było często powielane w kościołach romańskich a wschodnia część kościoła stałą się jego najważniejszym elementem. W końcowym etapie budowy Cluny II wirydarz został otoczony krużgankami.
Szybko powiększająca się społeczność Cluny wymagała coraz większych budynków. Trzeci z kolei i ostatni kościół w Cluny, budowany w latach 1088-1135 z inicjatywy opata Hugona, był największym kościołem w Europie przed budową bazyliki św. Piotra w Rzymie. Kampania budowlana była finansowana przez Ferdynanda I Wielkiego, króla Kastylii i Leon, między 1053 i 1065 i przez Alfonsa VI. O rozmachu podjętych prac świadczy tempo ich przeprowadzenia. W 1095 papież Urban II konsekrował pięć ołtarzy w obejściu nowego prezbiterium, w 1100 ukończono dwie nawy poprzeczne, sklepienia powstały przed 1121 a w 1130 papież Innocenty II poświęcił kościół i klasztor. W plan zbudowanego na północ od wcześniejszego kościoła włączono fragmenty Cluny II.
lililiillflS był wielką, 5-nawową bazyliką z dwoma transeptami i prezbiterium z ambitem i kaplicami promienistymi. Nad ramionami transeptu zachodniego, a także nad jego skrzyżowaniem z nawą główną wznosiły się wieże. Od zachodu znajdował się 5-przęsłowy narteks poprzedzony wieżami. Niektóre elementy architektury kościoła zapowiadały już styl gotycki (nawa główna sklepiona ostrołukową kolebką, ostrołukowe były również arkady międzynawowe; około 1130 roku po zawaleniu się sklepień dodano łuki przyporowe przy nawie głównej). O wielkości budowli daje pojęcie zachowane jedno ramię transeptu z wieżą. Całkowita długość kościoła sięgała ok. 190,0 m a szerokość korpusu 40,0 m. Wnętrze było bogato dekorowane - zachowało się kilka kapiteli z dekoracją figuralną (m.in. personifikacje tonów muzycznych chorału gregoriańskiego), będących arcydziełami rzeźby romańskiej. Głównym architektem Cluny III był zakonnik Gunzo a jego pomocnikiem Hezelon (Gunzo był muzykiem a Hezelon nazywany był matematykiem). Kościół ten wywarł ogromny wpływ na architekturę romańską, szczególnie w Burgundii (Paray-le-Monial, Autun) i w Niemczech.
16. ARCHITEKTURA CYSTERSKA W EUROPIE. A ZAŁOŻENIA POLSKIE / KOŁBACZ .PELPIN. SULEJÓW.
WĄCHOCK.
( na odzielnej kartce)
Architektura
Zawarta w regule zakonu'(zasąda jDrostoty .obowiązywała także w architekturze cystersów. Budynki miały być przede wszystkim funkcjonalne, a zarazem użyteczne. W budowlach stosowano najnowsze zdobycze techniki. Architekturę cystersów cechuje brak gmachów służących celom reprezentacyjnych. Kościoły pozbawione są wież (brak dzwonów) i odznaczają się surowością, co upodabniało je do budynków gospodarczych. Rygor ten złagodzono dopiero pod koniec XII wieku. Wtedy też~zaćżęfy “się pojawiać gmachy służące celom reprezentacji. Opactwo cysterskie stanowiło zamknięty zespół architektoniczny - kościół i zabudowania klasztorne stanowiły powiązaną ze sobą całość i zwykle otoczone były murem. Przy bramie głównej znajdowała się kaplica oraz zajazd, w którym schronienie znajdowali podróżni, ubodzy, czy też goście. Te dwa obiekty dostępne były tylko z zewnątrz - na terenie klasztoru nie mogły bowiem przebywać osoby świeckie klasztor zamieszkany był przez zakonników i konwersów). Właściwe zabudowania klasztorne skupione były wokół wirydarza, czyli prostokątnego dziedzińca. Wiele spośród budowli stanowiły budynki gospodarcze (czyli stodoły, obory, młyn, kuźnica, garbarnia, warsztaty rzemieślnicze, wytwórnia wina itp.). Ponadto w obrębie opactwa znajdowały się także ogrody i cmentarz (jedynie dla zakonników), który umieszczony był zazwyczaj przy prezbiterium. Architektura cysterska cechowała się funkcjonalizmem. Budynki miały służyć konkretnym celom, a ich wygląd był w dużej mierze zależny od sytuacji lokalnej, czyli na przykład od dostępności budulca. Było to tzw. założenie bazylikowe, co oznaczało, że świątynia wybudowana była na planie krzyża łacińskiego.
Cystersi przyczynili siędo rozpowszechnienia się w całej europie takich wczesnogotyckich form, iak sklepienie krzyżowo^ żabrowe, ostrołukowe arkady oraz skarpy. Jako jedni z pierwszych zaczęli stosować w budownictwie cegłę. Kościoły cysterskie POSiadlałvlrz7TiaW~<^ poprzeczną, tak 7wanw-transppt. Był on zamknięty linią prosTą~pie/biterium i
przedsionkiem. Każda nawa miała swój dach, ponieważ nawy boczne były niższe od nawy głównej. Nawę główną wypełniały stalle, gdzie odbywały się śpiewy chorałowe Cystersów. Nowością bazylik cysterskich było przesklepienie całego kościoła, przeprowadzone w oparciu o system sklepień krzyżowo - żebrowych. Był to nowy system budowlany, który pojawił się we Francji i Lombardii w końcu XI w. Dał on podstawę nowym konstrukcjom kościołów klasztornych oraz gotyckich katedr. Wnętrza prostych kościołów cysterskich były surowe i piękne, a sklepienia rozstrzygały o ich ukształtowaniu. Do wschodnich ramion transeptu przylegały dwie bliźniacze kaplice. Fasadę zachodnią zdobiło duże okrągłe okno, tzw. rozeta. Ponieważ w cysterskich kościołach nie było wież dzwon umieszczano na przecięciu nawy głównej z porzeczną, w drewnianej wieżyczce, tzw. sygnaturce. Początkowo, zgodnie z regułą zakonną, od roku 1134 istniał zakaz stosowania w kościele cysterskim rzeźb i malowideł przedstawiających ludzi i zwierzęta (wyjątkiem był wizerunek ukrzyżowanego Chrystusa). Dopiero od XIII wieku zaczęły pojawiać się rzeźbione detale architektoniczne, a z czasem, malowidła ścienne i witraże. Najdoskonalszym, pod względem architektonicznym, wnętrzem klasztornym był kapitularz, czyli sala zebrań kapituły. Kapitularz opactwa cysterskiego w Wąchocku jest jednym z najpiękniejszych wnętrz romańskich w Polsce. W ścianie zachodniej, na osi nawy głównej kościoła, znajdował się portal wejścia głównego do świątyni. Drugi portal znajdował się w ścianie nawy bocznej, przylegającej do części klasztornej. W ścianach naw znajdowały się niewielkie, typowe dla stylu romańskiego, okna. W ścianie wschodniej prezbiterium w dolnej części znajdowały się trzy okna, a nad nimi rozeta (zwykle umieszczano ją w ścianach szczytowych transeptu i na osi ściany zachodniej).
17. ROMAŃSKIE TYMPANONY FUNDACYJNE POLSKIE.
(na odzielnej kartce)
lubiejaszczury