580.pdf

580

Eric AMBUKITA

Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa w Poznaniu

DZIAŁALNOŚĆ KORPORACJI TRANSNARODOWYCH

W ERZE GLOBALIZACJI

Wprowadzenie

Jedna z najważniejszych kwestii dla krajów poszukujących możliwości popra-

wy konkurencyjności swoich gospodarek, zwłaszcza w dobie globalizacji działalno-

ści międzynarodowej, jest fakt, że przyczyniać się do tego mogą korporacje tran-

snarodowe poprzez bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Ich wkład w restruktury-

zację gospodarek krajów przyjmujących jest bezsporny i to niezależnie od etapu

rozwoju, na jakim się znajdują. Dyskutować można jedynie o wielkości zjawiska

oraz o warunkach i czynnikach, które muszą towarzyszyć BIZ, by oczekiwane

zmiany zachodziły. Korporacje transnarodowe codziennie podejmują decyzje o

rozpoczęciu swojej działalności poza granicami kraju macierzystego, czyli o po-

dejmowaniu bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Dzięki niezwykle szybkiemu

rozwojowi informacyjnej i infrastruktury komunikacyjnej oraz postępującej liberali-

zacji handlu międzynarodowego, stała się możliwa ekspansja gospodarcza korpo-

racji transnarodowych. Na niespotykaną dotąd skalę. Korporacje te w poszukiwa-

niu korzystniejszych lokat, nowych rynków zbytu czy też tańszych czynników wy-

twórczych dokonują inwestycji poza granicami własnego kraju, czyli bezpośrednie

inwestycje zagraniczne (BIZ). 1

Ekonomistów zajmujących się analizowaniem BIZ dzieli się na dwie grupy.

Pierwsza traktuje je jako zjawisko czysto finansowe, natomiast druga postrzega te

inwestycje w ujęciu realnym. Bazując na definicji używanej przez OECD „BIZ to

takie inwestycje, które powodują długotrwałe zależności odzwierciedlające udział

podmiotu gospodarczego jednego kraju w podmiocie gospodarczym innego kraju

niż kraj stałego osiedlenia bezpośredniego inwestora. Celem bezpośredniego in-

westora jest osiągnięcie efektywnego wpływu na zarządzane przedsiębiorstwem

funkcjonującym w innym kraju”. 2

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne podejmowane były stosunkowo bardzo

dawno. Internacjonalizacja, pod postacią bezpośrednich inwestycji zagranicznych

rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. Za panowania królowej Wiktorii i jej syna

Edwarda VII powstało wiele istniejących do dzisiaj korporacji międzynarodowych. 3

Charakterystyczną cechą współczesnego rozwoju gospodarki światowej jest

pogłębiający się proces jej umiędzynarodowienia i przechodzenie do wyższego

jego etapu, jakim jest globalizacja. Oznacza to wzrost liczby i stopnia intensywno-

ści powiązań gospodarczych pomiędzy poszczególnymi krajami i ich regionalnymi

ugrupowaniami oraz przedsiębiorstwami 4 . Głównymi siłami napędowymi globaliza-

cji stały się wielkie korporacje transnarodowe, korzystające z synergicznego dzia-

1 E. Ambukita pod red J. Żyra: Aspekty konkurencji na rynku w procesie globalizacji , cz. II. Kraków

2006, s. 16

2 K. Przybylska: Determinanty zagranicznych inwestycji bezpośrednich w teorii ekonomicznej w Cze-

chach, Polsce i na Węgrzech . Kraków 2001, s. 15

3 A. Buckey: Inwestycje zagraniczne-Składniki wartości i ocena . Warszawa 2002, s. 95

4 J. Rymarczyk: Internacjonalizacja i globalizacja przedsiębiorstwa . Warszawa 2004, s. 11

581

łania kilku kluczowych elementów: fenomenalnych zmian w technologii, rosnącej

łatwości i malejącego relatywnego kosztu transportu i komunikacji, liberalizacji

narodowych i regionalnych polityk ekonomicznych i handlowych, zakończenia zim-

nowojennej polaryzacji świata. Korporacje transnarodowe są obecnie najsilniej-

szymi podmiotami gospodarki światowej. Uczestniczą one w procesie globalizacji,

a wręcz współtworzą ten proces. Proces globalizacji gospodarki światowej, rozwój

handlu i współpracy międzynarodowej, a także liberalizacja światowych przepły-

wów kapitału tworzą nowe uwarunkowania, w ramach których prowadzenie polityki

gospodarki zamkniętej i odcinanie się od zagranicznych źródeł finansowania nie

znajduje uzasadnienia tak teoretycznego, jak i praktycznego.

Dla krajów rozwijających się i przechodzących transformację systemową do-

stęp do zagranicznych źródeł kapitału ma znaczenie szczególne, albowiem w sy-

tuacji niedoboru własnych środków finansowych i technicznych, kapitał ten może w

znaczącym stopniu determinować nie tylko skuteczność, ale i możliwość przebu-

dowy gospodarczej. Wzrost gospodarczy tych krajów wymaga dopływu kapitału

zagranicznego. Kraj, który przyciąga najwięcej inwestorów zagranicznych ma

szansę wygrać lepsze jutro dla gospodarki i obywateli.

Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie znaczenia i oddziaływa-

nia korporacji transnarodowych na gospodarkę światową a także sposobów zarzą-

dzania tymi korporacjami.

Uwagi wstępne - pojęcie korporacji transnarodowej i globalizacji

We współczesnej gospodarce światowej dynamicznie zwiększa się znaczenie

korporacji transnarodowych, które są bezpośrednio zaangażowane w proces inte-

growania działalności gospodarczej ponad granicami państw. Korporacje te w ra-

mach globalnych strategii integrują i koordynują wielkie systemy, obejmujące wła-

sne i powiązane jednostki działające w wielu krajach. Prowadzona przez nie dzia-

łalność handlowa i inwestycyjna „ponad” granicami państw narodowych w ogrom-

nym stopniu uosabia przemiany współczesnej gospodarki światowej.

Przedsiębiorstwa transnarodowe zaczęły powstawać w XVI-XVII wieku, jako

przedsiębiorstwa transportowe i kolonialne, ale ich rozkwit przypada na drugą po-

łowę XIX wieku, kiedy to większość z nich rozpoczęła działalność za granicą w

celu zabezpieczenia źródeł surowców naturalnych importowanych z innych kra-

jów. 5 Kraje rozwijających się były wówczas największymi odbiorcami BIZ na świe-

cie. Po drugiej wojnie światowej działalność zagraniczna korporacji wielonarodo-

wych i transnarodowych wzrosła w znacznym stopniu. Ponadto przedsiębiorstwa te

budują na skalę światowa siatkę współzależności, która obejmuje nas wszystkich.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku duża liczba korporacji ame-

rykańskich zaczęła inwestować w Europie, w Japonii i w wkrótce potem także w

innych krajach. Były to głównie inwestycje w gałęzie typowo produkcyjne – prze-

mysłowe, natomiast lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte przyniosły znaczny

wzrost inwestycji w sektorze usług. 6

Korporacje transnarodowe definiowane są jako przedsiębiorstwa prowadzące

działalność produkcyjną lub inną co najmniej w dwóch krajach oraz posiadające-

również w co najmniej dwóch krajach – swoje filie bądź oddziały, będące w całości

lub w części własnością przedsiębiorstwa macierzystego i działającego pod jego

5 J. Rymarczyk: Internacjonalizacja przedsiębiorstwa . Warszawa 1996, s. 148-149

6 Multinational Corporation . W: MS Encarta Encyklopedia 2000

582

kontrolą. 7 Dzięki temu ciągle zwiększają swoją przewagę konkurencyjną przez

integrację koordynację i elastyczność działań, a także tworzenie i przekazywanie

innowacji do wszystkich jednostek wchodzących w skład systemu korporacyjnego,

zlokalizowanych w poszczególnych krajach.

Według P. Dickena korporacja transnarodowa jest organizacją, która koordy-

nuje działalność produkcyjno handlową różnych jednostek w różnych krajach z

jednego ośrodka podejmującego tragiczne decyzje. 8 Często bowiem terminologia

spotykana w literaturze przedmiotu posługuje się różnymi nazwami- korporacje

międzynarodowe, wielonarodowe (multinarodowe), transnarodowe, ponadnarodo-

we, światowe czy globalne, choć w istocie zamiarem autorów jest oddanie tej sa-

mej treści. Wymienione nazwy bywają stosowane zamiennie i traktowane jako

synonimy, chociaż występujące między nimi relacje można z powodzeniem ziden-

tyfikować, odwołując się właśnie do procesu internacjonalizacji. Najczęściej utoż-

samiane pojęcia to korporacja multinarodowa (multinational Corporation) i korpora-

cja transnarodowa ( transnational Corporation ). Nie rozróżniając ich, J.H. Dunning

pisze, 9 iż przedsiębiorstwo transnarodowe lub wielonarodowe to takie przedsię-

biorstwo, które angażuje się w bezpośrednie inwestycje zagraniczne i posiada lub

kontroluje podmioty prowadzące działalność produkcyjną lub usługową w więcej

niż jednym kraju. Definicja ta jest szeroko akceptowana zarówno przez środowiska

akademickie i gospodarcze, jak i organizacje międzynarodowe, takie jak OECD czy

ONZ. Przy czym termin „korporacja transnarodowa” został zaadaptowany przez

Centrum ds. Korporacji Transnarodowych ONZ (UNCTC- United Nations Centre on

Transnational Corporation ) w 1974 roku pod naciskiem krajów Ameryki Południo-

wej i Środkowej, których intencją było wprowadzenie rozróżnienia pomiędzy pod-

miotami zlokalizowanymi w jednym z tych krajów i podejmującymi BIZ w regionie i

tymi pochodzącymi spoza Ameryki Łacińskiej. Korporacja transnarodowa jest

podmiotem gospodarczym, który realizuje politykę ekspansji terytorialnej poprzez

angażowane swoich kapitałów w bezpośrednie inwestycje zagraniczne.

Natomiast globalizacja jest pojęciem za pomocą którego próbuje się opisać i

wyjaśnić świat w ostatnich latach dwudziestego wieku. Termin ten, mimo że po-

wszechnie stosowany, jest bardzo niejednoznaczny. Globalizacja nie ma jednej

definicji. Dotyczy wielu dziedzin, rzutujących na sposób formułowania jej pojęcia. 10

Globalizm opiera się na koncepcji, że zjawiska w gospodarce jednego kraju nie

mogą być oddzielone od zjawisk zachodzących w sąsiedztwie, tym samym należy

uwzględniać w polityce narodowej fakt, że działania podejmowane na szczeblu

narodowym przynoszą reperkusje w innych gospodarkach, co oznacza potrzebę

koordynacji podejmowanych działań.

Według Komisji Europejskiej, globalizację można zdefiniować jajo proces, w

którym rynki i produkcja w różnych krajach stają się coraz bardziej współzależne w

związku z dynamiką wymiany towarów i usług, przepływem kapitału i technologii. 11

Międzynarodowy Fundusz Walutowy pojęcie globalizacji definiuje jako rosną-

ce współzależności miedzy krajami na całym świecie spowodowane wzrostem

7 P. Bożyk, J. Mijala, M. Puławski: Międzynarodowe stosunki ekonomiczne . Warszawa 2002, s. 472

8 P. Dickens: Globar Shift. The Internationalization of Economic Activity, Guilford Press 1992, New York-

London, s. 226

9 J.H. Dunning: Multinational Enterprises . s. 3

10 P. Dicken: Globar Shift, Transforming the World Economy . London 1999, s. 19

11 Annual Economic Report for European Economy No.63, European Commission , Brussels 1997, s. 9

583

wielkości transakcji obejmujących wymianę towarów i usług oraz przepływ kapitału,

a także szybkie oraz szerokie rozprzestrzenienie się nowych technologii. 12

Jeśli skoncentrować uwagę na płaszczyźnie ekonomicznej, to globalizacja jest

procesem wzrostu międzynarodowej wymiany towarów i usług, kapitału, a także

rozwoju międzynarodowego biznesu.

Największe korporacje transnarodowe na świecie

Nasilająca się konkurencja, charakteryzująca współczesną globalizującą się

gospodarkę, wobec której stają wszystkie przedsiębiorstwa niezależnie od wielko-

ści i siły kapitałowej, w coraz większym stopniu zmusza je do rozmieszczania ak-

tywów w różnych krajach. W tych warunkach internacjonalizacja przedsiębiorstwa

staje się jednym z istotnych elementów budowania potencjału konkurencyjnego.

Efektem tego procesu jest przekształcanie przedsiębiorstw narodowych w wielona-

rodowe i transnarodowe, które wywierają coraz większy wpływ zarówno na gospo-

darkę krajów, jak i międzynarodowe stosunki gospodarcze. 13

Stan inwestycji w 2004 roku szacuje się na 9 000 mld USD 14 . Jest on utrzy-

mywany przez około 70 000 firm międzynarodowych oraz przynależnych do nich

690 000 przedsiębiorstw za granicą; całkowity zysk tych ostatnich wynosił blisko 19

000 mld USD. General Electric (USA), za nim Vodafone (Wielka Brytania) oraz

Ford Motor (USA), zajmują pierwsze miejsce w światowej klasyfikacji niefinanso-

wych korporacji transnarodowych według aktywów zagranicznych (tabela nr 2).

Wśród 100 większych firm międzynarodowych, 4 przedsiębiorstwa, z Hutchison

Whampoa na czele (Hongkong, Chiny) ma siedzibę w krajach rozwijających się. 15

Tempo ekspansji międzynarodowej stu pierwszych przedsiębiorstw transna-

rodowych wydaje się wolniejsze. Nawet jeśli ich zyski, zatrudnienie i aktywa za

granicą powiększyły się w liczbach bezwzględnych w 2003 roku, ich relatywna

wartość zmniejszyła się pod wpływem silniejszego wzrostu ich działalności w ich

krajach ojczystych. KTN pochodzące z Japonii i Stanów Zjednoczonych są gene-

ralnie mniej umiędzynarodowione niż przedsiębiorstwa europejskie. Pierwszych 50

korporacji transnarodowych pochodzących z krajów rozwijających się, które dopie-

ro od niedawna przeżywają swój rozkwit za granicą, jest jeszcze mniej umiędzyna-

rodowionych ( tabela nr 1), jednak odstęp między korporacjami transnarodowymi

krajów rozwiniętych i tymi z krajów rozwijających zmniejsza się.

Wartość BIZ w usługach, szczególnie finansowych, stale się zwiększała sta-

nowiąc przez to podstawę światowych zasobów bezpośrednich inwestycji zagra-

nicznych. W 2004 roku, udział trzeciego sektora wynosił 63% wartości całkowitej

fuzji i przejęć międzynarodowych, z których jedna trzecia pochodziła z usług

finansowych. Po raz pierwszy, 50 pierwszych finansowych przedsiębiorstw

12 B. Liberska: Procesy globalizacji i regionalizacji w gospodarce światowej . Warszawa 1998, s. 41-42

13 F. Budziński: Zagraniczne inwestycje produkcyjne instrumentem międzynarodowego transferu tech-

nicznego . Warszawa-Kraków 1987, s. 90

14 Dane te są oparte na raportach UNCTAD. World Investment Report 2005

15 UNCTAD, World Investment Report 2005

584

międzynarodowych zostało sklasyfikowanych w Światowym Raporcie Inwestycyj-

nym. Międzynarodowe przedsiębiorstwa dominują w usługach finansowych na

świecie, nie tylko ze względu na sumę aktywów, ale również z punktu widzenia

liczby państw, w których są obecne. Na czele znajduje się: Citigroup (Stany Zjed-

noczone), UBS (Szwajcaria) oraz Alianz (Niemcy). 16 Finansowe przedsiębiorstwa

międzynarodowe pochodzące z Francji, Niemiec, Japonii, Wielkiej Brytanii i Sta-

nów Zjednoczonych dysponowały w 2003 roku 74% całkowitej wartości aktywów

50 pierwszych międzynarodowych przedsiębiorstw finansowych.

Niskie stopy procentowe, wzrost dochodów oraz poprawa cen aktywów, głów-

nie w krajach rozwiniętych, przyczyniły się do wznawiania fuzji i przejęć, w szcze-

gólności fuzji i przejęć międzynarodowych, których wskaźnik podskoczył o 8% (do

381 mld USD). Te operacje odegrały ważną rolę w kontynuacji procesu restruktu-

ryzacji oraz konsolidacji w licznych gałęziach przemysłu, szczególnie w krajach

rozwiniętych. Największą transakcją dokonaną w 2004 roku był zakup Abbey Na-

tional (Wielka Brytania) przez Santander Central Hispano (Hiszpania), a jej wartość

oszacowano na 16 mld USD. W krajach rozwijających się, międzynarodowe fuzje i

przejęcia stanowiły mniejszą część wszystkich bezpośrednich inwestycji zagra-

nicznych, nawet jeśli przedsiębiorstwa tych krajów zrealizowały więcej operacji

tego typu, w tym niektóre niekiedy znaczne. Wzrost napływu BIZ w kierunku krajów

rozwijających się zasadniczo był związany z inwestycjami greenfield dokonanymi

przede wszystkim w Azji. Około połowy wszystkich nowych projektów inwestycyj-

nych zarejestrowanych w krajach rozwijających się w 2004 roku przypadło na Chi-

ny i Indie.

Pośród głównych form finansowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych

na świecie przeważa zakup udziałów. W przeciągu ostatnich 10 lat stanowił on

około dwóch trzecich wszystkich bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Dwie

inne formy inwestycji – pożyczki wewnątrzkorporacyjne oraz zyski reinwestowane -

stanowią kolejno 13 i 12 % 17 . Te dwie ostatnie formy uległy dużym zmianom pod

wpływem rocznych zmian w podziale zysków i dywidend lub konieczności zwrotu

pożyczek kontraktowych. Między kompozycją BIZ w krajach rozwiniętych, a tą w

krajach na drodze rozwoju istnieją zauważalne różnice, w tych ostatnich przeważa-

ją dobra zainwestowane.

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne ciągle są większe niż inne przepływy

kapitałów prywatnych do krajów rozwijających się, jak również publiczna pomoc

rozwojowa. W 2004 roku stanowiły one ponad połowę środków przeznaczonych

dla krajów rozwijających się i znacznie przekraczały pomoc publiczną. Niemniej

jednak, inwestycje te są skoncentrowane wokół garstki krajów rozwijających się,

podczas gdy pomoc publiczna jest w wielu pozostałych krajach rozwijających się

głównym źródłem dofinansowania. Dotyczy to w szczególności większości krajów

najmniej rozwiniętych, nawet jeśli wpływy inwestycyjne przekroczyły w tych krajach

wartość pomocy publicznej.

Natomiast korporacje z krajów rozwijających się charakteryzuje niższy stopień

internacjonalizacji działalności niż 100 największych KTN świata. W 2003 roku

relacja wartości przychodów ze sprzedaży za granicą do wartości przychodów ze

sprzedaży ogółem 50 największych KTN z krajów rozwijających się wynosiła

16 World Investment Report 2005

17 Ibidem

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: