DISKO - sciaga v3.doc

DISKO wykład 2

Demografia - gr. demos –lud; grapheia -opis

• nauka o ludności, zajmująca się badaniem jej liczby, cech, struktury i zmienności. Szeroko wykorzystuje badania ankietowe i metody statystyczne.

Ludność

-- wg Wielojęzycznego Słownika Demograficznego (1966) to ogół mieszkańców pewnego terytorium

-- jakikolwiek zbiór ludzi, utworzony(wydzielony) na podstawie dowolnego kryterium doboru – zarówno przestrzennych, socjologicznych jak i ekonomicznych

Geografia osadnictwa

• dział geografii ekonomicznej, zajmujący się

badaniem elementów systemu osadniczego:

aglomeracji miejskich, ośrodków regionalnych

i centrów wzrostu oraz miejscowości

lokalnych wraz z powiązanymi z nimi

różnorakimi więzami osiedlami wiejskimi.

Geografia osadnictwa zajmuje się także

procesami urbanizacji. W analizach

uwzględnia aspekty demograficzne,

ekonomiczne, socjalne, ekologiczne w

wymiarze przestrzennym.

Geografia ludności

• dział geografii ekonomicznej na

pograniczu demografii, zajmujący się

badaniem rozmieszczenia ludności, jej

strukturami (biologiczną, zawodową i

społeczną) oraz migracjami. Analizuje

zjawiska przyrostu i ubytku ludności

wraz z ich przyczynami w wymiarze

przestrzennym.

Historia rozwoju demografii jako

nauki: Konfucjusz (551-479 p.n.e)

• koncepcja „idealnej” proporcji między liczbą ludności a wielkością obszaru

- Umieralność wzrasta wraz z niedoborem Żywności

- Przedwczesne małŻeństwa powodują wyŻszą umieralność niemowląt,

- Wojny zmniejszają przyrost l. ludności

- Wysokie koszty zaślubin zmniejszają liczbę zawieranych małŻeństw,

- Postulat przesiedlania ludności z obszarów przeludnionych na niedoludnione

Platon (427-347 p.n.e)

• Formułował zasady postępowania w celu

osiągnięcia „optimum” liczby ludności

• Wg niego dla osiągnięcia „najwyŻszego dobra” liczba obywateli w greckim państwie-mieście powinna wynosić 5040 obywateli i około 960 rolników i niewolników (rozprawa „Prawa”)

• W przypadku małego stanu l. ludności zalecał wprowadzanie nagród, doradztwa i nagan dla młodych aby płodzili dzieci lub polecał imigrację

• W przypadku nadmiaru zalecał kontrolę urodzeń w rodzinach wielodzietnych i kolonizację innych obszarów (emigrację)

Arystoteles (384-322 p.n.e)

„Państwo powinno być tak ludne , aby

moŻliwe było rozkoszowanie się czasem

wolnym”

Wg niego nadmiar ludności = bieda, w takim przypadku zalecał przerywanie ciąŻy i porzucanie dzieci…

XVII-XVIII w. kształtowanie podstaw współczesnej demografii:

W. Petty (1623-1687) – twórca demografii statystycznej

J. Graunt (1620-1674) – badania ludności Londynu

T.R. Malthus (1766-1834) – teoria rozwoju ludności w powiązaniu z rozwojem ekonomicznym (postulował m.in. utrzymanie l. ludności poprzez opóźnianie związków małŻeńskich, dobrowolny celibat, wskazywał na „pozytywne przeszkody”: epidemie, wojny, klęski głodu)

XX wiek – teorie współczesne

A. Landry – „Koncepcja trzech stadiów (reŻimów) demograficznych przemian”

W.S. Thompson – teoretyczny model trzech typów sytuacji w oparciu o wsp. urodzeń i zgonów (lata 40.)

C.P. Blacker – „Stadia w rozwoju ludności” – (1947) zidentyfikował pięć typowych okresów przejścia demograficznego

Podział demografii:

• Demografia ogólna (rozwiązywanie

problemów teoretycznych, dotyczących

pomiaru, opis struktur i procesów

demograficznych)

• Demografia matematyczna (demometria –

nauka o metodach pomiaru i przewidywania

procesów demograficznych za pomocą

metod matematyczno-statystycznych)

• Demografia opisowa (opis struktur i

procesów demograficznych)

• Demografia historyczna (badania

demograficzne procesów historycznych)

• Demografia społeczna (zajmuje się

społecznymi uwarunkowaniami zjawisk

demograficznych)

• Demografia ekonomiczna (zajmuje się

ekonomicznymi uwarunkowaniami zjawisk

demograficznych)

• Doktryny demograficzne (zajmują się

formułowaniem teorii rozwoju ludności)

Powiązania demografii z innymi

naukami:

• np. ekonomia, socjologia, medycyna,

psychologia społeczna, statystyka, geografia

ludności i osadnictwa, antropologia,

etnografia, genetyka

Przykłady wykorzystania demografii:

• prognozowanie zmian liczby i struktur ludności w odniesieniu do polityki gospodarczej (zabezpieczenie większych lub mniejszych środków w budŻecie na szkolnictwo w okresie wejścia w wiek szkolny osób z wyŻu lub niŻu demograficznego, planowanie wydatków na emerytury etc.)

• studium demograficzne gminy,

• studium demograficzne na potrzeby strategii rozwoju regionalnego (np. w Strategii rozwoju obszarów wiejskich Dolnego Śląska)

• wykorzystanie danych nt. struktur wieku i płci ludności w celu wykonania badań socjologicznych opartych na próbie

Wybrane podmioty zajmujące się

badaniami demograficznymi

W skali światowej:

Organizacja Narodów Zjednoczonych

Departament Ekonomii i Spraw Społecznych

Biuro Ludnościowe (Population Division), New York, USA

Główne zainteresowania:

Prognozowanie liczby ludności, badania ruchów wędrówkowych w skali globalnej, zagadnienia zdrowie w odniesieniu do problematyki urodzeń i zgonów, promowanie jednolitych metod badawczych (ewidencji) na świecie.

W Unii Europejskiej:

EUROSTAT (odpowiednik GUS)

Dział: Population and social conditions

(Ludność i warunki społeczne)

W Polsce:

• Główny Urząd Statystyczny

Źródła danych w demografii

1) dane zbierane na bieŻąco – ewidencja bieŻąca

ludności PESEL, księgi stanu cywilnego

2) dane zbierane okresowo lub nieregularnie:

- powszechny spis ludności,

- badania oparte na próbie losowej (metoda

reprezentatywna),

- specjalne badania monograficzne,

- materiały wtórne

Ewidencja bieŻąca ludności

(PESEL – od 1968 r.)

księgi stanu cywilnego :

- małŻeństwa, urodzenia (do 14 dni) i zgony

(karta zgonu, do 3 dni)

księgi meldunkowe :

- rozwody, separacja księgi meldunkowe pobyt stały, czasowy, okresowy (powyŻej 2

miesięcy okresowo do 5 lat)

Powszechny spis ludności

- jest to podstawowe badanie z zakresu statystyki ludności, mające na celu zebranie informacji o jej stanie i strukturze wg ustalonych cech demograficznych i społeczno-zawodowych. Musi spełniać m.in. następujące warunki: 1) powszechności (obejmuje całą ludność), 2) jednoczesności (bada stan na określony dzień – tzw. moment krytyczny), 3) imienności (kaŻda osoba jest spisywana z imienia i nazwiska), 4) bezpośredniości (odpowiedzi na zadawane pytania spisowe udziela bezpośrednio osoba spisywana, wyjątkowo tylko najbliŻsi domownicy). Istnieje zalecenie, aby powszechny spis ludności odbywał się co 10 lat, jak najbliŻej lat kończących się na 0). W Polsce spisy oparte na nowoczesnych zasadach przeprowadzono przed wojną w 1921 i 1931 roku, natomiast w okresie powojennym w latach: 1950,1960, 1970, 1980, 1988 i ostatni w 2002. W 1995 roku przeprowadzono mikrospis ludności oparty na 5% próbie losowej.

Kategorie ludności spisowej

• 1) obecna (de facto) – była obecna w

momencie spisu

• 2) zamieszkała (de jure) – osoby stale

zamieszkujące miejscowość, bez względu

czy w momencie spisu była obecna)

Cechy demograficzne w spisach

MINIMUM SPISOWE:

wiek, płeć, stan cywilny

Lista cech:

1) stosunek do głowy gospodarstwa

(gospodarstwo – zespół 2 lub więcej osób,

spokrewnionych ze sobą, mieszkających

razem i utrzymujących się wspólnie)

2) rodzina (biologiczna, ale takŻe związki

kohabitacyjne – partnerzy z dziećmi)

3) miejsce zamieszkania, czasowa obecność i

nieobecność

4) płeć

5) data urodzenia (wiek)

6) stan cywilny (małŻeński)

7) miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania w przeszłości

8) analfabetyzm, wykształcenie, uczęszczanie

do szkoły

9) inne cechy demograficzne:

inwalidztwo, statystyczna płodność kobiet

(urodzenia Żywe), dzietność kobiet

(urodzenia Żywe i martwe)

wyznanie (badano tylko przed wojną)

Cechy społeczno-zawodowe

1) Źródło utrzymania (z pracy i ze źródeł niezarobkowych

np. renta)

2) stosunek do pracy (czynny, bierny)

pracujący, bezrobotni, bierni zawodowo

np. charakter zatrudnienia, zawód wykonywany-stanowisko, praca dodatkowa, Rodzaj niezarobkowego źródła utrzymania, pozostawanie na utrzymaniu, główne źródło utrzymania osoby i gospodarstwa domowego.

Metoda szacunkowa

polega na ustalaniu liczebności jednostek o

określonych właściwościach w badanej

zbiorowości, natęŻenia określonych faktów

ruchu naturalnego (zawartych małŻeństw,

urodzeń, zgonów), liczebności ludności w

określonych grupach wieku itd. na podstawie

uzasadnionych przesłanek, trendu

rozwojowego, znajomości analogicznej

struktury w podobnej zbiorowości itp.

Metody szacunkowe

- określanie aktualnego stanu struktur

ludnościowych wg szczególnych cech nie

będących przedmiotem ewidencji bieŻącej lub spisów (np. badania reprezentacyjne oparte na próbie losowej)

- określanie struktur i liczby ludności w przeszłości (szacunki oparte na materiałach historycznych lub zasadach arytmetycznych)

Przykład metody szacunkowej:

Określenie liczby urodzeń w latach 1938-1944 na podstawie spisu ludności w 1950 r.

Ut - odtwarzana liczba urodzeń w roku t,

lx - liczba Żyjących w wieku x ukończonych lat w momencie spisu,

lo - wyjściowa liczba doŻywających wieku O, zaczerpnięta z odpowiednich tablic wymieralności,

Lx - średnia liczba doŻywających wieku x ukończonych lat, zaczerpnięta z odpowiednich tablic wymieralności, przy czym: Lx = (lx + lx+1)/2

Obliczenia na podstawie liczby dzieci w 1950 r. w wieku 6-10 lat

Badania oparte na próbie badawczej

1) Próby nieprobabilistyczne:

• dobór oparty na dostępności danych

• dobór celowy / arbitralny

• metoda kuli śnieŻnej

• dobór kwotowy

2) dobór losowy (probabilistyczny)

Dobór losowy do badań

• prosty dobór losowy

• systematyczny dobór próby ( 1 el. losowany, potem wybierany co N -ty element)

• dobór warstwowy (uporządkowanie populacji w homogeniczne grupy, a następnie wylosowanie odpowiedniej liczby z kaŻdej z nich)

• dobór proporcjonalny (liczba wylosowanych elementów proporcjonalna do liczby (udziału) grupy w populacji)

Badania struktur zawodowych

ludności w skali kraju

Pomocniczo poprzez sprawozdawczość

podmiotów gospodarczych (są to podmioty

prowadzące działalność gospodarczą, tj.

produkcyjną lub usługową w celach

zarobkowych i na własny rachunek)

Dane miesięczne: gromadzone są w zakresie:

liczby pracujących, zatrudnienia oraz

wynagrodzeń i dotyczą podmiotów,

gospodarki narodowej, w których liczba

pracujących przekracza 5 osób.

Struktury zatrudnienia/pracujacych

określane są obecnie wg tzw. EKD

(Europejska Klasyfikacja Działalności)

• usystematyzowany zbiór rodzajów działalności społeczno-gospodarczych występujących w gospodarce narodowej. Zasady klasyfikacji działalności według EKD weszły w Polsce w Życie z dniem 1 I 1991 i zastąpiły obowiązującą wcześniej

Klasyfikację Gospodarki Narodowej Głównego Urzędu Statystycznego, odbiegająca, od norm obowiązujących w Unii Europejskiej. EKD jest klasyfikacją pięciopoziomową, z jednym dodatkowym

poziomem pośrednim dla niektórych sekcji. Kolejne jednostki podziału to: 1) sekcje, 2) podsekcje, 3)działy, 4) grupy, 5) klasy i 6) podklasy. Ze względu na wyróŻnienie dodatkowych podklas klasyfikację stosowaną w Polsce określano Polską Klasyfikacją

Działalności

EUROPEJSKA KLASYFIKACJA DZIAŁALNOŚCI

(wdraŻana od 1 stycznia 1991 r.}

• SEKCJA (17 rodzajów działalności, jednoliterowy kod alfabetyczny; od A do Q)

• podsekcja (występuje w sekcji C „Górnictwo i Kopalnictwo"; 2 podsekcje CA, CB, oraz w sekcji D „Działalność Produkcyjna"; 14 podsekcji, dwuliterowy kod alfabetyczny, od DA do DN)

• DZIAŁ (60 kategorii rodzajów działalności, dwucyfrowy kod numeryczny od 01 do 99)

• GRUPA (222 kategorie rodzajów działalności wyodrębnione z punktu widzenia stosowanego procesu produkcyjnego, trzycyfrowy kod numeryczny, od 01. 1 do 99.0)

...