O szczepieniac

UODPORNIENIE CZYNNE

Szczepienia są tanim i jednocześnie skutecznym sposobem zapobiegania chorobom zakaźnym.

Po zaszczepieniu u osoby szczepionej zwiększa się swoista odporność przeciwko chorobie zakaźnej. Jest to sztuczna forma uodpornienia czynnego, gdyż wprowadzany antygen ma na celu pobudzenie organizmu do odpowiedzi humoralnej lub komórkowej bądź też powoduje jej wzmocnienie.

Zgodnie z definicją, szczepionką nazywamy preparat biologiczny zawierający antygeny, które pobudzają swoistą odporność komórkową i humoralną organizmu poddanego działaniu preparatu [2]. Znaczenie szczepień masowych polega na:

·         poprawie sytuacji epidemiologicznej chorób zakaźnych: wpływa na zmniejszenie liczby zachorowań, zapobiega epidemiom

·         eradykacji chorób zakaźnych

·         zapobieganiu występowania i szerzenia się chorób zakaźnych

·         jeżeli rezerwuarem drobnoustroju chorobotwórczego jest człowiek, szczepienia masowe obejmujące > 90% ludzi prowadzą do wytworzenia tzw. odporności "zbiorowiskowej" (populacyjnej, gromadnej). Dzięki temu zmniejsza się zarówno źródło zakażenia, jak i krążenie drobnoustroju.

Podział szczepionek

1.1. Szczepionki żywe - zawierają żywe, atenuowane (pozbawione zjadliwości) drobnoustroje, które mają znikome właściwości chorobotwórcze lub są ich całkowicie pozbawione, zachowując swoje właściwości antygenowe.

1.2. Szczepionki inaktywowane - zawierają zabite drobnoustroje (całe lub ich fragmenty). Proces przygotowania takiej szczepionki obejmuje namnożenie zazwyczaj patogennych drobnoustrojów na odpowiednich pożywkach lub w hodowlach tkankowych. Następnie drobnoustroje poddawane są działaniu czynników fizycznych (temperatura) lub chemicznych (np. alkohol), które powodują ich inaktywację. Gotowa szczepionka oprócz pozostałości podłoży bakteryjnych lub hodowli tkankowych może zawierać substancje stosowane do zabicia drobnoustrojów oraz niewielkie ilości środka konserwującego lub stabilizujacego. Są one odpowiedzialne za występujące niekiedy odczyny poszczepiennne o charakterze alergicznym. 

szczepionki rekombinowane - zawierają odpowiadający za uodpornienie antygen lub antygeny drobnoustroju chorobotwórczego. Wytwarzanie ich odbywa się na drodze inżynierii genetycznej, np. szczepionka przeciwko WZW typu B i grypie.

szczepionki polisacharydowe - zawierają polisacharydowe otoczki danego drobnoustroju skoniugowane z białkiem, np. szczepionka przeciwko: Haemophilus influenzae typu b i pneumokokom.

1.3. Anatoksyny (toksoidy) - są to szczepionki zawierające odpowiednio przetworzone metabolity (egzotoksyny) drobnoustrojów pozbawione właściwości toksycznych, a zachowujące właściwości antygenowe.

1.3a. Anatoksyny przeciwko błonicy, tężcowi i botulinowa (przeciwko jadowi kiełbasianemu).

2. W zależności od swoistości szczepionki:

2.1. Szczepionki monowalentne - zawierają jeden drobnoustrój lub antygeny pochodzące od jednego drobnoustroju. Uodporniają przeciwko jednej określonej chorobie zakaźnej.

2.2. Szczepionki poliwalentne (wieloważne, złożone, skojarzone) - zawierają więcej niż jeden drobnoustrój lub antygeny pochodzące od różnych drobnoustrojów, lub też połączenie drobnoustroju z antygenem pochodzącym od innego drobnoustroju. Szczepionki tego typu dają odporność przeciwko kilku chorobom równocześnie. Stosowanie szczepionek skojarzonych zmniejsza liczbę wstrzyknięć, zwłaszcza w pierwszych latach życia, a uproszczając kalendarz szczepień zwiększa prawdopodobieństwo terminowego i pełnego przeprowadzenia szczepień.

3. W zależności od postaci szczepionki:

3.1. Szczepionki płynne - dostępne w postaci gotowej do podania. Zawierają stabilizatory i substancje konserwujące.

3.1a. Szczepionki nieadsorbowane. Antygen zawieszony jest bezpośrednio w płynie. Powodują szybką stymulację komórek układu siateczkowo-śródbłonkowego, zwłaszcza tych, które znajdują się blisko miejsca wstrzyknięcia. Przeciwciała pojawiają się już po kilku do kilkunastu dniach, w wysokim mianie, które niestety nie utrzymuje się zbyt długo. W porównaniu do formy biernego uodpornienia przeciwciała pojawiają się nieco później, ale utrzymują się dłużej.

3.1b. Szczepionki adsorbowane - zawierają antygen zadsorbowany na powierzchni adsorbenta (najczęściej tlenku glinu). Po wprowadzeniu do organizmu następuje powolne odłączanie antygenu od adsorbenta, co sprzyja trwającej przez dłuższy czas stymulacji całego układu siateczkowo-śródbłonkowego. Adsorbent wykazuje nieswoiste działanie pobudzające wytwarzanie przeciwciał (czynnik wzmagający efekt uodpornienia czynnego nosi nazwę adiuwantu). Po podaniu szczepionki adsorbowanej odporność pojawia się późno (> 2 tyg.), ale utrzymuje się długo (odporność trwała). Jest to popularny rodzaj szczepionek wykorzystywany do szczepień wykonywanych w ramach Kalendarza Szczepień Ochronnych.

3.2. Szczepionki wysuszone - mają postać proszku, który przed użyciem należy wymieszać z dołączonym rozpuszczalnikiem. Zwykle są bardziej wytrzymałe na działanie czynników zewnętrznych (np. temperaturę) i mają dłuższy okres ważności.

UODPORNIENIE BIERNE

Uodpornienie bierne polega na podaniu gotowych przeciwciał pochodzenia ludzkiego lub zwierzęcego
Uodpornienie bierne można osiągnąć podając:

1. Surowice odpornościowe - mogą być pochodzenia ludzkiego lub zwierzęcego. Zawierają nieoczyszczone przeciwciała; obecnie nie są powszechnie stosowane.

2. Immunoglobuliny - są to preparaty otrzymywane z surowicy odpornościowej poprzez izolację i oczyszczenie frakcji gammaglobulin, zawierającej przeciwciała.

3. Antytoksyny - są to immunoglobuliny przeciwko toksynom (czyli preparaty, które neutralizują toksyny).

Zalety stosowania uodpornienia biernego:

·         gotowe przeciwciała: natychmiastowe wzmocnienie odporności 

Kalendarz Szczepień - opracowywany przez ekspertów i zatwierdzony przez Ministra Zdrowia dokument, opublikowany w Dzienniku Ustaw jako załącznik nr 1do rozporządzenia Ministra Zdrowia, zawierający m.in. informacje dotyczące szczepień obowiązkowych i zalecanych.

Kalendarze szczepień obowiązujące w różnych krajach mogą się od siebie różnić.

Szczepienia należy prowadzić zgodnie z kalendarzem szczepień obowiązującym w kraju, w którym przebywa osoba szczepiona. W przypadku zmiany miejsca zamieszkania należy uzupełnić brakujące wymagane szczepienia, zaczynając od tych najbardziej istotnych.

1. Szczepienia obowiązkowe - wykonywane bezpłatnie, obejmują wszystkie dzieci i młodzież oraz osoby z określonych grup ryzyka. Finansowane ze środków znajadujących się w budżecie Ministerstwa Zdrowia.

2. Szczepienia zalecane - koszt szczepionki ponosi osoba szczepiona. W chwili obecnej w stosunku do osób z określonych grup ryzyka niektóre szczepienia mogą być finansowane z innych źródeł, m.in. ze środków znajdujących się w budżecie Ministerstwa Zdrowia.

Cykl szczepień

1. Szczepienie pierwotne - dwie lub trzy dawki szczepionki podawane co 4-6 tygodni. Po podaniu pierwszej dawki (0) zwykle nie powstają przeciwciała w mianie zapewniającym działanie ochronne. Kolejne dawki (1- podana miesiąc po pierwszym szczepieniu lub 1 i 2- podana 2 miesiące po pierwszym szczepieniu) stymulują wytwarzanie przeciwciał, które osiągają poziom ochronny. Po kilku lub kilkunastu tygodniach ulega on jednak obniżeniu.

2. Dawka uzupełniająca - podawana po 6-12 miesięcy po pierwszej dawce szczepionki, podnosi miano przeciwciał do poziomu znacznie przekraczajacego poziom ochronny. W zależności od rodzaju szczepionki odporność utrzymuje się przez kilka lat.

3. Szczepienie podstawowe - w przypadku wszystkich szczepionek poza szczepionkami żywymi jest to szczepienie pierwotne + dawka uzupełniająca. Zwykle stosuje się schemat szczepienia podstawowego: 0-1-6 lub 0-1-2-12, przy czym 0 oznacza szczepienie pierwotne, a kolejne wartości odpowiadają liczbie miesięcy jakie dzielą pierwszą i kolejne dawki.

3a. Szczepienie podstawowe szczepionką żywą polega na podaniu jednej dawki szczepionki.

3b. Podstawowe szczepienie przeciwko poliomyelitis polega na trzykrotnym podaniu poliwalentnej szczepionki doustnej, która zawiera 3 typy wirusa. Kilkakrotne podawanie szczepionki zwiększa prawdopodobieństwo wytworzenia odporności przeciwko wszystkim trzem typom wirusa.

4. Dawki przypominające- odporność uzyskana po szczepieniu podstawowym maleje wraz z upływem lat. Podanie dawki przypominającej zapewnia ponowny wzrost miana przeciwciał do poziomu ochronnego, podobnie jak po całym cyklu szczepienia podstawowego. Odstęp pomiędzy kolejnymi dawkami przypominającymi powinien być taki, jak pomiędzy zakończeniem szczepienia podstawowego a pierwszą dawką przypominającą. Jest on różny w zależności od rodzaju szczepionki. Podawanie dawek przypominających dotyczy również szczepionek żywych.

Odstęp pomiędzy szczepieniami:

1. Podawanie jednoczasowe - odstęp nie może być dłuższy niż 24 godziny.

Wstrzyknięcia wykonuje się w odległe od siebie miejsca ciała;

Stosuje się różne drogi podana szczepionki (wstrzyknięcia i podanie doustne);

2. Podawanie różnoczasowe - w Polsce wymagany odstęp pomiędzy podaniem dwóch szczepionek żywych wynosi 6 tygodni;

podanie innych szczepionek powinien dzielić okres 4 tygodni;

Kalendarz Szczepień Ochronnych

I. Szczepienia w pierwszym roku życia

II. Szczepienia w drugim roku życia:

III.Szczepienia w okresie przedszkolnym

IV. Szczepienia w okresie szkoły podstawowej i gimnazjum

V.Szkoła pogimnazjalna

VI.Szczepienia zalecane:

·         1. przeciwko WZW typu B

·         2. przeciwko WZW typu A / domięśniowo

·         3. przeciwko odrze, śwince i różyczce / podskórnie

·         4. przeciwko grypie

·         5. przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu

·         6. przeciwko zakażeniom wywołanym przez Haemophilus influenzae typ b

·         7. przeciwko błonicy i tężcowi

·         8. przeciwko różyczce

·         ...