Wierzenia Chińczyków.pdf

(90 KB) Pobierz
4097428 UNPDF
Ireneusz Kania
WIERZENIA CHIŃCZYKÓW
Marcel Granet, RELIGIE CHIN, przeł. Joanna Rozkrut, Znak, Kraków 1997, ss. 147
Derek Walters, MITOLOGIA CHIN, przeł. Wisława Szkudlarczyk, Rebis, Poznań 1996, ss. 227
Typ religijności czy wręcz religii jako korelat struktury języka? Teza tak sformułowana
byłaby zapewne zbyt śmiała, ale jako jeden z możliwych tropów refleksji nad fenomenem
religii pytanie powyższe może być godne namysłu. Nasunęło mi się ono podczas lektury
klasycznej już pracy słynnego francuskiego sinologa, zwłaszcza zaś poniższego ustępu,
który wydaje mi się bardzo istotny, jeśli nie wręcz kluczowy dla wywodu autora. Otóż
Granet, zastanawiając się nad względnym ubóstwem mitologii chińskiej (w zestawieniu
na przykład z indyjską czy śródziemnomorską), pisze: "Czy przyczyna takiego ubóstwa
tkwiła w języku chińskim? Prawdą jest, że język ten, nie rozróżniający czasowników,
rzeczowników i przymiotników, nie jest językiem opisowym, co wydaje się podstawowym
warunkiem tworzenia mitów. Tym bardziej język starochiński, w którym czasownik,
zupełnie bezosobowy, nie był przygotowany do przedstawienia działających sił pod
postacią zindywidualizowanych wyobrażeń: dlatego nie mógł ich spersonifikować.
Właściwie pierwotne wierzenia religijne nieznacznie różniły się od nieokreślonych,
złożonych obrazów, z których wynikały. Żadna święta moc nie występowała pod postacią
zindywidualizowaną. Miejsca Święte ani nawet sami Przodkowie nie byli wyobrażani jako
odrębne natury mające cechy osobowe" (s. 33).
Przyjrzyjmy się bliżej temu zagadnieniu; uwyraźnimy je, przypominając ten oto truizm,
iż język to coś znacznie więcej niż tylko system znaków opisujących rzeczywistość.
Język mianowicie, jego kategorie, jego charakterystyczne struktury i ich rodzaj, steruje
konstruowaniem kategorii, za pomocą których postrzegamy, rozumiemy i opisujemy
świat. Na przykład: intuicja kosmogoniczna przybierać będzie inną formę słowno-
obrazową w zależności od tego, czy podmiot tej intuicji posługuje się językiem
o strukturze typu indoeuropejskiego z właściwymi jej kategoriami gramatycznymi (agens
osobowy, czasownik w stronie biernej i czynnej, dopełnienie bliższe, rodzaj itd.)
umożliwiającymi, czy nawet indukującymi opis świata jako zbioru rzeczy, na które
oddziałują rozmaite agensy, inną zaś, jeśli mówi on językiem takim, jak starochiński bądź
hopi, w których kategorie gramatyczne zindywidualizowane są słabo, czasownik zaś
wyraża raczej zdarzenie bądź bezosobowy proces, okazjonalnie angażujący rozmaite
byty, niż wyrazistą czynność sprawianą przez osobowego agensa i przechodzącą na
przedmiot-rzecz (dopełnienie bliższe w zdaniu). W takim języku byłoby czymś bardzo
trudnym, jeśli nie niemożliwym, oddać adekwatnie myśl zawartą na przykład w zdaniu
"Bóg stworzył świat". To, co nazywam "intuicją kosmogoniczną", musiałoby się tutaj
wyrazić w sposób bezosobowy i bardziej dynamiczny; odpowiedni obraz konstruowałby
się tutaj wokół świata pojmowanego jako zdarzenie bądź proces, nie zaś wokół
osobowego sprawcy tego zdarzenia. W istocie, wiemy dobrze, jak wielkie trudności stały
się udziałem pierwszych misjonarzy chrześcijańskich próbujących przełożyć na język
chiński pojęcie "Bóg".
Ten przydługi, z pozoru dość może abstrakcyjny wstęp ma jednak ścisły związek
z przedmiotem omawianej książki Marcela Graneta. Rzuca on, jak mniemam, nieco
światła na dość zdumiewający dla człowieka Zachodu, wychowanego w tradycji religii
monoteistycznych (a więc w których centrum jest osobowy Bóg), fakt, że najstarsza
w dziejach udokumentowana i do dziś żywa, wielka cywilizacja właściwie nie
wypracowała wyrazistej religii, jeśli za niezbywalny i prymarny wyróżnik tejże uznamy tak
lub inaczej pojmowane zbawienie. Z tego punktu widzenia ani taoizm (dla którego
najwyższą wartością eschatologiczną była nieśmiertelność w jednym z dwu rajów), ani
tym bardziej konfucjanizm na miano religii sensu stricto nie zasługują. Co do buddyzmu,
jest on, jak wiadomo, zaimportowany i zawsze w Chinach był odczuwany jako taki.
Nie znaczy to, rzecz jasna, iżby Chińczycy nie byli zdolni do uczuć i przeżyć religijnych
(o co zresztą często bywają pomawiani). Prawdą jest jednak, że na elementarnym,
"ludowym poziomie panował zawsze w Chinach najzwyczajniejszy agrarny animizm
i kult przodków, refleksja taoistyczna zaś zdominowana była przez ideę harmonii między
mikro- i makrokosmosem (czyli człowiekiem i Naturą), o bardzo pierwotnym
i uniwersalnym rodowodzie. Co do konfucjanizmu, religią jest on wyłącznie w sensie
etymologicznym ( re-ligo , "nawiązuję", "łączę"), można go bowiem uważać za teorię
i praktykę więzi społecznej w warunkach ściśle zhierarchizowanego społeczeństwa
feudalnego. Środkami pomocniczymi były tu rytuał, muzyka, synowska pietas , kult
przodków, wysoki etos suwerena odwołującego się do powszechnego Prawa Moralnego
(woli Nieba). Konfucjanizm jest w istocie zamaskowaną próbą deifikacji struktur
i podstawowych sił kierujących społecznością ziemską (czyli chińską). Interesujące, że
pierwotną korelację mikro-/makrokosmos, charakterystyczną jeszcze dla taoizmu,
w konfucjanizmie zastąpiła korelacja społeczeństwo ziemskie/Niebo. Z taoistycznego
podmiotu religii, którym jest wolne i "anarchizujące" indywiduum, w konfucjanizmie
akcent przesuwa się na zbiorowość. Skutkiem tego obie te "religie" są poniekąd
antagonistyczne, ale i komplementarne.
Wartości ściśle religijne (w sensie zaakcentowania wymiaru transcendentnego
rzeczywistości) wprowadził do Chin właściwie dopiero buddyzm, przenikający tam z Indii
i Azji Środkowej od pierwszych wieków naszej ery. Jakkolwiek w dziedzinie wysokiej
refleksji filozoficznej i metafizycznej trafił na grunt do pewnego stopnia sprzyjający (np.
dynamistyczna ontologia buddyzmu była zbieżna z koncepcjami taoistycznymi; Śunjata
(Pustka) - centralny filozoficzny koncept madhjamików - znajdowała poniekąd
odpowiednik w pojęciu Tao, nadto podobne były tu i tam techniki medytacyjne itd.), to
przecież w zasadniczych aspektach religia buddyjska nie wkorzeniła się mocno
w chińskie dusze: charakterystyczne dla Dharmy wartości - świętość osobista, dążenie
do Wyzwolenia, etyka oparta na współczuciu dla wszystkiego, co żyje, lekceważenie
wartości doczesnych - w zasadzie przekraczały, wręcz w stronę sprzeczności, duchowy
horyzont przeciętnego Chińczyka, rozmiłowanego w ziemskim bytowaniu i bardzo
pragmatycznie podchodzącego do życia. Toteż buddyzm w Chinach rozwinął się
w dwóch kierunkach, w gruncie rzeczy rozbieżnych i omijających główny (tj.
soteriologiczno-etyczny) nurt Dharmy : jedna sekwencja idei dała cz an , szkołę
wyrafinowanej i wielce utechnicznionej medytacji (której ostatnią historyczną postacią
jest japoński zen), druga - buddyzm ludowy, pełen elementów taoizmu, animizmu
i zwyczajnego zabobonu. Jak to zawsze bywa w sytuacji przejmowania obcej religii,
doszło przy tym do licznych nieporozumień i zniekształceń buddyjskiej Nauki.
Charakterystycznym przykładem są perypetie indyjskiej idei karmana oraz ufundowanej
na nim etyki. Otóż ludzi podróżujących po Chinach, w czasach, gdy dominował tam
buddyzm, zawsze uderzało powszechne w tym kraju okrucieństwo wobec zwierząt -
a więc coś absolutnie nie do pogodzenia z etyką buddyjską, opartą, jak wiadomo, na
zasadzie ahimsy (niekrzywdzenia istot żywych). Indagowani na ten temat Chińczycy
odpowiadali zwykle, że nędzny los zwierząt jest snadź rezultatem jakichś wielkich
niegodziwości popełnionych przez nie w poprzednich żywotach, więc nie ma się co nad
nimi litować! (Por. względnie niedawne świadectwo Pearl Buck w jej powieści My
Several Worlds .)
Wróćmy jednak do książki, która nastręczyła mi formalny pretekst do powyższej
dygresji, mającej na celu nakreślenie horyzontu chińskiej religijności. Praca Marcela
Graneta, mimo iż powstała z górą 70 lat temu, jest w znacznej mierze aktualna.
Odznacza się niezwykłą kondensacją treści i informacyjnym bogactwem, obejmuje
bowiem okres przeszło czterech tysięcy lat - a wszystko na 150 stronach! Najlepsze są
partie poświęcone religijności archaicznej i ludowej oraz taoizmowi i religii oficjalnej;
słabsza jest prezentacja buddyzmu, jak gdyby autor gorzej "czuł" tę religię.
Nie lekceważąc walorów zaprezentowanej przez Graneta po mistrzowsku faktografii
oraz błyskotliwych ujęć syntetycznych, proponowanych z zacięciem eseistycznym,
głównej wartości tej książeczki upatrywałbym w celnym i sugestywnym portrecie
Chińczyka jako hominis religiosi . Jego postawę w tym względzie, bardzo swoistą,
określają bodaj takie główne cechy jak: trzeźwość połączona z nieufnością do uniesień
mistycznych, przywiązanie do religijnej tradycji narodowej, deifikacja ładu społecznego,
utylitaryzm w etyce (dobro społeczności jako najwyższe kryterium etyczne), umiłowanie
doczesności, tęsknota do harmonii z Porządkiem Powszechnym, skłonność do magii
i zabobonu. Chińczyk wierzy w rozmaite święte moce, ale "pojmowane są one na wskroś
immanentnie" - pisze Granet (s. 143), i to zdanie zawiera, jak sądzę, esencję prawdy
o religijności mieszkańców Kraju Środka. Ponieważ zaś, z drugiej strony, w ciągu
zawrotnie długich dziejów tej cywilizacji oglądała już ona narodziny - względnie pożyczki
- wszelkich możliwych koncepcji i form religii tudzież religijności, więc nie robią już one
na niej wielkiego wrażenia. W znacznym stopniu tłumaczy to słabe rezultaty działalności
obcych misjonarzy na terenie Chin. Granet pisze: "Bogactwo dogmatów katolickich ma
dla Chińczyków niewielkie znaczenie: objawienia, święte tablice otrzymane na górze,
wcielenie Boga, Dziewica Matka, zmartwychwstanie, raj, piekło, odkupienie win -
wszystko to jest im znane" (s. 143).
Na koniec parę uwag krytycznych. Szkoda, że redakcyjnie nie ujednolicono sprawy
transkrypcji nazw i słów chińskich. Na ogół w świecie stosuje się obecnie system zwany
pin-yin ; w przekładzie książki Graneta mamy natomiast pomieszanie kilku systemów
(bodaj trzech: angielskiego, pin-yin i francuskiego - por. Tai- chan na s. 57!). Jeśli zatem
piszemy Dao , to nie king , tylko jing , i nie Shantong , tylko Shandong oraz nie Tian tsy
tylko Tianzi itd. Na jednej stronie (52) mamy ten sam zwrot (!) pisany dwojako: ba-gua
i pa-kua ; w systemie pin-yin obowiązuje pierwsza forma.
Ponadto Shantong ( Shandong ) to nazwa prowincji, a nie imię władcy (s. 84), Chotan
zaś to nazwa krainy, nie ludu (s. 119). Mędrzec taoistyczny nazywa się Zhuang-zi , a nie
Zuangzu (s. 109), zaś bhikszu (a nie bhiksu ; forma bhiksusom jest zupełnym
dziwolągiem!) to mnich buddyjski (s. 128). Preta (s. 127) to po sanskrycku "upiór",
"głodny duch". Takich usterek jest niestety więcej.
Ponieważ w Chinach kwestia religii znacznie ściślej niż na innych obszarach
kulturowych wiąże się z mitologią (w istocie trudno nieraz wyznaczyć między nimi
wyraźną granicę), zajmijmy się przy tej okazji opracowaniem Mitologia Chin pióra Dereka
Waltersa. Na początek nieco uwag ogólnych.
Mitologia chińska odznacza się wielu nader swoistymi cechami sprawiającymi, że
trudno ją - pod względem morfologicznym, ale i funkcjonalnym - porównywać z innymi
systemami mitologicznymi pozostałych wielkich cywilizacji starożytnych, jak indyjska,
perska, egipska czy grecka. Rzuca się w oczy jej względne ubóstwo, słaba reprezentacja
pewnych ważnych wątków (np. kosmogonicznego) itd. Innym istotnym rysem chińskiej
mitologii jest jej głębokie powiązanie z historią, co jest tym ważniejsze, że historiografia
Chin niewiele wielkich dzieł i postaci wydała (z wyjątkiem, rzecz jasna, Si-ma Qiana).
Jeśli przeto zważyć, że "o ile w mitologii greckiej mamy do czynienia z bohaterami,
herosami, którzy stają się półbogami czy nawet bogami, o tyle w Chinach zachodził
proces odwrotny: bogowie stawali się z biegiem czasu ludźmi, cesarzami czy też ich
wasalami" (M. Künstler, Mitologia chińska , WAiF, Warszawa 1981, s. 58) - to wyraźnie
rysuje się nam ważność mitologii w chińskiej kulturze, eo ipso tejże mitologii badanie
i dociekanie jej specyfiki w całokształcie chińskiej signosfery.
Ten ostatni aspekt zawiera niebywale wręcz interesujące i zupełnie wyjątkowe
w kulturze powszechnej zjawisko; związane jest ono ze specyfiką chińskiego pisma.
Zgłoś jeśli naruszono regulamin