SUDAN
Obszarem fizycznogeograficznym położonym na południe od Saharyjest Sudan, zajmujący około 5 min km2 powierzchni. Ciągnie się on rów-noleżnikowo na przestrzeni 5500 km, pasem o szerokości do 1000 km.Sudan jest obszarem przejściowym między pustynią a strefą lasów rów-nikowych. Jego granice północne i południowe nie są zaznaczone w mor-fologii terenu, lecz mają charakter granic klimatycznych. Za południowągranicę Sudanu przyjmuje się przebieg izohiety 150 cm oraz podnóża Wy-żyny Abisyńskiej.
Pod względem geologiczno-geomorfologicznym Sudan dzieli się nacztery mniejsze jednostki fizycznogeograficzne: Zachodnią, Kotlinę Nigru,Kotlinę Czadu i Kotlinę Wschodniego Sudanu (Górnego Nilu).
J e d n 'o s t k a zachodnia obejmuje aluwialną nizinę Gambii ipiaszczystą nizinę Senegalu. Nizina Gambi jest równiną akumulacyjnąodwadnianą przez rzekę Gambia, wypływającą z wyżyny Futa Dżalon(1500 m n.p.m.). Na wyżynie rzeka ma charakter okresowy, na nizinie,zasobnej w wodę w związku z wybitnie oceanicznym klimatem, jest cie-kiem stałym. Pokrywające nizinę gleby czerwono-brązowe i laterytoweporośnięte są sawanną i lasami galeriowymi. Podobny charakter posiadaNizina Senegalu w części południowej, w północnej natomiast występująobszary wydm utrwalonych roślinnością trawiastą.
Kotlina Nigru obejmuje górne i środkowe dorzecze rzeki. Wnę-trze kotliny wypełnione jest utworami akumulacji wodnej i eolicznej,zalegającymi na płytach piaskowcowych, które wychodząc na powierzch-nię tworzą progi denudacyjno-strukturalne i góry świadki. W południo-wej części rozciąga się nizina aluwialną, zwana wewnętrzną „deltą" Ni-gru, która pokryta jest bagnami, szczątkowymi jeziorami i rozlewiskaminadrzecznymi. Na północy przeważa krajobraz półpustynny (saheiu) zutrwalonymi wydmami, między którymi spotykane są płytkie jeziorka.Dno kotliny otaczają płytowe pokrywy skał osadowych z paleozoiczny-mi górami Atakora, rozciągającymi się na wschód od rzeki Otł. Zewnętrz-ne części kotliny zbudowane są z cokołu krystalicznego, pokrytego sa-wannami. Na cokole krystalicznym występują charakterystyczne dlaAfryki góry wyspowe.
Między Kotliną Nigru a Kotliną Czadu rozciągają się wyżyny kry-staliczne i płytowe. Tworzą one również otoczenie Kotliny Czad odwschodu i południa. Na wyżynach spotykane są góry wyspowe oraz grupy górskie Mandara i Adamowa. Południowa część kotliny jest równiną alu-wialną z jeziorem Czad, do którego płyną rzeki Komadugu Jobe i Chari.W części tej występują bagna i obszary okresowo nawadniane, zalewaneprzez rzeki wypływające z sąsiednich wyżyn. Na północy leży obniżenieBodele, do którego sięgają wadi biorące początek w górach Tibesti i na wyżynie Ennedi. W północno-zachodniej części ciągnie się Erg Tenere.Na znacznej części kotliny przeważa krajobraz półpustynny.
Kotlina Wschodniego Sudanu (Górnego Nilu) ograniczonajest wyżynami Azande, Dar Fur, Dar Rounga i Kordofan. Północne wy-żyny stanowią powierzchnię zrównań, urozmaiconą górami wyspowymi,twardzielami i młodymi górami wulkanicznymi; na powierzchni pokrytesą sawannami. Południowe wyżyny pokrywają suche sawanny z akacjamii baobabami oraz półpustynie. Wnętrze kotliny zajmują rozlewiska Sudduz licznymi odnogami i starorzeczami Nilu Górskiego, nad którymi panujązarośla papirusów. Wody rozlewisk pokryte są kożuchem roślinnym. Wmiejscach suchych rosną lasy i trawy sawann. Na północy rozciąga sięobniżenie Nilu Białego i Nilu Błękitnego. Obszar między Nilem Białymi Nilem Błękitnym zajmuje równina El-Gezira, pokryta czarnymi gle-bami porośniętymi przez sawanny i zajęta pod uprawę po wybudowaniuzapór na Nilu Białym i Nilu Błękitnym. Na wschód od Nilu Błękitnegorozciąga się równina Geziret el-Meroe, nawadniana przez rzeki spływa-jące z Wyżyny Abisyńskiej.
Obszar Sudanu wyróżnia się okresowymi zmianami pogody, wystę-powaniem pory suchej i deszczowej. W zasadzie występują tu trzy poryroku: upalna, sucha i deszczowa. Najbardziej gorącą i suchą porą jestwiosna. W tym okresie od Sahary docierają podmuchy suchego i gorącegowiatru harmattan. Wysychają wówczas trawy, a baobaby i akacje tracą liście. Z chwilą nadejścia południowych wiatrów równikowych rozpo-czyna się pora deszczowa, z którą powraca wegetacja roślinności. Inten-sywne parowanie w tym czasie łagodzi znacznie temperaturę powietrza.Po okresie deszczowym nastaje powoli pora. sucha niezbyt upalna, a na-stępnie ponownie pora sucha i gorąca.
W północnej części Sudanu pora sucha utrzymuje się przez okres 10miesięcy, dalej ku południowi jest ona coraz krótsza, a ilość opadówwiększa. Typową dla północy jest roślinność półpustynna i stepowa, wczęści środkowej ma ona charakter typowej sawanny, a na południu po-jawiają się lasy parkowe z kępami wiecznie zielonych lasów równiko-wych. Poszczególnym strefom klimatycznym i roślinnym odpowiadajągleby czerwono-bure, gleby czerwone i laterytowe z czarnoziemami zwrot-nikowymi oraz gleby bagienne i pustynne występujące astrefowo.
juha11