POJĘCIE I FUNKCJE FINANSÓW
o Źródłosłów: „finire” (łac) – zakończyć
przekształcone w „finantio” - zakończyć postępowanie (sądowe) dotyczące np. należności pieniężnej „financia pecuniara”
o „Termin finanse nierozerwalnie jest związany z pieniądzem – historia tworzenia się finansów w obecnej postaci to historia powstawania i ewolucji pieniądza.”
Pierwotne ujęcie
o Finanse - przeprowadzanie operacji pieniężnych. Tam, gdzie nie występują pieniądze, nie ma też finansów
Podejście obecne
o Finanse - ogół zjawisk pieniężnych powstających w związku z działalnością gospodarczą i społeczną człowieka, a także działalność związana z zarządzaniem pieniędzmi danego podmiotu
o Nauka finansów bada strumienie pieniądza przepływające pomiędzy podmiotami działającymi w toku procesów:
o Wytwarzania
o Podziału i wymiany
o Spożycia
o Akumulacji rzeczowej
o Przedmiotem zainteresowania nauki finansów jest przede wszystkim ruch pieniądza
o Tworzenie pieniądza w systemie bankowym
o Cyrkulacja pieniądza pomiędzy różnymi jednostkami gospodarującymi
o Osiadanie pieniądza w postaci oszczędności i rezerw pieniężnych
Funkcje finansów
o Funkcja alokacyjna (rozdzielcza) – dokonywanie za pomocą strumieni pieniężnych alokacji zasobów w gospodarce. Przez gromadzenie i wydatkowanie zasobów pieniężnych następuje podział materialnych i ludzkich czynników produkcji w różne rodzaje działalności
o Funkcja stabilizacyjna – oddziaływanie na przebieg procesów gospodarczych w celu zapewnienia wysokiego i zrównoważonego tempa wzrostu oraz zneutralizowania wpływu kryzysów gospodarczych
o Funkcja redystrybucyjna – ponowne rozdysponowanie zgromadzonych już zasobów pieniężnych; w wyniku realizacji funkcji następuje korekta pierwotnych dochodów poszczególnych podmiotów
(Redystrybucja = wtórny podział)
o Podział pierwotny w warunkach gospodarki rynkowej dokonuje się pod wpływem mechanizmu rynkowego èRelacje popytu i podaży wyznaczają wynagrodzenie poszczególnych czynników produkcji (pracy, kapitału, zasobów)
Redystrybucja realizowana jest poprzez poszczególne ogniwa finansowe:
o Redystrybucja budżetowa-związana z realizacją obciążeń na rzecz sektora finansów publicznych (podatki etc)
o Redystrybucja pozabudżetowa-przedmiotem są przepływy pieniężne zachodzące w związku z operacjami finansowymi (wzięcie kredytu bankowego, spłata odsetek od kredytu)
o Zaoszczędzone dochody podlegają redystrybucji poprzez system bankowy, rynek kapitałowy i pieniężny, właściciele depozytów otrzymują odsetki è w miejsce „unieruchomionych” dochodów tworzone są dochody wtórne – kredyty bankowe
o Planowanie finansowe – zespół działań, polegających na ustalaniu na przyszłość kształtowania się dochodów i wydatków pieniężnych, a także na nadawaniu im mocy wiążącej
o Gospodarka finansowa – działania podmiotów (jednostek gospodarujących) w dziedzinie zjawisk pieniężnych, polegające na:
o Przygotowaniu do prowadzenia wszelkich operacji pieniężnych (rola planowania!)
o Faktycznej realizacji tych operacji pieniężnych
o Ewidencji i analizie operacji pieniężnych zrealizowanych w przeszłości (m in. w celu przygotowania decyzji co do działań na przyszłość)
o Polityka finansowa – świadoma działalność osób i instytucji polegająca ma ustalaniu i realizacji określonych celów za pomocą instrumentów finansowych
o Polityka finansowa gospodarstw domowych i przedsiębiorstw dotyczy jednostkowych celów-ma charakter mikroekonomiczny)
o Polityka finansowa państwa obejmuje wybór celów i instrumentów ich realizacji dla całej gospodarki narodowej
o System finansowy – ogół zasad i instytucji finansowych stworzonych przez obowiązujące w danym państwie i danym czasie prawo finansowe
o System finansowy tworzy podstawy działalności dla wszystkich podmiotów posługujących się pieniądzem.
o Odgrywa ważną rolę w gospodarce i społeczeństwie, zapewniając sprawny obieg dochodów, wewnętrzne i zewnętrzne bezpieczeństwo finansowe.
Podział finansów
o Stosując kryterium rodzaju podmiotów dokonujących gromadzenia i wydatkowania środków pieniężnych oraz cel tych operacji finanse dzielimy na:
n Finanse publiczne
n Finanse prywatne
o Finanse publiczne – publiczne zasoby pieniężne, operacje tymi zasobami oraz normy prawne je regulujące
o Przedmiotem finansów publicznych są procesy związane z tworzeniem i rozdysponowaniem funduszy publicznych (budżetu państwa, jednostek samorządowych funduszy ubezpieczeń społecznych i in.)
Klasyfikacja zjawisk finansowych
Kryterium przedmiotowe
o Transakcje – przepływowi strumienia pieniężnego (wydatkowi) od jednego podmiotu towarzyszy ekwiwalentny co do wartości przepływ strumienia dóbr lub usług od drugiego podmiotu
o Transfery– przepływowi strumienia pieniężnego od jednego podmiotu nie towarzyszy ekwiwalentny przepływ strumienia dóbr lub usług od drugiego podmiotu (podatki, renty, emerytury, dotacje, darowizny)
o Pożyczki – strumienie pieniężne związane z operacjami kredytowymi banków
n Przychodami pieniężnymi podmiotów są pobrane z banków kredyty
n Kosztami pieniężnymi są wydatki podmiotów związane ze spłatą kredytów
Kategorie finansowe
o Kategorie finansowe – jednolite zespoły pojęć finansowych wyodrębnione ze względu na specyficzne cechy. Ich wspólnym mianownikiem jest pieniądz
PIENIĄDZ I FINANSE
Pieniądz
o Rzecz, która przez swoją uniwersalną wartość wymienną stanowi dla większości ludzi na danym obszarze środek płatniczy ułatwiający wymianę towarową.
o Substrat wartości zbywanego bądź nabywanego towaru akceptowany przez obydwie strony transakcji
Środek wymiany
o Pieniądz jest powszechnie akceptowany jako środek płatniczy
o Za jego pośrednictwem dokonuje się wymiany dóbr i usług
n Wymiana pracy na pieniądze
n Kupno i sprzedaż towarów za pieniądze
Funkcje pieniądza
Środek płatniczy
o Przy regulacji wszelkich zobowiązań pieniądz występuje jako środek płatniczy
o Pieniądz reguluje zobowiązania:
n związane z zakupem towarów i usług
n nie związane z zakupem towarów i usług
odroczone w czasie płatności dotyczące zaciąganych i spłacanych pożyczek, regulowania zobowiązań podatkowych, opłacania składek na ubezpieczenia gospodarcze i społeczne
Miernik wartości
o Za pośrednictwem pieniądza wyraża się wartość dóbr i usług – CENY
o Pieniądz używany jako jednostka rozliczeniowa upraszcza tzw. wartościowanie porównawcze
o Dla pieniądza istotnie jest utrzymanie jego siły nabywczej, określanej przez ilość towarów, która można zakupić za jednostkę pieniądza
Środek tezauryzacji
o Pieniądz jest dobrym środkiem gromadzenia i przechowywania wartości – oszczędzając można go wykorzystać do zakupów w przyszłości
n tezauryzacja prowadzi do zmniejszenia ilości pieniądza w obiegu
n warunkiem spełnienia funkcji jest stała wartość pieniądza-w przeciwnym razie funkcję przejmują inne dobra (antyki, biżuteria, obrazy, domy...)
n może być również symptomem braku zaufania społeczeństwa do instytucji finansowych w okresie kryzysu gospodarczego
Ewolucja form pieniądza
o W gospodarce naturalnej, gdy ludzie przeznaczali wyprodukowane przez siebie dobra na własne potrzeby, nie było potrzeby istnienia pieniądza
o W miarę specjalizacji produkcji i powstania tzw. gospodarki towarowej, wytworzone nadwyżki zaczęto zamieniać na inne, potrzebne towary
I. Pieniądz towarowy
o Z czasem zaczęto wymieniać towary nie na produkty akurat potrzebne, a na dobra konsumpcyjne będące powszechnie w użytku
o Towary te, posiadając cechę pełnej akceptacji wymiany, zaczęły pełnić funkcję pieniądza:
n Dobra powszechnego użytku (sól, bursztyn, ryby, muszelki, noże, niewolnicy)
n Przedmioty i ozdoby metalowe (żelazo, cyna, miedź, brąz, złoto, srebro)
II. Pieniądz metalowy
o Z czasem kruszec wyparł wymianę towarową i stał się powszechną formą pieniądza ze względu na swoje cechy (duża wartość użytkowa, trwałość, łatwość transportu i przechowywania, podzielność, łatwe dopasowanie wartości do innych towarów, mała ilość produktu w obiegu)
o Początkiem powstania pieniądza kruszcowego była wymiana sztabek metali lub ich bryłek jako towarów
o W konsekwencji starożytne systemy monetarne były oparte na pieniądzu złotym, srebrnym lub miedzianym (polimetalizm)
o Monety kruszcowe reprezentując sobą określoną wartość (wartość wewnętrzna) były narażone na próby ich fałszowania
II. Pieniądz metalowy-psucie monety
o Pomimo ustalenia parytetu wymiany kruszców, z których bito monety, dochodziło do tzw. zjawiska psucia monety – emisji większej ilości pieniądza i obniżania zawartości metalu szlachetnego w monecie (gł. srebrnej)è
o „Gorszy” pieniądz wypiera z obiegu pieniądz „lepszy” (Prawo Kopernika-Greshama)
è w obiegu pozostawały tylko srebrne monety, złote były zatrzymywane przez ludzi
o Oprócz pieniądza w formie metalowej w Europie i na świecie zaczął się pojawiać tzw. reprezentatywny pieniądz towarowy:
n Państwa-miasta włoskie XII w. – weksle handlowe
n Anglia XVIII w. - kwity depozytowe
n XIX/XX w. – asygnaty emitowane przez skarb państwa
III. Pieniądz papierowy
o Skutkiem zwiększania pieniędzy w obiegu było nie tylko psucie monety, lecz także pojawienie się pieniądza papierowego, początkowo w pełni wymienialnego na złoto
o Postępująca, nadmierna emisja pieniądza była przyczyną wzrostu inflacji i kryzysów gospodarczych
o Problemy związane z nadmierną emisją pieniądza doprowadziły do powstania podstaw bankowości centralnej, a także do stopniowego odstępowania od zasady wymienialności pieniędzy na złoto (USA, jako ostatnie państwo, odstąpiło od wymiany dolara na złoto w 1971 r.)
o Miejsce złota jako źródła współczesnego pieniądza zajął pieniądz papierowy, oparty na zaufaniu społecznym i autorytecie władz danego kraju
IV. Pieniądz bezgotówkowy
o Pieniądz nie posiadający formy materialnej
o istnieje jako wierzytelność deponenta (klienta banku) wobec banku w postaci zapisu na koncie klienta
o Używany jest do rozliczeń handlowych zarówno przez przedsiębiorstwa jak również co raz częściej przez osoby prywatne
Cechy współczesnego pieniądza
o Pieniądz papierowy– niewymienialny na złoto znak wartości, któremu państwo nadało przywilej środka płatniczego;
n papierowego charakteru pieniądza nie podważa fakt istnienia w obiegu pieniądza bezgotówkowego i tzw. surogatów pieniądza (np. czeków)
n Pieniądz bezgotówkowy stanowi formę występowania pieniądza, którego źródłem jest państwowy pieniądz papierowy
o Pieniądz państwowy – autentyczność jest gwarantowana nie przez wartość wynikająca z kruszcu, a przez autorytet państwa
o Pieniądz zabezpieczony towarami i usługami (substancjonalny) - posiadacz może za pieniądze uważane za prawny środek płatniczy kupić użyteczne dobra (towary i usługi)
n Istotne jest zaufanie, że posiadane pieniądze nie będą tracić na wartości w wyniku ewentualnych podwyżek cen zakupu dóbr i usług
o Pieniądz kredytowy (żyrowy) - źródłem pieniądza jest kredyt bankowy
n Pieniądz ten znany jest jako pieniądz banków komercyjnych
n Podstawą jego tworzenia są wkłady depozytowe różnych podmiotów – banki komercyjne mają przywilej pomnażania ilości pieniądza w stosunku do przyjmowanych depozytów
Euro
o 1.01.1999 r. w Unii Europejskiej została ustanowiona Unia Gospodarcza i Walutowa, a w jej ramach zaczął funkcjonować nowy pieniądz - Euro
o Spośród 15 ówczesnych członków UE do strefy Euro nie zdecydowało się przystąpić 3 członków (Wielka Brytania, Szwecja, Dania); Grecja dołączyła do Eurolandu w 2001 r.
o Euro jest prawnym środkiem płatniczym w krajach Eurolandu, na terytoriach stowarzyszonych oraz w niektórych małych krajach europejskich silnie powiązanych z państwami strefy Euro
o Obecnie pełni rolę drugiej najważniejszej waluty na świecie
Kryteria konwergencji
Warunki przystąpienia do strefy Euro
(kryteria zbieżności-convergence criteria):
o &...
malgoskra