ROMANTYZM
Termin: używa się obecnie w dwóch znaczeniach: 1) jako określenie nurtu ideowego i artystycznego, dominującego w literaturze, sztuce, filozofii europejskiej 1 poł. XIX wieku, 2) jako określenie całej epoki, w której przejawiała się dominacja tego nurtu.
Jako czas rozwoju romantyzmu przyjmuje się dla Niemiec i Anglii l. ok. 1800-1830 W innych krajach europejskich początek romantyzmu datuje się ok. 1820 r., okres pełnego rozwoju na czas do Wiosny Ludów.
Termin „romantyczny” funkcjonował (…) początkowo dla określenia pewnych cech pejzażu, (…) w w. XVIII obejmowano tym pojęciem także cechy uczuć i charakteru. (…)
W końcu XVIII i na pocz. XIX wieku w Anglii i w Niemczech pojęcia „romantyczny” używano w sensie ponadhistorycznym, nie ograniczano się do sztuki własnej epoki; wszelka poezja prawdziwa i progresywna jest poezja romantyczną.(..)
Samego siebie romantykiem nazwał dopiero Stendhal w 1818r., a w 1821r. Puszkin we wstępie do Jeźdźca kaukaskiego przedstawił własne dzieło jako „poemat romantyczny”. (..)
Przyjmuje się, że romantyzm jest wspólnym doświadczeniem sztuki i myśli europejskiej, ale (..) jest to prąd praktycznie niedefiniowalny ze względu na ogromną różność zjawisk wchodzącą weń w obrębie każdej literatury narodowej, a także dlatego, że jako nurt z założenia antynormatywny nie pozostawił tekstów programowych, wytyczających w sposób obligatoryjny reguły stylu.
Światopogląd: Na powstanie i rozwój prądu romantycznego decydujący wpływ miały wileki wydarzenia historyczne. Rewolucja francuska nie tylko obaliła system feudalny, ale okazała nietrwałość wszelkiego porządku społecznego i perspektywę zmienności historycznej. (..) niezwykle wysoko zwaloryzowała pojęcia wolności i buntu. Wojny Napoleona, które toczyły się w Europie równocześnie z rozkwitem romantyzmu w Niemczech i Anglii, wywołały- głownie w Niemczech- nawrót żarliwej religijności i idei narodowych, wypierających myśl rewolucyjną.(..) Nastąpił renesans idealizmu w filozofii, ustalano nowy kanon literackiej tradycji, za Herderem podejmowano problem kultury dawnych ludów, (..) odrzucono dawna formułę antropocentryzmu.
Postawę romantyków wobec religii stymulowało kilka czynników. Kryzys zaufania wobec racjonalizmu prowadziło do gwałtownego zwrotu ku Bogu. (..) Bóg stawał się bliższy. Bliższy także dzięki nowemu, emocjonalnemu stosunkowi do natury: ekstaza, jakiej doświadczono w kontakcie ze świetnością pejzażu, u Novalisa przekształciła się w poczucie mistycznego kontaktu z naturą, a przez nią z Bogiem. To ekstatyczne dążenie ku Bogu, rozwijające się później w mistycznym nurcie romantyzmu, oscylowało często na pograniczu herezji: od panteizmu po uzurpację prawa do samodzielnego interpretowania Tajemnicy.
Człowiek a przyroda: - źródło kreacyjnego natchnienia (Wordsworth), - chęć przeniknięcia zagadki jej siły twórczej (Novalis), - jej dynamizm jako wzór dla sztuki (Schelling). Fascynowało jej wnętrze, jej istota, gra groźnych żywiołów. Jednostka jako najdoskonalsza część natury, poprzez nią jednocząca się z Bogiem, wiodąca ku niemu całe istnienie. (…)
Filozofia i teoria sztuki: (.) można wskazać jedynie zespół tendencji, składających się na romantyczną teorie sztuki. Wspólne im było przede wszystkim ostrze antyklasycystyczne, a także aktualizacja, próba związania rewolucji estetycznej z diagnozą i krytyka współczesności. W romantycznej wizji świata jako kosmicznej jedności, dynamicznej i nieskończonej, zawarta była integralnie całościowa koncepcja życia duchowego. Głoszono jedność sztuki, nauki i religii (Schlegel). Poezja miała być ta głębią, w której połączy się wszystko, pojawiają się tendencje do traktowania jej jako stanu nadrzędnego wobec poznania i kreacji. Dążono nie tylko do zlikwidowania barier między poszczególnymi gałęziami sztuki, ale także do znalezienia takiej formuły, w której znajdowałyby one wspólny wyraz, odpowiadając sobie wzajemnie. (.) Dążono programowo do rozbijania struktur gatunkowych, do ich mieszania (np. przez wprowadzanie elementów liryki i epiki do dramatu).; najpełniejszą obok dramatu realizacją tych założeń była powieść poetycka.
Wynikało stąd dalej zainteresowanie formami jakby urwanymi (nie-ukończonymi) bądź fragmentami otwierającymi perspektywę nieskończonej kompozycji. (…)
Genezę sztuki upatrywano w źródłach pozarozumowych, w twórczym natchnieniu, uczucie, w wyobraźni. Łączyło się to z przeciwstawieniem idei oryginalności- klasycznej zasadzie naśladownictwa.(..) Wiara w możność odczytania prawd ducha utożsamiony był ze znakiem sił ukrytych; wyobraźnia przejmowała funkcje języka.
Innym sposobem opanowania języka miała stać się „nowa mitologia”, tj. próba stworzenia języka sztucznego, obejmującego cała strefę ludzkiej świadomości. Z tą ideą łączyło się poszukiwanie stylu i form, liczących się z owym nieuniknionym dystansem między rzeczywistością a językiem. Środkiem na przezwyciężenie tej różnicy, a i na opanowanie intelektualne realności historycznej, stała się ironia, a wiec styl pozwalający wyrazić skomplikowaną sytuację człowieka, który zależy od rzeczywistości, ale zarazem może ją kreować i burzyć. Ironia pomagała przezwyciężyć dystans żywiołowy przez wprowadzenie dystansu świadomie opanowanego. W sferze form stylowi ironicznemu odpowiadały szczególnie groteska, karykatura, arabeska. Koronnym gatunkiem romantycznym miała stać się powieść.
(…) Tradycję traktowano jako źródło oryginalnej twórczej inspiracji. (..) Romantyczny zwrot ku średniowieczu wiązał się najczęściej z programowym ogniskowaniem zainteresowań na przeszłość własnego narodu. (…) Tradycja to także pewien kanon twórców i arcydzieł; wybór romantyków był antyklasycystyczny, kierowany głównie poszukiwaniem tych cel stylu, które pragnęli zaszczepić lit. współczesnej. Znajdowali je najczęściej u Ariosta, Tassa, Calderona, Cervantesa, u Dantego i Szekspira. Obok literackiej eksponowano tradycje ludową, w której podkreślano walory dawności i autentyzmu. Nawiązywano do teorii Herdera, korzystano z wydawanych przez poprzednia generację zbiorów dawnych pieśni. Romantyczna interpretacja podań i baśni ludu, ujawniająca ich walory mityczne, zmierzała do ukazania ich odrębności, stanowiącej podstawę kultury narodowej. Jednocześnie interesowano się Orientem.
Główne tendencje wytyczające wspólne kierunki sztuki romantycznej zostały sformułowane na przełomie XVIII i XIX w przez niemieckich oraz angielskich teoretyków i krytyków sztuki.(..) Przy braku poetyk normatywnych wzorcami sztuki poetyckiej stawały się dzieła literackie. Takimi przykładami w skali europejskiej były utwory Byrona, Chateaubrianda, Scotta, romantycznie interpretowana twórczość Schillera i Goethego, a dla krajów słowiańskich- dzieła Mickiewicza.
Romantyzm w Polsce: pojawił się o całe pokolenie później niż w Anglii czy Niemczech- za datę przełomu przyjmuje się r. 1822, wydanie I tomu Poezji Mickiewicza. Rozpoczynał się przeto w sposób naturalny jako nurt wtórny wobec kierunków europejskich, a w każdym razie tak go przedstawiali sami twórcy, powołując się na obce inspiracje, Schillera, p. de Staёl, Schleglów, rozwijając je i z nimi polemizując.(…)
Narodziny romantyzmu w Polsce zbiegły się w czasie z młodością pierwszej generacji narodzonej po rozbiorach; były to lata już po wojnach napoleońskich, po traktacie wiedeńskim. Idee romantyczne formowały się w środowisku uniwersyteckiej młodzieży wileńskiej, świadomej restrykcji cenzury i perspektywy politycznych represji(.)
(..) wydarzenia historii wytyczają tez dalszą periodyzację polskiego romantyzmu; pierwszy jego okres zamyka powstanie listopadowe, okres drugi- Wiosna Ludów; od r. 1849 do powstania styczniowego to czas zmierzchu, śmierci najwybitniejszych poetów romantyzmu, a w kraju-działalności tzw. trzeciej jego generacji, której symbolicznym wręcz zakończeniem miał się stać zgon M. Romanowskiego na polu bitwy w 1863r.
Przed powstaniem listopadowym: (..) Do krytyki literackiej wprowadzili termin „romantyczny”, w różnych znaczeniach, Brodziński, Śniadecki, Mickiewicz. (.)
Był romantyzm w Polsce zjawiskiem wtórnym wobec Zachodu. Ale szczególna sytuacja polityczna Polski i wielki talent Mickiewicza sprawiły, że nie miał on charakteru naśladowczego. (…) Odrębnie zabarwiły polski romantyzm problemy własnej teraźniejszości, które w całej Europie nadawały ton narodowym romantyzmem- tu odbiły się w uformowaniu nowego systemu wartości, w namiętnym zwrocie przeciw racjonalistycznemu ujęciu świata, przeciw klasycyzmowi- bo oznaczało to także opcję za wolnością, przeciw rozsądkowym ograniczeniom i ugodzie politycznej.
Bunt romantyczny wyrażał się w demonstracyjnym odrzuceniu wszystkiego, co w Polsce wiązano z ideami klasycyzmu(..). Odrzucono klasyczne reguły poetyki- ponieważ jednak romantycy nie uprawiali niemal w owych latach twórczości powieściowej ani dramatycznej, batalia na tym polu mniej była spektakularna niż np. we Francji; znamienne, że polskich klasyków raziły w nowej poezji głównie niewłaściwie obrane „przedmioty”, reszte kładli na karb usterek stylu; dopiero Sonety krymskie ujawniły przepaść dzielącą młodych od wyznawców starej szkoły.(..)
W demonstracyjnej opozycji wobec ideałów poprzedniego pokolenia prezentowano nową postawę poznawczą. Pierwszą propozycją polskiego romantyzmu zmierzającą ku pojęciu wizji świata jako kosmicznej całości, w której „dziwy” i siły tajemne splatają się z rzeczywistością widzialną, było „czucie i wiara”. (…) Zakwestionowano rozsądkiem kierowaną koncepcję sensu życia, obyczaju, edukacji; los Gustawa, dzieje Wacława i Marii ukazują jej pustkę, Nababa Goszczyńskiego znalazł się już w ogóle poza tymi kategoriami.
(…) Młodzi i zbuntowani romantycy lat dwudziestych, uchylając zasłony Tajemnicy ujrzeli poza nią- jakże nie pasowało to do gwałtowności ich poznawczej pasji—rozpacz i brak nadziei. (.) Żadnych optymistycznych złudzeń nie stwarzała historia: odsłaniana przez nią przyszłość była pusta i wroga, kierowana przez nieuchronność Przeznaczenia- jak w Marii, lub obiecywała dalszy kołowrót nudy i zbrodni, jak w Zamku kaniowskim. (..)
Bohater: znajdował się w konflikcie z teraźniejszością i ze światem. Jego dążenia do wolności i szczęścia dramatycznie się zderzały z racjami zbiorowości, narodu. Z cierpieniem i rozpaczą współgrał bunt: przeciw ogólnemu porządkowi świata, ujęty w kategorie zemsty społecznej lub osobistej, doprowadzający do gestów samobójczych. Cecha indywidualności wybitnej była jej odmienność psychiczna, dochodząca do progu szaleństwa. Taką indywidualnością był poeta, geniusz, który mocą uczucia i wyobraźni, otwiera nowe horyzonty.
Przełomowe znaczenie powstania listopadowego: Upadek powstania oznaczał całkowite rozbicie istniejących ośrodków i form życia literackiego. Zamarła Warszawa. Emigracja elity twórczej, zsyłki na Syberię i drakońskie represje cenzury w zaborze rosyjskim- wszystko to całkowicie zmieniło geografię literacką polskiego romantyzmu. Jego stolica stał się Paryż, lojalistyczne i konserwatywne tendencje ogniskowały się w Petersburgu, polscy romantycy spotykają się w Dreźnie.. W kraju początkowo najważniejszą rolę odgrywała Galicja, dopiero po 10 latach ożywiła się Warszawa.(.) Dzieła emigrantów przenikały na ziemie polskie, jednak zupełnie różna sytuacja polityczna i psychiczna Polaków pod zaborami i tych, którzy znaleźli się za granicą, sprawiła, że romantyzm polski bardzo się zróżnicował. Utrwalił się w świadomości podział- na emigrację i kraj.
Powstanie listopadowe wyzwoliło- już po jego upadku- ogromny potencjał twórczej energii, wiary w niepodległą przyszłość ojczyzny. Pamięcią i wyobraźnią poetów zawładnął fakt, że czyn wyzwoleńczy na miarę listopada stał się możliwy- a więc i do powtórzenia. Pragmatycznie szukano przyczyn klęski, by się od niej na przyszłość uchronić, ale doświadczeniem historycznym zapisanym w Księgach narodu, w Kordianie i w Nie-Boskiej komedii pozostał niezwykły zryw ludu, wyrwanie się z więzów niewoli. Toteż po klęsce- paradoksalnie nad rozpaczą przeważał ton wiary i pewności ostatecznego zwycięstwa. Wydarzenia objawiające wspaniałą wielkość polskiego narodu pozwoliły romantykom na niej wesprzeć nadzieje na przyszłość, w boskim planie dziejów umieścić niepodległość ojczyzny. (.) Krytyka literacka, która rak świetnie rozwijała się w ostatnich latach przed powstaniem, po jego finale traci po części na znaczeniu. Jej kryzys wynikał ze zmiany stosunku do poezji i pojęcia jej roli. O ile wcześniej kreacja literacka, teoria sztuki czy kultury ogniskowała zainteresowania romantyków, o tyle po powstaniu listopadowym poezja(..) kumulowała funkcje pełnione rzez filozofię sztuki i krytykę, to poprzez nią wyrażała się nowa świadomość historii. Stała się ostatecznie w Polsce zjednoczoną w jednym dziele ‘sym- poezją” i „sym- filozofią”, o jakiej marzył Schlegel.
Czas arcydzieł: W l. 1832- 1836 ukazują się niemal jednocześnie, najwybitniejsze arcydzieła polskiej literatury: III cz. Dziadów (1832), Kordian (1834), Pan Tadeusz (1834), Nie-Boska komedia (1835), Irydion (1836), wkrótce potem następne dramaty Słowackiego(..) U genezy tych dzieł leżało wspólne doświadczenie powstania listopadowego, które zogniskowało myśli i działania romantyków, a za nimi następnych pokoleń Polaków wokół idei wolności ojczyzny.
Mesjanistyczna wiara w jasność celów finalnych łączyła się z imperatywem czynu i z gwałtownym, pełnym pasji zwrotem ku własnej epoce. (..) Na współczesność patrzy się, inaczej niż w latach ubiegłych, z perspektywy przyszłości, a nie jej zakorzenia w historii i tradycji.(..)
We współczesnym świecie nie ma prawdy ani wolności- toteż romantyczny bohater w tym okresie jest skłócony nie ze społeczeństwem ani z otoczeniem, ale w sensie metafizycznym ze światem, występuje przeciw jego ogólnemu porządkowi; w literaturze polskiej ten egzystencjalny konflikt ma motywację wyraźnie patriotyczną.
Obok przeszłości również natura, wcześniej odgrywająca tak kluczowa rolę w filozofii romantycznej, zostaje odsunięta w cień, ustępuje dziejącej się historii- by wrócić potem w koncepcjach genezyjskich i filozofii narodowej. Nie tylko idee mesjanistyczne, lecz wszelkie koncepcje historiozoficzne i egzystencjalne prowadził teraz romantyków ku Bogu. Wyrosła z dziejów powstania wizja wydarzeń dziejowych jako zmagań dobra ze złem, złowrogiej ingerencji szatana w plany boskie, zostaje rozciągnięta na całą historię- ta idea staje się głównym motywem romantycznej historiozofii. Dylemat boga wiązał się także z romantycznym indywidualizmem;(..) tragizm krył się w rozdarciu między wolą czynu a jego potępieniem, klęską działań poczętych bez boskiej aprobaty.
W pierwszych latach po powstaniu list. spory z Bogiem są niezwykle dramatyczne. Bunt, w którym pierwiastek egzystencjalny wiąże się wtedy z patriotyczna rozpaczą i sprzeciwem wobec wyroków współczesnej historii, prowokuje do opowiedzenia się po stronie szatańskiej, jest wyrazem tragizmu- ale i pychy niepogodzenia z Bogiem, prowadzącej aż do granic samozagłady; na jej progu znaleźli się Konrad i Irydion, nierozstrzygnięte są losy Kordiana, definitywnie wzgardzili Bogiem bohaterowie Wacława dziejów Garczyńskiego.(..)
egzystencjalne dylematy były wtedy spojone z filozofią sztuki. Koncepcja osobowości poety i istoty poezji była bowiem uwikłana w świadomość posłannictwa artysty, misji patriotycznej i duchowej. Szło nie o czcze deklaracje, lecz o autentyczne sprawdzenie możliwości poezji- stąd z jednej strony pojawiają się dramatyczne pytania o rozdźwięk między myślą, słowem i czynem, a z drugiej- kontrolująca nieufność wobec prawdy i szczerości własnej, romantycznej poezji. (..)
Problem języka nabrał w l. 30-tych ogromnego znaczenia nie tylko dlatego, że wiązał się z prawda poezji, ale i przez to, że przy ówczesnym zwrocie poetów do tradycji biblijnej pojawiała się sprawa Słowa jako kreacji i wcielenia Boga. To już koncepcja poety- wieszcza, który nazywając- kreuje; koncepcji, która z pełna mocą raz jeszcze wybuchnie w twórczości mistycznej. A objawi się także w innej postaci w filozofii języka Norwida, w jego poszukiwaniach, zmierzających do tego, by „odpowiednie dać rzeczy- słowo”.(..)
Niezwykle mocny związek poezji ze współczesnością uformował także nowe koncepcje estetyczne.(..) Wierzono w niezwykłą, przemieniającą człowieka moc poezji. Koronnym gatunkiem stał się dramat. Fascynacja nowymi możliwościami inscenizacji, związana z ówczesnym rozwojem techniki teatralnej, a także świadomość, że własne dramaty nie mają szans na wystawienie w kraju ani na obczyźnie- te dwa czynniki uniezależniły tekst od wymogów sceny. Swobodnie uruchamiano fantastykę, wzniosłość mieszano z groteską, wprowadzano twory wyobraźni, ingerencje sił nadzmysłowych, obrębie jednego utworu kilkunastokrotnie nawet zmieniano scenerię. Dowolnie traktowano kompozycję, wprowadzano różne formy wiersza, a nawet prozę do dzieła o wzniosłej tematyce.(..) Dramat był wpisany w historiozofię; funkcję zaś upamiętniania historii, wydarzeń, przejęły wiersze. (.) Można więc zauważyć, że natychmiastowa reakcja pisarzy na wydarzenia 1831 r. przyniosła wybuch literatury, która stała się podstawą naszej poetyckiej nowoczesności.(..)
Czas stabilizacji: Poza nurtem romantycznym nie powstały na emigracji w okresie między powstaniem list. a Wiosną Ludów żadne znaczące dzieła literackie. (.)
Z ludzi, piszących w l. 20-tych, pozostali pod zaborami M. Grabowski i J. Korzeniowski, w l. 30-tych znaczącą pozycję zdobyli W. Pol, J.I. Kraszewski, nieco później- najstarszy, choć debiutujący dopiero w 1839r. H. Rzewuski. Ich wczesna twórczość kształtowała się pod wpływem romantyzmu; szybko jednak okazał się opozycyjna wobec literatury emigrantów. Pisarze starsi głosili poglądy konserwatywne (lojalizm Grabowskiego i Rzewuskiego, szamotanina duchowa Pola). Zwrot ku przeszłości wiązał się w dziełach tych pisarzy z apologią cnót szlacheckich; na tym gruncie rozwinęła się gawęda, specyficznie polski gatunek romantycznej literatury.(.)
Gatunkiem podstawowym stała się powieść, na która było też ogromne zapotrzebowanie czytelnicze. Narzucana przez sytuacje w kraju ucieczka od rzeczywistych problemów politycznej współczesności kierowała pisarzy ku tematyce historycznej lub społeczno- obyczajowej, często dydaktyzującej (Korzeniowski). (..)Znamiennie trwają w ówczesnej lit. krajowej dylematy wczesnej postaci romantycznego indywidualizmu(..) pewne wątki romantyczne ożyją w powieściach autorów póxneij debiutujących: zainteresowania magnetyzmem (Dzierzkowski); w kraju powstała także najwybitniejsza powieść o sztuce- Poganka (1846) Narcyzy Żmichowskiej.
Naturalną enklawą dla rozwoju romantyzmu stawały się kolejne(.) środowiska młodzieży spiskujące. Takie ognisko pojawił się w Warszawie na początku l. 40-tych, gdzie zelżała nieco cenzura i gdy dorosła w kraju tzw. druga generacja romantyków(.). Byli to przede wszystkim poeci- C. i L. Norwidowie, R. Zmorski, T. Lenartowicz, S. Filleborn, W. Wolski i inni. Ich wiersze prezentowały wersje romantyzmu intelektualnie dość naiwną (jedyny wybitny tej formacji, Norwid, wcześnie opuścił kraj), z uderzającą skłonnością do stylizacji patetycznych, namiętnych, szaleńczych, a nawet- frenetycznych, z gestem odrzucenia zdeprawowanego świata. (.)
Świadectwem przybliżenia dążeń młodych do realnych możliwości był renesans romantycznej ludowości(..). Paralelnie do żywego przeświadczenia o historiotwórczej roli ludu, wyrażanego przez poetów emigracji, romantyczna młodzież w kraju wiązała ludem określone nadzieje rewolucyjne. Szukano zbliżenia z ludem w konkretnej działalności spiskowej, a także poprzez odkrywanie pewnej wspólnoty ducha; mitologizowano obraz ludu- narodu.(..)
Romantyczna konwencja podróży (w kraju zminimalizowanych do wycieczek krajoznawczych), w której ze szczególna mocą ewokowano myśl o ojczyźnie i tęsknotę (Słowacki), była realizowana także z okazji podróży przymusowych, pobytu na zesłaniu. Taki był rodowód grupy tzw. poetów kaukaskich (T. Łada- Zabłocki, W. Strzelbicki), w których twórczości romantyczna świadomość oddalenia, niespełnienia została wtopiona w przeżycie egzotycznego pejzażu.
Olśnienie mistyką: Na emigracji l. 40-tych dokonało się całkowite przeobrażenie romantyzmu- pod wpływem wybuchu wiary mistycznej. (.) Zjawiskiem zupełnie niezwykłym był kolejne przełamanie tych nastrojów klęski, przetworzenie ich na gruncie wiary mistycznej w grupowa świadomość apostolstwa- i w wielkie dzieło poezji. (.) Dokonywało się urzeczywistnienie romantycznych dążeń do stopienia poezji z życiem- mistycyzm bywa podporządkowany ideałom patriotycznym.
Katalizatorem erupcji tych dążeń stało się wystąpienie w Paryżu A. Tobiańskiego (1841). (..)
Najważniejszym zadaniem twórcy miała być misja apostolska; sztuka stawała się pośrednikiem między Prawdą ostateczną a człowiekiem.(..) Pisanie, tworzenie literatury przestało być jednak niezbędnym atrybutem wieszcza: wyrażany w publicznej działalność mistyczny romantyzm Mickiewicza jest dla nas nie mniej czytelny niż poetyckie dzieło Słowackiego. (...) W kręgu dzieł mistycznych dominują tematy takie, jak słowiańszczyzna, narodowość i istota dziejów narodowych, lud i szlachta, wolność i sprawiedliwość.(..)
Romantyzm jako tradycja: Twórczość Norwida, ostatniego z wielkich romantyków, tak pełnego dystansu wobec romantycznych ideałów i postaw, zapowiadała jakby ten ambiwalentny stosunek wobec romantycznej tradycji, jaki będzie charakterystyczny dla ludzi następnego pokolenia. Norwid starał się odciąć od romantyzmu, pisał inaczej, inaczej rozumiał cele sztuki, (..) ale wciąż do romantyków powracał, w sporze z ich spuścizną budował własną twórczość. I pozostawił najpiękniejsze o nich poetyckie zapisy-w wykładach o Słowackim i przede wszystkim w Czarnych kwiatach.
1
maggles