Marian Kucała BOHEMIZMY FRAZEOLOGICZNE W STAROPOLSZCZYŹNIE
(...) podstawowym kryterium wyróżniania bohemizmów frazeologicznych jest splot kilku czynników, a mianowicie: znaczenie danego związku, jego występowanie w staroczeskim i staropolskim, a niewystępowanie lub rzadkość w innych językach słowiańskich, charakter zabytków staropolskich, które ten związek poświadczają. Tak więc jeśli dane wyrażenie czy zwrot oznacza pojęcie dotyczące religii, odnosi się do terminologii chrześcijańskiej, która, jak wiadomo, w okresie średniowiecznym była zapożyczana powszechnie z czeskiego do polskiego, należy do frazeologii biblijnej, jeśli są wcześniejsze czeskie niż polskie poświadczenia, jeśli w innych językach słowiańskich w takiej postaci nie występuje, jeśli znany jest wyłącznie z polskich średniowiecznych zabytków charakteru religijnego, głównie z tekstów psałterza, biblii - jest to bohemizm niewątpliwy. Im mniejsza ilość wymienionych czynników w ten sposób się układa, tym mniejsza jest pewność co do czeskiego pochodzenia danego związku wyrazowego. Są więc staropolskie frazeologiczne bohemizmy pewne i bohemizmy bardziej lub mniej prawdopodobne.s.119-120
W niniejszym artykule omawiam zapożyczenia występujące w zabytkach polskich do końca XV wieku.s.120
Wyrażenia przymiotnik - rzeczownik: określenia czasu: staropolskie (w dalszym ciągu skrót: stp.) miłościwe lato, odpowiednik łacińskiego (w dalszym ciągu: łac.) iubilaeus annus, oznaczające ‘rok jubileuszowy, połączony ze specjalnymi ulgami prawnymi, święcony w określonych odstępach czasu’, w Słowniku staropolskim (w dalszym ciągu: SStp.) poświadczone tylko z tekstów religijnych (Biblia królowej Zofii, Rozmyślanie przemyskie, mammotrekty), to niewątpliwie przejęcie staroczeskiego (w dalszym ciągu: stcz.) milostivé léto zarejestrowanego w Slovníku staročeskim Gebauera (w dalszym ciągu: SStcz.) z Biblii ołomunieckiej. Podobnie stp. Nowe Lato ‘Nowy Rok’ - stcz. Nové léto. (...)
O zestawieniu Wielka Noc, odpowiedniku stcz. Veliká noc już pisano (...), uznając je za bohemizm. O Bożym Narodzeniu był w JP osobny artykuł W. Fedorowicza (W. Fedorowicz, Polskie Boże Narodzenie i jego synonimy w językach słowiańskich, JP XLVI, 1966). Jak z niego wynika, nazwa ta występuje tylko w językach: czeskim, słowackim i polskim, przy czym w stcz. znana jest od początku XIV w., w polskim od Kazań świętokrzyskich, pożyczka czeska jest w tym wypadku niewątpliwa. Fedorowicz pokazał, że był to termin uczony, który później został w języku czeskim zastąpiony przez ludowe vánoce, natomiast w polskim się upowszechnił, wypierając ludowe i potoczne Gody. Z tego zakresu wymienimy jeszcze Wielki Czwartek - stcz. Veliký čtvrtek, oraz dawniejszą, a dziś ludową nazwę Niedzieli Palmowej Kwietna Niedziela poświadczoną w SStp. od połowy XV w. - w SStcz. Květná neděle przytoczona jest m. in. w przykładzie z pism Husa. Od średniowiecza do dziś znana nazwa kościelna suche dni jest przejęta z języka czeskiego, w którym zapisy jej sięgają połowy XIV w. (suché dni). (...)
Zestawienia dotyczące różnych pojęć religijnych:
- śmiertelny grzech (...);
- niemy grzech `zboczenie seksualne' (...);
- nieczysty grzech (...);
- grzeszna dusza (...);
- zły duch (...);
- duchowna mać `matka chrzestna' (...);
- boża męka `krzyż przydrożny' (...);
Tu należą także: Boże Ciało i dziesięcioro przykazanie.s.121-122
Z innych niereligijnych terminów wymienimy:
- drogie kamienie (...);
- krzywy świadek `świadek składający fałszywe zeznania' (...);
- ranny lekarz `chirurg' (...);
- nagła śmierć (...);
- dobre imię `dobra opinia' (...).s.122-123
Znaczną ilość bohemizmów, i papierowych, często jednorazowo zapisanych, i żywych, przyjętych, znajdujemy wśród nazw botanicznych. (...) Ograniczamy się tylko do wymienienia polskich i czeskich odpowiedników, bez ich omawiania, gdyż zajęłoby to zbyt wiele miejsca: polski balsam - polský balšán, biedrnik koński - konsky bedrnik, kozia broda - kozie brada, gorzka cebula - hořká cibule, morska cebula - morská cibule, włoska cebula - vlaská cibule, bobkowe drzewo - bobkové dřěvo, boże drzewko - božie dřěvce, figowe drzewo - fikové dřěvo (...).s. 123
Odmianką formalną dotychczas omawianych wyrażeń są zestawienia o szyku rzeczownik - przymiotnik. Wśród nich znaczna przewaga terminów religijnych, co zrozumiałe, gdyż terminologia chrześcijańska ówczesna (zresztą w większości istniejąca i dziś) oparta była na terminologii czeskiej. Tak więc syn boży, Matka Boża, Duch święty, baranek boży, syn człowieczy, święty Jan Chrzciciel oparte są na czeskich syn boži, Matka božá, Duch svaty, beránek boži, syn člověči, svaty Ján Chřtitel. (...)
Inne należące tu religijne terminy to (...): baranek wielikonocny - velikonočni beránek, obiata kadzidlna - kadidlná obět', obiata kalendowa - obět' kalendová, kościół rzymski - řimsky kostel, korona tarnowa - korona trnová, łono Abramovo - lóno Abrahamovo, kory anielskie – andělsko kory, ogień piekielny - pekelni ohen, dzień świąteczny - den svátečni, dzień sądny (wcześniejszy szyk w stp. dzień sądny, późniejszy sądny dzień) - den sudny, list rozwodny - list rozvodny. (...)
Nie z zakresu religijnego, ale głównie w religijnych tekstach zapisane wyrażenia to np. ociec czeladny `pater familias' otec čeledni, zwierzę nierozumne - zvěři nerozumné, zwierzęta leśne - zvěřata lesná, złoto klepane - zlato klepané, kraje ziemskie, ziemie - kraji zemřči, země, Morze Czerwone - Moře Črvené, Morze Martwe - Mrtvé ...
Scintilla