charakter poznania podobny do nauk przyrodniczych np. antropologia czy archeologia
· pewne społeczne dyscypliny są interdyscyplinarne np. socjologia, która obejmuje socjobiologię odwołującą się do pewnych praw biologii (m.in. dobór krewniaczy) czy nauki ekonomiczne, odwołujące się m.in. do modelowania matematycznego (ekonomia matematyczna, ekonometria).
· do nauk społecznych zalicza się również geografię, która powszechnie uważana jest za naukę przyrodniczą, zapominając, że drugą połówką geografii jest geografia społeczno-gospodarcza i polityczna.
Nauki przyrodnicze (w terminologii angielskiej zwane natural sciences) to mało precyzyjne określenie dziedzin nauki, które zajmują się badaniem różnych aspektów świata materialnego, ożywionego i nieożywionego, zazwyczaj z zastosowaniem aparatu matematycznego, jak również właściwej sobie metodologii.
Pojęcie nauk przyrodniczych jest bardzo nieostre i często trudno jest zdecydować, czy dana nauka zalicza się do nauk przyrodniczych czy humanistycznych. Często decyduje tu tradycja, nie zaś racjonalne kryteria.
Na przykład geografia jest uważana za naukę raczej przyrodniczą, ale wiele jej działów ma charakter społeczny (choćby demografia). Z drugiej strony ekonomia jest nauką uważaną za raczej społeczną, aczkolwiek wiele jej działów (na przykład ekonometria) stosuje bardzo przyrodnicze podejście do badanych zjawisk.
Do ważniejszych nauk przyrodniczych należą:
· astronomia
· biologia
· chemia
· fizyka
Nauki ścisłe to grupa nauk, które operują jedynie na obiektach abstrakcyjnych, w oderwaniu od rzeczywistości przyrodniczej. Są to wszystkie teoretyczne działy matematyki, logika oraz działy pomocnicze różnych innych nauk, np:
· elektryki
· elektroniki
· automatyki
· robotyki
· telekomunikacji
· informatyki
· itp.
Co to jest nauka ?
Termin nauka jest trudny do zdefiniowania głównie dlatego, że ludzie często mylą to, czym jest nauka, z jej metodologią. Chociaż sama nauka nie ma własnego przedmiotu badawczego, to nie każde badanie jakiegoś zjawiska traktujemy jako naukę.
Odrzucenie przez naukowców jakiejś dziedziny wiedzy, traktowanej przez wielu ludzi jako wiedzy rzeczywistej, oparte jest zawsze na przesłankach metodologicznych. Co więcej, sama nauka także ciągle się zmienia – wiedza dzisiaj uznawana za naukową, jutro może okazać się nienaukowa.
Słowo „nauka” (ang. science) pochodzi od łacińskiego słowa scire, co oznacza „wiedzieć”. Historycznie rzecz biorąc, ludzie zdobywali wiedzę w różny sposób. Podejście naukowe jest jedynym sposobem, dzięki któremu ludzie zrozumieli swoje otoczenie i siebie samych. Można też wskazać trzy inne sposoby zdobywania wiedzy: sposób odwołujący się do autorytetu, do wiary oraz sposób racjonalny. Podstawowej cechy różniącej te podejścia należy upatrywać w sposobie, w jaki każde z nich uwiarygodnia źródła wiedzy lub osoby szerzące tę wiedzę (tj. „Kto to mówi?”), w procedurach za pomocą, których wiedza ta jest zdobywana (tj. „Jak się tego dowiedzieliśmy?”) oraz w efektach tej wiedzy („Jakie widzimy różnice?”).
W modelu opartym na autorytecie ludzie poszukują wiedzy, odwołując się do tych osób, które z powodów społecznych lub politycznych są uważane za jej źródło. Są nimi, na przykład, czarownicy w społeczeństwach plemiennych, dostojnicy kościelni w społeczeństwach teokratycznych (np. mułłowie we współczesnym Iranie), królowie w monarchiach i naukowcy w społeczeństwach technokratycznych. W każdym społeczeństwie różne osoby obdarzone autorytetem mogą stanowić źródła wiedzy o odmiennych zjawiskach. Dla większości pobożnych katolików, na przykład, niepodważalny autorytet w sprawach religijnych ma papież. W modelu opartym na autorytecie zdolność generowania wiedzy przypisywana jest autorytetom społecznym, politycznym i religijnym. Sposób, w jaki ludzie zdobywają tę wiedzę (np. ceremoniał), wpływa na tryb jej przekazywania przez autorytety, nie wpływa zaś na zaufanie ludzi do samej wiedzy. Ci, którzy chcieliby zdyskredytować lub zdelegitymizować autorytet osoby uważanej za źródło wiedzy, muszą być przygotowani na szybkie odpieranie zarzutów pod swoim adresem oraz umieć wskazać alternatywne źródła tej wiedzy.
W modelu opartym na wierze osoby poszukujące prawdy znajdują wiedzę u autorytetów ponadnaturalnych takich, jak wróżbici, wyrocznie czy media. W tym aspekcie model oparty na wierze przypomina model oparty na autorytecie. Modele te różnią się jednak obecnością zdarzeń ponadnaturalnych i stanem psychologicznym osób szukających wiedzy charakterystycznej dla modelu drogiego. Model oparty na wierze zależy w dużym stopniu od wykorzystania ceremoniału i rytuału. Obrzęd związany z przepowiedniami astrologicznymi, na przykład, ma na celu przekonanie laików o ponadnaturalnej mocy astrologów.
W sytuacjach depresji i bezradności istnieje duże zapotrzebowanie na wiedzę opartą na wierze. Zaufanie do wiedzy zdobywanej w ten sposób spada natomiast wraz ze wzrostem liczby osób, które ją odrzucają, ze wzrostem poziomu wykształcenia społeczeństwa oraz z poprawą kondycji psychologicznej jednostki.
Zgodnie z kierunkiem filozofii określanym jako racjonalizm istnieje możliwość zdobycia wiedzy poprzez odwołanie się do reguł i metod logiki. U podstaw racjonalizmu leżą następujące założenia:
1) istnieje możliwość poznania świata niezależnie od zjawisk dostępnych obserwacji;
2) wiedza jest niezależna od naszego osobistego doświadczenia.
Innymi słowy, model racjonalny dotyczy wiedzy zasadniczo prawdziwej, logicznie możliwej i dopuszczalnej.
Dla racjonalisty myśleć racjonalnie oznacza respektować zasady abstrakcyjnej logiki formalnej. Logika jest nauką normatywną, a jej reguły pozwalają na sformułowanie kryteriów odróżnienia naukowych pytań od nienaukowego myślenia Jeden z klasycznych racjonalistów, grecki filozof Arystoteles (384-322 p.n.e.) intensywnie studiował podstawy logiki, a co się z tym wiąże – strukturę wiedzy i prawy.
Podejście naukowe opiera się na zbiorze założeń, które nie są dowiedzione i których się nie dowodzi. Te podstawowe przesłanki stanowią warunki wstępne konieczne do prowadzenia naukowej dyskusji.
Epistemologia – badanie podstaw wiedzy – zajmuje się naturą tych przesłanek i rolą, jaką one odgrywają. Badając je, możemy lepiej zrozumieć istotę podejścia naukowego i przypisywaną mu przewagę nad innymi źródłami wiedzy.
1. Natura jest uporządkowana.
Podstawowym założeniem przyjmowanym w nauce jest założenie o istnieniu rozpoznawalnej regularności i o porządku w świecie rzeczywistym – zdarzenia nie pojawiają się losowo. Naukowcy zakładają, że nawet w intensywnie zmieniającym się środowisku istnieje określony stopień uporządkowania i ustrukturowania. Każda zmiana ma własny schemat i może być zrozumiana. W nauce rzeczywistość (natura) składa się z wszystkich empirycznie obserwowalnych obiektów, warunków i zdarzeń, które istnieją niezależnie od ludzkiej interwencji. Nie ma, na przykład, żadnej logicznie sprawczej przyczyny, dla której wiosna powinna następować po zimie, zima po jesieni, jesień po lecie, a lato po wiośnie. Ponieważ jednak tak się dzieje, i to regularnie, więc zakładamy, że podobne regularności leża u podstaw również innych zjawisk.
2. Natura jest poznawalna.
Założenia, że można poznać naturę, nie możemy bardziej dowieść niż założenia o uporządkowaniu natury i istnieniu praw natury. Wyraża ono podstawowe przekonanie, że istoty ludzkie są na tyle częścią natury, na ile są nią inne obiekty, warunki i zdarzenia. Chociaż posiadamy jedyne w swoim rodzaju, odmienne cechy charakterystyczne, to jednak możemy wyjaśniać i rozumieć siebie, korzystając z tych samych metod, za pomocą których badamy inne naturalne zjawiska. Jednostki i zjawiska społeczne wykazują wystarczającą powtarzalność, uporządkowanie i dające się empirycznie udowodnić wzorce, aby zostały one poddane badaniu naukowemu. Ludzki umysł może zatem nie tylko poznawać naturę, lecz również poznawać siebie i umysły innych.
3. Wszystkie naturalne zjawiska mają naturalne przyczyny.
Założenie, że wszystkie naturalne zjawiska mają naturalne przyczyny lub da się wskazać inne zjawiska je poprzedzające, jest najbardziej skrótowym opisem istoty rewolucji naukowej. W podejściu naukowym odrzucamy wiarę w to, że przyczynami zdarzeń mogą być inne siły niż odkryte w badaniach natury. Podejście naukowe w tym sensie znajduje się w opozycji zarówno w stosunku do religii fundamentalistycznych, jak i do spirytualizmu czy magii. Co więcej, tak długo, jak długo naukowcy potrafią wyjaśniać zjawiska w terminach natury, będą odrzucać argumenty o konieczności innych, ponadnaturalnych wyjaśnień. Badania naukowe są z dala od poszukiwania wszechobecnych sił ponadnaturalnych, a ustawia je w kierunku empirycznego poszukiwania regularności i porządku leżącego u podstaw zjawisk naturalnych. Regularności te, raz określone, mogą służyć jako dowód związków przyczynowo-skutkowych.
4. Nic nie jest dowiedzione samo w sobie.
Wiedza naukowa nie jest prawdziwa sama w sobie. Jej prawdziwość musi zostać dowiedziona obiektywnie. Naukowcy nie mogą polegać jedynie na tradycyjnych, subiektywnych wierzeniach czy na zdrowym rozsądku, gdy weryfikują wiedzę naukową. Akceptują oni, że zawsze istnieją możliwości popełnienia błędu i że najprostsze wnioski wymagają obiektywnego dowodu. Myślenie naukowe jest więc i sceptyczne, i krytyczne.
5. Wiedza jest wyprowadzana z nabywanego doświadczenia. Jeżeli nauka ma nam pomóc w zrozumieniu rzeczywistego świata, to musi być empiryczna. Oznacza to, że musi opierać się na spostrzeżeniach, doświadczeniu i obserwacji.
Spostrzeganie jest podstawową zasadą podejścia naukowego i zależy od naszych zmysłów:
„W nauce zakłada się, że komunikacyjny pomost pomiędzy człowiekiem i światem zewnętrznym jest możliwy dzięki jego własnym wrażeniom zmysłowym. Wiedza jest uważana za produkt naszego doświadczenia tak dalece, jak fizyczne, biologiczne i społeczne cechy naszego świata oddziaływują na nasze zmysły”[1].
Wiedza nie jest jednak zdobywana wyłącznie na drodze percepcji za pomocą pięciu zmysłów: dotyku, węchu, smaku, słuchu i wzroku. Wielu zdarzeń nie można bezpośrednio doświadczyć ani zaobserwować. Obserwowanie jako aktywność psychiczna nie jest „prawdziwe samo w sobie” ani całkowicie niezależne od terminów, pojęć czy teorii wykorzystywanych przez naukowców. Brytyjski filozof nauki Karl Popper (1902 – 1994):
„Naiwny empirysta [...] sądzi, że wspinanie się po drabinie nauki rozpoczynamy od gromadzenia i przetwarzania naszych doświadczeń [...]. Ale gdybym otrzymał polecenie: „zdaj sprawę z tego, czego w tej chwili doświadczasz”, nie bardzo wiedziałbym, w jaki sposób spełnić to nasze żądanie. Czy mam zdać sprawę, że piszę, że słyszę dźwięk dzwonka, okrzyki gazeciarza, monotonny dźwięk głośnika, czy też mam zdać sprawę z tego, że dźwięki te mnie drażnią ? [...] Nauka zakłada przyjęcie pewnego punktu widzenia i postanowienie problemów teoretycznych”[2].
6. Wiedza przewyższa ignorancję. Przekonanie o tym, że należy uprawiać naukę ze względu na jej wewnętrzny rozwój jak i ze względu na możliwość poprawienia kondycji ludzi, jest ściśle związane z założeniem o możliwości poznawania tak siebie samych, jak i natury. Teza, że wiedza przewyższa ignorancję, nie oznacza jednak, że wszystko, co dotyczy natury, może zostać poznane. Naukowcy zakładają raczej, że wielka wiedza ma charakter względny i że się zmienia. To, czego nie poznaliśmy w przeszłości, znamy teraz, a wiedza aktualna może zostać zmodyfikowana w przyszłości. Prawda w nauce zawsze zależy od dowodów, metod i branych pod uwagę teorii. Zawsze dopuszcza modyfikacje. Podejście naukowe oferuje przypuszczalną prawdę, uwzględniającą istniejący stan wiedzy. Siła i słabość podejścia naukowego leży w naturze prawdy, która nie jest pewna i ma charakter względny.
...
Alla30