Polimialgia reumatyczna – obraz kliniczny.pdf

(146 KB) Pobierz
266117079 UNPDF
ARTYKUŁY POGLĄDOWE
Polimialgia reumatyczna – obraz kliniczny
i zasady leczenia
Irena Zimmermann-Górska
Katedra i Klinika Reumatologiczno-Rehabilitacyjna i Chorób Wewnętrznych, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego, Poznań
Streszczenie: Polimialgia reumatyczna (PMR) jest chorobą często występującą u osób w podeszłym wieku.
Jej główne objawy to ból i sztywność w okolicy szyi oraz obręczy barkowej i biodrowej. U większości chorych
dochodzi do znacznego przyspieszenia OB i zwiększenia stężenia białka C-reaktywnego. Chorobie często
towarzyszy olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic. Standardowe leczenie to stosowanie glikokortykosteroidów,
których dawka zależy od nasilenia objawów klinicznych, chorób współistniejących i objawów niepożądanych.
Omówiono najważniejsze objawy PMR i główne zasady jej leczenia.
Słowa kluczowe: olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic, polimialgia reumatyczna
Polimialgia reumatyczna (PMR) jest występującym u osób
w podeszłym wieku zespołem chorobowym, w którym domi-
nują objawy bólu oraz uczucia sztywności w obrębie mięśni
szyi, obręczy barkowej lub biodrowej.
Pierwszy opis zespołu opublikował Bruce w 1888 roku,
określając go jako „starczą, reumatyczną dnę” [1]. Określe-
nie „polimialgia reumatyczna” zaproponował Barber w 1957
roku [2]. Trzy lata później Paulley i Hughes zauważyli zależ-
ność objawów PMR i olbrzymiokomórkowego zapalenia tęt-
nic ( giant cell arteritis – GCA) [3].
Jedynie w wyjątkowych przypadkach PMR rozpoznaje się
u chorych, którzy nie przekroczyli 50. roku życia. Częstość
występowania nowych zachorowań wynosi 20–50 przypad-
ków/100 000 populacji ogólnej/rok, przy czym ryzyko wy-
stąpienia choroby jest około 4-krotnie większe u kobiet niż
u mężczyzn [1].
Etiologia i patogeneza PMR – podobnie jak GCA – nie zo-
stały jeszcze poznane. Rozpatruje się wpływ czynników śro-
dowiskowych (zakażenia) [4,5] i genetycznych (antygeny
HLA-DR4, HLA-DRB1*04) [6-8], które miałyby odgrywać
rolę w zapoczątkowaniu procesu chorobowego. Wykazano,
że pewną rolę w patogenezie mogą odgrywać również cytoki-
ny prozapalne – czynnik martwicy nowotworów α, interleu-
kina-1 oraz interleukina-6 (IL-6) [9-11]. U chorych na PMR
stwierdzono zmniejszenie wydzielania niektórych hormonów
kory nadnercza (kortyzol, dehydroepiandrosteron) [9,12].
W badaniach morfologicznych nie wykazano zmian za-
palnych w mięśniach, natomiast u osób, u których występu-
je równocześnie zapalenie stawów, stwierdzono nacieki z lim-
focytów w obrębie błony maziowej [13]. Najnowsze badania
dowodzą, że w przebiegu PMR dochodzi do zmian zapalnych
w naczyniach włosowatych otaczających niezmienione zapal-
nie tętnice skroniowe. Wokół tych naczyń obecne są komórki
jednojądrowe. Autorzy przypuszczają, że podobny proces za-
chodzi się w błonie maziowej stawów [14].
Objawy kliniczne
Typowe objawy PMR to ból i uczucie sztywności w obrębie
mięśni szyi, obręczy barkowej lub biodrowej, a często także
ud. Po okresach małej aktywności ruchowej chorzy odczuwa-
ją uogólnioną sztywność, najczęściej poranną. Ból często po-
jawia się w nocy. U wielu chorych objawom tym towarzyszy
zapalenie stawów, zwłaszcza kolanowych i mostkowo-oboj-
czykowych. W niektórych przypadkach pojawia się rozległy
obrzęk („ciastowaty”) w obrębie rąk i stóp [1,15,16].
Początek choroby może być nagły lub podstępny, a rozpo-
znanie często jest opóźnione w związku z koniecznością prze-
prowadzenia diagnostyki różnicowej. U około połowy chorych
występują objawy „ogólne” – stan podgorączkowy, złe samo-
poczucie, zmniejszenie masy ciała i stany depresyjne.
Nieprawidłowości w wynikach badań
laboratoryjnych
Adres do korespondencji:
prof. dr hab. med. Irena Zimmermann-Górska, Katedra i Klinika Reumatologiczno-
-Rehabilitacyjna i Chorób Wewnętrznych, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcin-
kowskiego, ul. 28 czerwca 1956 r. 135/147, 61-545 Poznań, tel./fax: 061-831-03-17,
e-mail: zimmermanngorska@hotmail.com
Praca wpłynęła: 10.04.2008. Przyjęta do druku: 21.04.2008.
Nie zgłoszono sprzeczności interesów.
Pol Arch Med Wewn. 2008; 118 (6): 377-380
Copyright by Medycyna Praktyczna, Kraków 2008
W badaniach laboratoryjnych stwierdza się przeważnie
znaczne przyspieszenie OB, często przekraczające 100 mm/h;
jedynie w sporadycznych przypadkach opadanie krwinek jest
prawidłowe lub nieznacznie przyspieszone.
Inne zaburzenia często występujące w przebiegu PMR
to niedokrwistość normo- lub niedobarwliwa, na ogół nie-
Polimialgia reumatyczna – obraz kliniczny i zasady leczenia
1
266117079.007.png 266117079.008.png
ARTYKUŁY POGLĄDOWE
Tabela 1. Kryteria diagnostyczne polimialgii reumatycznej
według Healeya [20]
– wiek >50 lat
– ból w obrębie przynajmniej 2 z 3 obszarów: szyja, obręcz barkowa,
obręcz biodrowa, utrzymujący się przynajmniej przez 1 miesiąc
– sztywność poranna utrzymująca się przez >1 h
– OB >40 mm/h
– wykluczenie innych chorób o podobnych objawach
– szybka poprawa po zastosowaniu prednizonu w dawce 20 mg/d
lub mniejszej
Pewne rozpoznanie jest możliwe, jeśli spełnione są wszystkie
kryteria
Tabela 2. Rozpoznanie różnicowe polimialgii reumatycznej
choroby stawów
– reumatoidalne zapalenie stawów (szczególnie we wczesnym
okresie!)
– choroba zwyrodnieniowa stawów
– choroby układowe tkanki łącznej
– nawracające, seronegatywne, symetryczne zapalenie błony
maziowej stawów z ciastowatym obrzękiem
– „reumatyzm tkanek miękkich” (fibromialgia!)
choroby mięśni
– zapalenie wielomięśniowe i skórno-mięśniowe
– miopatie (np. w przebiegu leczenia statynami!)
choroby nowotworowe
– szpiczak mnogi
– chłoniaki
– rak (nerki, płuca, jelita grubego)
zakażenia
choroby kości
niedoczynność tarczycy
parkinsonizm
depresja
ból mięśni z przeciążenia
wielkiego stopnia, nadpłytkowość, eozynofilia, hipergamma-
globulinemia oraz zwiększone stężenie białka C-reaktywnego
( C-reactive protein – CRP) i aktywności enzymów wątrobo-
wych (fosfataza alkaliczna!). Płyn stawowy ma charakter
zapalny [17,18].
W badaniach obrazowych metodą ultrasonografii, a zwłasz-
cza rezonansu magnetycznego, u chorych na PMR można uwi-
docznić zapalenie błony maziowej stawów i pochewek ścięgni-
stych [19].
Rozpoznanie
Rozpoznanie PMR ustala się głównie na podstawie stwier-
dzenia wymienionych powyżej objawów klinicznych. Potwier-
dzenie rozpoznania stanowi szybka poprawa po zastosowaniu
glikokortykosteroidów (GKS).
Opracowano liczne zestawy kryteriów diagnostycznych
dla PMR. W codziennej praktyce dużą przydatność wykazują
kryteria zaproponowane przez Healeya (tab. 1) [20].
Zmiany zwyrodnieniowe w stawach barkowych i biodro-
wych mogą powodować podobne objawy bólowe jak PMR,
ale badania radiologiczne i laboratoryjne pozwalają na ich ła-
twe odróżnienie. Zapalenie mięśni powoduje osłabienie ich
siły oraz typowe nieprawidłowości w badaniach laborato-
ryjnych (zwiększenie aktywności enzymów mięśniowych)
i elektromiograficznych.
Wiele uwagi poświęca się zależności między PMR a wystę-
powaniem nowotworów złośliwych. Szereg prospektywnych
badań nie wykazał zwiększonej częstości występowania nowo-
tworów w przypadkach „klasycznej” PMR [17,22,23]. Na-
tomiast w przypadku nietypowego przebiegu PMR (np. gdy
ból nie występuje w symetrycznych obszarach albo jest umiej-
scowiony w innych okolicach niż ujęte w kryteriach, OB jest
mniejsze niż 40 lub większe niż 100 mm/h, wiek chorego nie
przekracza 50 lat, a poprawa po zastosowaniu GKS jest nie-
znaczna) należy podejrzewać ukryty proces nowotworowy
[24,25]. Rozpoznanie i skuteczne leczenie nowotworu może
wówczas spowodować całkowite ustąpienie dolegliwości po-
dobnych do PMR [26-28]. Zależność PMR i chorób nowo-
tworowych nadal budzi kontrowersje [29]. Często opisywane
są przypadki ich współistnienia [24,25,27,30].
Rozpoznanie różnicowe
Diagnostykę różnicową w przypadkach, w których spełnio-
ne są kryteria dla PMR, należy rozpocząć od oceny ewentu-
alnego równoczesnego występowania GCA. Polimialgię reu-
matyczną można rozpoznać u 40–60% chorych na GCA,
a w 10–15% przypadków „czystej” PMR stwierdza się zmiany
zapalne w tętnicy skroniowej typowe dla GCA [13,15,18,21].
Biopsja tętnicy skroniowej w praktyce wskazana jest tyl-
ko u chorych z objawami zapalenia w jej obrębie (ból głowy,
chromanie żuchwy, zaburzenia wzroku i bolesność w obrę-
bie czaszki). Tętnice w okolicy głowy, szyi, tułowia i kończyn
należy badać palpacyjnie, zwracając uwagę na ich bolesność,
obrzmienie, szmer w ich okolicy i zmniejszenie fali tętna. Wy-
niki badań laboratoryjnych w PMR i GCA są podobne [13].
Objawy kliniczne PMR mogą być podobne do obserwowa-
nych w przebiegu wielu innych chorób (tab. 2).
Reumatoidalne zapalenie stawów serologicznie ujemne
we wczesnym okresie, rozpoczynające się w późnym wieku,
może być nie do odróżnienia od PMR [9].
Leczenie
Standardem leczenia chorych na PMR jest podanie pred-
nizonu w dawce 15–20 mg/d możliwie wcześnie po ustale-
niu rozpoznania [31,32]. Zmniejszenie nasilenia lub ustąpie-
2
POLSKIE ARCHIWUM MEDYCYNY WEWNĘTRZNEJ 2008; 118 (6)
266117079.009.png 266117079.010.png 266117079.001.png
ARTYKUŁY POGLĄDOWE
nie bólu mięśni powinno nastąpić w ciągu kilku dni (w nie-
których przypadkach są to nawet godziny). Następnie należy
stopniowo zmniejszać dawkę leku, kierując się objawami kli-
nicznymi, wartością OB i CRP.
Opracowano wiele schematów zmniejszania dawki pred-
nizonu. Ostatnie zalecenia przewidują, że początkowa dawka
leku (jako prednizolonu) powinna wynosić 15 mg/d i należy
ją utrzymać przez 3 tygodnie [31]. Przez następne 3 tygodnie
należy podawać 12,5 mg, a przez kolejne 4–6 tygodni 10,0
mg, albo zastosować dawkowanie alternatywne, tj. 10/7,5 mg
w alternatywnych dniach. Szybkie zmniejszanie dawki często
powoduje nawrót choroby. Niektórzy chorzy nie tolerują ta-
kiego programu redukcji dawek i wówczas należy je ponow-
nie zwiększyć. U ponad połowy chorych leczenie GKS musi
trwać kilka lat [33]. Wiele badań klinicznych wykazało, że le-
czenie to rzadko można zakończyć po 2 latach [34].
Najwięcej nawrotów obserwuje się, gdy dawka prednizonu
zostaje zmniejszona <7,5 mg/d [30]. W przypadkach nawro-
tu należy zastosować poprzednią większą dawkę lub jednora-
zowo podać domięśniowo metyloprednizolon o przedłużonym
działaniu [31].
Poszukuje się metody leczenia PMR, która pozwoliłaby
na ograniczenie kortykoterapii [35]. Propozycje, aby poda-
wać mniejsze początkowe dawki prednizonu, budzą wątpli-
wości [36,37]. Próby stosowania metotreksatu (MTX) łącznie
z prednizonem okazały się efektywne, gdy MTX podawano
po upływie przynajmniej 1 roku od początku choroby w daw-
ce co najmniej 10 mg/tydzień [38,39]. Również te wyniki bu-
dzą kontrowersje [37]. Infliksymab podawany równocześnie
z prednizonem nie wykazał wpływu na przebieg PMR [34].
Po zakończeniu leczenia GKS niektórzy chorzy dobrze re-
agują na podanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych,
u osób w wieku podeszłym stosowanie tych leków wiąże się
jednak ze szczególnym zagrożeniem wystąpieniem objawów
niepożądanych.
W przypadku długotrwałego podawania GKS koniecz-
ne jest stałe monitorowanie – obserwacja chorób towarzyszą-
cych i powikłań terapii (osteoporozy, nadciśnienia, cukrzycy
i zaćmy).
Wczesna profilaktyka osteoporozy wymaga suplementa-
cji wapnia i witaminy D. Bifosfoniany podaje się tylko wtedy,
gdy istnieją dodatkowe czynniki ryzyka wystąpienia osteopo-
rozy lub podano dużą ogólną dawkę GKS [31].
Niektórzy chorzy na PMR nie reagują na podanie GKS
w „typowych” dawkach i konieczne jest ich zwiększenie. Do-
tyczy to osób, u których na początku choroby obserwowano
duże wartości OB i wyjątkowo duże stężenie IL-6 w surowi-
cy [11]. W takiej sytuacji zawsze należy ponownie sprawdzić,
czy rozpoznanie PMR jest prawidłowe.
Mechanizmy związane z patogenezą PMR są złożone. Rola
cytokin prozapalnych i innych czynników w patogenezie cho-
roby nie została wyjaśniona. Nie ustalono celu stosowania le-
ków i leczenie PMR stanowi wyzwanie dla badaczy.
Obecnie możemy zalecać jedynie podanie glikokortykoste-
roidów, dzięki którym zwykle udaje się uzyskać zdecydowa-
ną poprawę.
PIŚMIENNICTWO
1. Nothnagl T, Leeb BF. Diagnosis, differential diagnosis and treatment of polymyalgia
rheumatica. Drugs Aging. 2006; 5: 391-402.
2. Barber HS. Myalgic syndrome with constitutional effects: polymyalgia rheumatica.
Ann Rheum Dis. 1957; 16: 230-237.
3. Paulley JW, Hughes JP. Giant cell arteritis or arthritis of the aged. Br Med J. 1960;
2: 1562-1567.
4. Nuti R, Giordano N, Martini G, et al. Is polymyalgia rheumatica caused by infectious
agents? J Rheumatol. 2005; 32: 200-201.
5. Wagner AD, Gerard HC, Fresemann T, et al. Detection of Chlamydia pneumoniae in
giant cell vasculitis and correlation with the topographic arrangement of tissue-in-
filtrating dendritic cells. Arthritis Rheum. 2000; 43: 1543-1551.
6. Martinez-Tabod VM, Bartolome MJ, Lopez-Hoyos M, et al. HLA-DRB1 allele distribu-
tion in polymyalgia rheumatica and giant cell arteritis: influence on clinical sub-
groups and prognosis. Semin Arthritis Rheum. 2004; 34: 454-464.
7. Salvarani C, Macchioni P, Zizzi F, et al. Epidemiologic and immunogenetic aspects of
polymyalgia rheumatica and giant cell arteritis in northern Italy. Arthritis Rheum.
1991; 34: 351-356.
8. Weyand CM, Goronzy JJ. Arterial wall injury in giant cell arteritis. Arthritis Rheum.
1999; 42: 844-853.
9. Cutolo M, Montecucco CM, Cavagna L, et al. Serum cytokines and steroidal hor-
mones in polymyalgia rheumatica and elderly-onset rheumatoid arthritis. Ann
Rheum Dis. 2006; 65: 1438-1443.
10. Hernández-Rodriguez J, Segarra M, Vilardell C, et al. Tissue production of pro-in-
flammatory cytokines (IL-1 beta, TNF alpha and IL-6) correlates with the intensity
of the systemic inflammatory response and with corticosteroid requirements in gi-
ant-cell arteritis. Rheumatology (Oxford) 2004; 43: 294-301.
11. Weyand CM, Hicok KC, Hunder GG, et al. Tissue cytokine patterns in patients with
polymyalgia rheumatica and giant cell arteritis. Ann Intern Med. 1994; 121:
484-491.
12. Narvaez J, Bernad B, Diaz-Torne C, et al. Low serum levels of DHEAS in untreated
polymyalgia rheumatica/giant cell arteritis. J Rheumatol. 2006; 33: 1293-1298.
13. Hellmann DB, Hunder GG. Giant cell arteritis and polymyalgia rheumatica. In: Harris
ED, Budd RC, Firestein GS, et al (eds.), Kelley’s textbook of rheumatology. Elsevier
Saunders, 2005: 1343-1356.
14. Chatelain D, Duhaut P, Bosshard S, et al. Isolated peripheral small-vessel vasculitis
on temporal artery biopsy specimen: new diagnostic criterion for polymyalgia rheu-
matica? The GRACG study. Ann Rheum Dis. 2007; 66 (Suppl. II): 77.
15. Hazleman BL. Polymyalgia rheumatica and giant cell arteritis. In. Klippel JH, Dieppe
PA (eds.). Rheumatology. Mosby, 7/21.1./7.21.8.
16. Salvarani C, Cantini F, Boiardi L, et al. Polymyalgia rheumatica and giant-cell arteri-
tis. N Engl J Med. 2002; 347: 261-271.
17. Myklebust G, Gran IT. A prospective study of 287 patients with polymyalgia rheu-
matica and temporal arteritis: clinical and laboratory manifestations at onset of
disease and at time of diagnosis. Br J Rheumatol. 1996; 35: 1161-1168.
18. Singleton JD. Polymyalgia rheumatica. In: West S. (ed.), Rheumatology secrets.
Hanley and Belfus, 2002: 195-199.
19. Frediani B, Falsetti P, Storri L, et al. Evidence for synovitis in active polymyalgia
rheumatica: sonographic study in a large series of patients. J Rheumatol. 2002; 29:
123-130.
20. Healey LA. Long-term follow-up of polymyalgia rheumatica: Evidence of synovitis.
Semin Arthritis Rheum. 1984; 13: 322.
21. Mertens JCC, Willemsen G, van Saase JLCM, et al. Polymyalgia rheumatica and
temporal arteritis: a retrospective study of 111 patients. Clin Rheumatol. 1995: 14:
650-655.
22. Haga HJ, Eide GE, Brun J, et al. Cancer in association with polymyalgia rheumatica
and temporal arteritis. J Rheumatol. 1993; 20: 1335-1339.
23. Myklebust G, Wilsgaard T, Jacobsen BK, et al. No increased frequency of malignant
neoplasms in polymyalgia and temporal arteritis. A prospective longitudinal study
of 398 cases and matched population controls (abstract 1678). Arthritis Rheum.
2001; 44: S 332.
24. Kuttikat A, Keat A, Hughes R, et al. A case of polymyalgia rheumatica, microscopic
polyangitis, and B-cell lymphoma. Nat Clin Pract Rheumatol. 2006; 12: 686-690.
25. Naschitz JE, Slobodin G, Yeshurun D, et al. Atypical polymyalgia rheumatica as a
presentation of metastatic cancer. Arch Intern Med. 1997; 157: 2381-2387.
26. Kane I, Menon S. Carcinoma of the prostate presenting as polymyalgia rheumatica.
Rheumatology 2003; 42: 385-387.
27. Kehler T, Ćurković B. Polymyalgia rheumatica and colon malignancy: case report.
Clin Rheumatol. 2006; 25: 764-765.
28. Naschitz JE. Rheumatic syndromes: clues to occult neoplasia. Curr Opin Rheumatol.
2001; 13: 62-66.
29. Anton E. Polymyalgia rheumatica and malignancy: the question remains open. J
Am Geriatr Soc. 2005; 53: 355-356.
30. Gonzáles-Gay MA, Garcia-Porrúa C, Calvarani C, et al. The spectrum of conditions
mimicking polymyalgia rheumatica in northwestern Spain. J Rheumatol. 2000; 27:
2179-2184.
Polimialgia reumatyczna – obraz kliniczny i zasady leczenia
3
266117079.002.png 266117079.003.png 266117079.004.png
ARTYKUŁY POGLĄDOWE
31. Dasgupta B, Matteson EL, Maradit-Kremers H. Management guidelines and out-
come measures in polymyalgia rheumatica (PMR). Clin Exp Rheumatol. 2007; 25
(Suppl. 47): S-139-S-136.
32. Kyle V, Hazleman BL. Treatment of polymyalgia rheumatica and giant cell arteritis. I.
Steroid regimens in the first two months. Ann Rheum Dis. 1989; 48: 658-661.
33. Kremers HM, Reinalda MS, Crowson CS, et al. Relapse in a population based cohort
of patients with polymyalgia rheumatica. J Rheumatol. 2005; 32: 65-73.
34. Salvarani C, Macchioni PL, Manzini C, et al. Infliximab plus prednisone or placebo
plus prednisone for the initial treatment of polymyalgia rheumatica. A randomized
trial. Ann Intern Med. 2007; 146: 631-639.
35. Ferracioli GF, Di Poi E, Damato R. Steroid sparing therapeutic approaches to poly-
myalgia rheumatica – giant cell arteritis. State of art and perspectives. Clin Exp
Rheumatol. 2000; 18: 558-560.
36. Cimmino MA, Caporali R, Parodi M, et al. Initial prednizone treatment for polymyal-
gia rheumatica: is 12,5 mg enough? Ann Rheum Dis. 2007; 66 (Suppl. II): 77.
37. Luqmani R. Treatment of polymyalgia rheumatica and giant cell arteritis: are we any
further forward? Ann Intern Med. 2007; 146: 674-676.
38. Caporali R, Cimmino MA, Ferraccioli G, et al. Prednisone plus methotrexate for
polymyalgia rheumatica. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Ann
Intern Med. 2004; 141: 493-500.
39. Stone JH. Methotrexate in polymyalgia rheumatica: kernel of truth or curse of
Tantalus? Ann Intern Med. 2004; 141: 568-569.
4
POLSKIE ARCHIWUM MEDYCYNY WEWNĘTRZNEJ 2008; 118 (6)
266117079.005.png 266117079.006.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin