XXXVI Olimpiada Geograficzna

POWIĄZANIA PRZESTRZENNE ŁUKOWA

Temat B

Autor:
Tomasz Wojtaszek

Szkoła:

IV Liceum Ogólnokształcące

im. Jana Pawła II w Łukowie

klasa IIa

Nauczyciel przygotowujący:

mgr Dorota Uszko

Pieczęć szkoły:

Wstęp

Tematem mojej pracy są powiązania przestrzenne miasta Łuków. Jest to moje miasto rodzinne, w którym mieszkam, uczę się i funkcjonuję od urodzenia. Podobnie jak inni mieszkańcy miasta korzystam z tych samych szlaków komunikacyjnych, zarówno w samym mieście, jak i jego bliższej oraz dalszej okolicy. Na co dzień spotykam się z zagadnieniami, problemami i konsekwencjami dotyczącymi położenia i przestrzennych powiązań Łukowa. Wielu moich kolegów, znajomych, członków rodziny dzień w dzień dojeżdża do szkół, pracy, kościoła, urzędów, sklepów oraz na targ, korzystając z utrwalonych historycznie tras i szlaków komunikacyjnych. Chciałbym pokazać w swojej pracy, że Łuków  to przykład miasta, którego położenie w regionie oraz funkcje administracyjno – gospodarcze i społeczne, ukształtowane w ciągu 800-letniej historii, sprawiły, że jest on znanym i znaczącym miejscem nie tylko dla województwa lubelskiego, ale także dla całej Polski Wschodniej.

Charakterystyka Łukowa

Miasto

Łuków jest miastem położonym we wschodniej części Polski, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim. Jest on głównym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym, społecznym, handlowym i kulturalnym znanego regionu historycznego – Ziemi Łukowskiej, będącego najbardziej na północ wysuniętą częścią Małopolski. Mieszka tu 30 435 osób, z czego mężczyźni stanowią 51,79%, a kobiety 48,21%. Powierzchnia miasta wynosi 35,75 km2, zaś gęstość zaludnienia sięga tu 851,3 mieszk./km2. Pod względem liczby ludności zajmuje 145, zaś pod względem powierzchni – 135 miejsce w kraju[1]. Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od staropolskich „łuk”, „ług”, łęg” oznaczających teren podmokły, bagnisty. Niektórzy historycy twierdzą jednak, że ma ona korzenie w słowie „łuk” oznaczającym po prostu rodzaj broni.

Położenie miasta

Łuków jest położony na 51º56' szerokości geograficznej północnej i 22º23' długości geograficznej wschodniej, w zachodniej części mezoregionu fizycznogeograficznego – Równiny Łukowskiej[2]. Obszar ten sięga od okolic Adamowa i Kocka, aż po dolinę Bugu między Terespolem a Mielnikiem. Równina jest częścią makroregionu – Niziny Południowopodlaskiej, która jest z kolei zaliczana do Nizin Środkowopolskich. Przez miasto przepływa Krzna Południowa, której dolina przecina miasto równoleżnikowo. Wypływa ona ze znajdującego się na zachód od miasta kompleksu leśnego Lasów Łukowskich, którego centrum stanowi rezerwat przyrody „Jata”. Rzeka ta łączy się z kolei przed Międzyrzecem Podlaskim z przepływająca nieco bardziej na północ Krzną Południową tworząc Krznę – największy lewostronny dopływ Bugu. Jest to więc dopływ trzeciego rzędu (Krzna – Bug – Narew – Wisła)[3].

Równina Łukowska, w obrębie której położone jest moje miasto, to obszar płaski i piaszczysty, powstały w strefie odpływu wód glacjofluwialnych zlodowacenia warciańskiego obejmujący około 2570 km2. Leży w całości na południowo – wschodnim skraju prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej – zrębie Łukowa, będącego częścią struktury zrębowej podlasko – lubelskiej. Teren ten cechuje dwupiętrowość. Prekambryjskie skały krystaliczne występują ok. 900 m p.p.m. Są to głównie łupki, gnejsy i amfibolity. Warstwę tą przykrywają z kolei młodsze skały osadowe pochodzenia paleozoicznego, mezozoicznego i kenozoicznego. Te ostatnie występują na powierzchni w postaci osadów okruchowych. Godnym uwagi jest także fakt występowania tu fragmentów kry jurajskiej przyniesionej przez lądolód skandynawski w okresie zlodowaceń środkowopolskich. Wśród tych fragmentów znajdują się unikalne w skali Europy Środkowej skamieniałości jurajskie. Są to głównie amonity – jedyne tak znakomicie zachowane okazy na terenie Polski.

Cała równina jest nachylona w kierunku południowo – wschodnim od 170 do 140 m n.p.m. Na zachód od Łukowa znajduje się ważny węzeł wodny (na dziale wodnym Bugu – Wisły), z którego rzeki wypływają w różnych kierunkach: Krzna Północna i Południowa na wschód do Bugu, Kostrzyń – dopływ Liwca – na pónoc, Świder – dopływ Wisły – na zachód, Bystrzyca – dopływ Tyśmienicy – na południe. Cały ten mezoregion, którego centralnym ośrodkiem jest Łuków, odznacza się stosunkowo dużym stopniem zalesienia. W Lasach Łukowskich dominuje jodła, która znajduję się tu poza obszarem swojego zasięgu (góry, wyżyny). Na zachód od miasta utworzone zostały rezerwaty leśne – wymieniona wcześniej „Jata” (335,2 ha) i „Topór” (56,5 ha), a na południowym wschodzie rezerwat florystyczny – „Las Wagramski”.

Historia

·        pierwsze wzmianki o grodzie obronnym na pograniczu Litwy i Jaćwieży – pierwsza połowa XIII wieku

·        1233 r. w zależność kasztelana łukowskiego został oddany gród Kock, zdobyty na Jadźwingach

·        Łuków – strażnica wschodnich ziem dawnej Polski

·        1241 – najazd Tatarów; 1244 – całkowite zniszczenie przez Jaćwingów

·        w przywrócenie świetności i rozwój Łukowa włączył się sam Bolesław Wstydliwy; odbudowano drewniany zamek, przybył zakon templariuszy

·        książę dążył do utworzenia w Łukowie biskupstwa misyjnego; pomysł nie doszedł do skutku

·        po wytępieniu Jaćwingów przez Leszka Czarnego w 1282 r. (jak głosi tradycja w bitwie pod Łukowem) gród rozwijał się bardzo powoli

·        1369 r. nadanie Łukowowi przez Kazimierza Wielkiego praw wolnego miasta

·        1403 r. Władysław Jagiełło nadał Łukowowi prawa miejskie oparte na prawie magdeburskim

·        1445 r. ustanowienie tygodniowych targów przez Kazimierza Jagiellończyka

·        1505 r. zgoda na wzniesienie na rynku ratusza wraz z wagami, postrzygalnią i kramicami wydana przez króla Aleksandra Jagiellończyka

·        1533 r. całe miasto spłonęło doszczętnie, który w

·        połowa XVI wieku – król Zygmunt I Stary przyczynił się do odbudowy zrujnowanego grodu – zwolnił mieszkańców od części podatków i potwierdził wszystkie nadane wcześniej przywileje. Ustanowił on również coroczny jarmark na św. Elżbietę

·        kolejni królowie potwierdzają przywileje

·        koniec XVII – XVIII wiek – powstają 2 barokowe świątynie  - jedna budowla skupiała zakon ojców pijarów, druga bernardynów (obecnie są to największe zabytki miasta); poprzednie drewniane kościoły nie przetrwały  wielu pożarów i zniszczeń (Łuków parafią od 1250 r.)

·        powstanie szkoły pijarskiej, przekształconej później w tzw. „Kolegium Pijarskie”, stanowiące „kolonię” Akademii Krakowskiej

·        dzięki szkole Łuków – miasto obwodowe, a nie stolica ówczesnego województwa podlaskiego, Siedlce, stał się kolebką patriotyzmu w regionie podczas

·        władze podczas zaborów umniejszyły znaczenie miasta pozbawiając go m.in. szkoły pijarów oraz cennych zbiorów ich biblioteki

·        zniesienie obydwu zgromadzeń zakonnych

·        XIX wiek – okres zacofania gospodarczego

·        powstanie linii kolejowych: Warszawa – Brześć w latach 1866 – 1867, Łuków – Dęblin w 1876 r., Łuków – Lublin w 1893r.

·        po odzyskaniu niepodległości Łuków – bardzo znaczące miasto nowopowstałego województwa lubelskiego – zarówno pod względem społecznym, politycznym jak i kulturalnym

·        zniszczenie miasta w 80% podczas II wojny światowej; zbiorcze getto, w którym umieszczono i wymordowano ludność żydowską z pobliskich miast i miejscowości; ludność Łukowa, którą w kilkudziesięciu procentach stanowili Żydzi zmalała z 13971 w 1939 r. do 7894 w 1945 r.

·        ożywienie inwestycyjne, które zaczęło się około 1956 r., doprowadziło do powstania  nowych zakładów przemysłowych, osiedli mieszkaniowych i budynków użyteczności publicznej; miasto z niewielkiego ośrodka lokalnego w przemysłowo – usługowy o dużym znaczeniu regionalnym, a nawet krajowym

·        liczba mieszkańców wzrosła w krótkim czasie ponad 2,5 – krotnie.

·        najbardziej znaczącymi zakładami przemysłowymi stały się Zakłady Przemysłu Skórzanego „Łukbut”, Przedsiębiorstwo Przemysłu Mięsnego oraz Przedsiębiorstwo Remontowe Obrabiarek „Ponar – Remo”

·        do lat 90 – tych w łukowskim przemyśle było zatrudnionych ok. 6 tys. Osób; chociaż w związku z reformą podziału administracyjnego w 1975 r. Łuków znalazł się w województwie siedleckim i stracił funkcję miasta powiatowego, nie przestał silnie oddziaływać na okoliczne miasta, miejscowości i ich ludność

·        zmiany ustrojowe i gospodarcze po 1989 r. spowodowały kryzys miasta. duże zakłady przemysłowe przestały być rentowne i stopniowo upadały, podobnie jak szereg innych zakładów pracy, spółdzielni i instytucji

·        tysiące pracowników bez pracy; kolejny zastój w rozwoju Łukowa

·        miasto stopniowo zmienia charakter i rozwija inne gałęzie gospodarki na własnym terenie

·        Łuków, miasto stare, znaczące, o bogatej historii oraz szeregu ciekawych powiązań przestrzennych, wchodzi w XXI wiek

Komunikacja

Łuków, jak podaje oficjalna strona internetowa miasta, „spełnia dużą rolę jako regionalny ośrodek gospodarczy, ośrodek szkolnictwa podstawowego, średniego i wyższego, regionalny ośrodek lecznictwa oraz centrum administracyjne o zasięgu powiatowym”[4]. W związku z obecnością Szpitala Powiatowego, Powiatowej Komendy Straży Pożarnej, Powiatowej Komendy Policji, szeregu szkół (przede wszystkim średnich), siedzib Urzędu Gminy i Starostwa Powiatowego oraz wielu innych instytucji (m.in. ZUS, KRUS, Urząd Skarbowy) miasto posiada szereg połączeń komunikacyjnych z innymi miejscowościami – pełni rolę węzła komunikacyjno – transportowego. Przede wszystkim występują tu szlaki drogowe – o znaczeniu powiatowym, wojewódzkim i krajowym oraz szlaki kolejowe – o znaczeniu regionalnym, krajowym oraz międzypaństwowym.

Od początków polskiej państwowości miasto było ośrodkiem militarnym, obronnym, a mniej więcej od połowy XV wieku także handlowym (por. s. 6). Z tego też powodu od wielu stuleci przez Łuków wiodły ważne szlaki komunikacyjne, m.in. prowadzące na Litwę i Jaćwierz; łączące Kraków, Sandomierz, Sieciechów, Drohiczyn oraz miasta Wielkopolski z Brześciem. Rozmieszczenie dzisiejszych tras jest ściśle związane z istnieniem historycznych traktów.

Przez Łuków przebiega obecnie 5 dróg głównych. Są to:

·        drogi krajowe:

¨      nr 63 – od przejścia granicznego z Białorusią w Sławatyczach (Łuków jest położony jedynie 97 km od wschodniej granicy RP) do granicy Polski z Obwodem Kaliningradzkim (brak przejścia granicznego); przebiega przez wiele miast Polski Środkowo- i Północnowschodniej – m.in. Radzyń Podlaski, Łuków, Siedlce, Sokołów Podlaski, Zambrów, Łomżę, Pisz, Giżycko i Węgorzewo

¨      nr 76 – bierze początek w Łukowie; kończy się w miejscowości Wilga w powiecie garwolińskim w województwie mazowieckim; łączy Łuków ze Stoczkiem Łukowskim i Garwolinem; dług. – 77 km

·...