Thornton Wilder
Most San Luis Rey
(Przełożył: Adam Kraska)
Mojej matce
Część pierwsza
MOŻE PRZYPADEK
W piątek, 20 lipca 1714 roku, w samo południe, zerwał się najpiękniejszy most Peru i pięcioro przechodniów runęło w przepaść. Przez ten most wiódł gościniec z Limy do Cuzco i codziennie przechodziły tamtędy setki ludzi. Ponad sto lat temu Inkowie upletli go z łoziny, a jako osobliwość pokazywano go zawsze wszystkim zwiedzającym miasto. Wyglądał jak przerzucona nad wąwozem zwykła drabina z cienkich listewek, o poręczach z suchych pnączy. Konie, karoce i lektyki przeprawiano przez wąską rzeczkę na tratwach, ale nikt, nawet wicekról, nawet arcybiskup Limy, nie siedział wtedy w swym powozie, lecz każdy przechodził przez sławny most San Luis Rey. Most chroniło nie tylko imię świętego władcy Francji, ale i mały gliniany kościółek pod jego wezwaniem, wzniesiony na przeciwległym brzegu. Wydawało się, że należy do rzeczy, które trwają wiecznie: było nie do pomyślenia, by kiedykolwiek miał się zerwać. Na wieść o wypadku każdy Peruwiańczyk żegnał się i przeprowadzał w duszy szybki obrachunek, jak dawno przechodził przez most i kiedy miał przezeń przejść znowu. Ludzie poruszali się jak w transie, mrucząc półgłosem; zdawało im się, że to oni sami wpadają w przepaść.
Odprawiono uroczyste nabożeństwo żałobne w katedrze. Jak się dało, zebrano ciała ofiar, jak się dało, oddzielono jedno od drugiego, i nastał czas wielkiego oczyszczania serc w pięknym mieście Limie. Służące zwracały bransolety, które pokradły swym paniom, lichwiarze kłócili się z żonami w obronie lichwy. A przecież wydawało się dość dziwne, że właśnie ten wypadek zrobił tak wielkie wrażenie na limańczykach, w tym kraju bowiem katastrofy, o jakich nawet prawnicy mówią „dopust Boży”, zdarzały się bardzo często. Gwałtowne powodzie stale zmywały całe miasta, co tydzień przechodziły trzęsienia ziemi i mury waliły się na porządnych ludzi, w prowincjach wiecznie grasowały zarazy, a starość zmiatała najbardziej szanowanych obywateli. Tym większą więc było niespodzianką, że zerwanie się mostu San Luis Rey tak bardzo poruszyło Peruwiańczyków.
Nieszczęście wstrząsnęło wszystkimi, ale tylko jeden człowiek zrobił coś w tej sprawie, a mianowicie brat Juniper. Wskutek splotu wydarzeń tak nadzwyczajnych, jakby kierowała nimi ręka Przeznaczenia, mały rudy franciszkanin z północnych Włoch przypadkowo znalazł się w Peru, by nawracać Indian, i przypadkowo był świadkiem wypadku.
W owo fatalne południe było bardzo gorąco i brat Juniper, wychodząc zza wzgórza, zatrzymał się, by wytrzeć czoło i popatrzeć wpierw na śnieżne szczyty w dali, potem na rozciągający się poniżej wąwóz, wypełniony ciemnym puchem zielonych drzew i przecięty tą drabiną z łoziny. Serce brata Junipera wypełniała radość: sprawy szły nieźle. Otworzył już kilka opuszczonych kościółków, a Indianie tłoczyli się na rannych mszach i tak jęczeli podczas Podniesienia, jakby im serca miały pęknąć. Może to czysty powiew płynący znad śniegów, a może jakieś wspomnienie obudziło w nim na chwilę poczucie poezji i kazało zwrócić oczy ku wzgórzom. W każdym razie odczuwał głęboki spokój. Potem jego spojrzenie padło na most i w tej samej chwili przenikliwy dźwięk rozdarł powietrze, zupełnie jak gdyby pękła struna gitary w opuszczonym mieszkaniu, i oto brat Juniper zobaczył, jak most dzieli się na dwoje i wyrzuca do wąwozu pięć trzepoczących się mrówek.
Każdy inny powiedziałby sobie z tajoną radością: „Dziesięć minut później, a byłoby po mnie...” Ale brata Junipera nawiedziła inna myśl: „Dlaczego to zdarzyło się właśnie tym pięciorgu?” Jeśli w ogóle istnieje jakiś plan we wszechświecie, jeśli w życiu ludzkim jest pewien system, to na pewno da się je odszukać w tych żywotach tak niespodziewanie przeciętych. Albo żyjemy z przypadku i umieramy z przypadku, albo żyjemy według planu i umieramy według planu. I w tym momencie brat Juniper postanowił zbadać tajemnicę życia pięciorga ludzi spadających właśnie w przepaść, postanowił wyjaśnić sens ich śmierci.
Brat Juniper uważał, że już najwyższy czas, by teologia zajęła miejsce pośród nauk ścisłych, i od dawna zamierzał ją tam wprowadzić. Tylko że dotychczas nie mógł swych badań prowadzić metodycznie. Przykładów miał bowiem dość: tak wielką liczbę jego owieczek spotykały nieszczęścia – kłuły je jadowite pająki; ich płuca atakowała choroba; ich domy padały pastwą ognia, a dzieciom przytrafiały się zdarzenia, które nie mieszczą się w głowie. Ale te przypadki ludzkiej nędzy nigdy nie były dość odpowiednie dla badań naukowych. Brakło im tego, co nasi poczciwi mędrcy nazwali później „właściwą kontrolą”. Na przykład wypadek wynikał z omyłki ludzkiej albo zawierał elementy względności. Dopiero zerwanie się mostu San Luis Rey stanowiło naprawdę przykład woli Boskiej. Dawało doskonały materiał do badań. Tu nareszcie można było uchwycić intencje Boże w stanie czystym.
Można by powiedzieć, że tego rodzaju postępowanie każdego innego człowieka, z wyjątkiem brata Junipera, świadczyłoby o krańcowym sceptycyzmie. Wszak przypomina ono poryw owych buntowniczych dusz, co pragnęły przechadzać się po ulicach Niebios i budowały wieżę Babel, by się tam dostać. Ale nasz franciszkanin nie miał najmniejszych wątpliwości, podejmując ten eksperyment. Znał odpowiedź. Pragnął jedynie historycznie i matematycznie udowodnić ją swoim neofitom – biednym opornym neofitom, którym tak trudno było uwierzyć, że cierpienia są specjalnie zesłane dla ich własnego dobra. Ludzie zawsze pytają o uzasadnione, przekonujące dowody; zwątpienie wiecznie kwitnie w ludzkiej piersi, nawet w tych krajach, gdzie Inkwizycja potrafi w oczach człowieka czytać jego myśli.
Brat Juniper nie pierwszy raz próbował stosować podobne metody. Podczas długich podróży, jakie musiał odbywać (wędrując od parani do parafii, podkasawszy dla pośpiechu sutannę za kolana), niejednokrotnie pogrążał się w marzeniach o eksperymen-tach, które by uzasadniły działania Boga wobec człowieka: na przykład dokładne zestawienie modlitw o deszcz i ich rezultatów. Często stawał na stopniach jednego ze swych kościółków, a jego stadko klęczało na rozprażonej ulicy. Często wyciągał ramiona ku niebu i wygłaszał wzniosłą modlitwę. Nie często, ale kilka razy czuł, jak wstępuje weń duch, i na horyzoncie widział formującą się małą chmurkę. Lecz wielekroć mijały tygodnie całe... zresztą po co o tym myśleć? Przecież to nie jego należy przekonać, że deszcz i susza są mądrze rozdzielane.
Tak więc w chwili wypadku dojrzało w nim postanowienie. W wyniku tego działał przez sześć lat. Stukając do wszystkich drzwi w Limie, zadając tysiące pytań, zapisując kopy notatników, dążył do ustalenia faktu, że każdy ze straconych pięciu żywotów stanowił zamkniętą całość. Wszyscy wiedzieli, że pracuje nad jakimś memoriałem o wypadku, i każdy chętnie przychodził z pomocą i wskazówkami. Kilka osób znało nawet zasadniczy cel jego działań i miał wysoko postawionych protektorów.
Jako rezultat tej skrzętności franciszkanina powstała ogromna księga, którą, jak później zobaczymy, spalono publicznie na głównym rynku w piękny wiosenny poranek. Była jednakże i tajna kopia. Po kilku latach, bez specjalnych ceregieli, umieszczono ją w bibliotece Uniwersytetu San Marco i do dziś leży tam na półce, ściśnięta dwiema deskami oprawy, i gromadzi na sobie kurz. Dzieło traktuje po kolei o każdej z ofiar wypadku, przedstawia tysiące drobnych faktów, anegdot i świadectw i zamyka się uroczystym ustępem, wskazującym dlaczego Bóg, by okazać swą mądrość, położył tego dnia rękę na danej osobie. Jednak mimo całej swojej pilności brat Juniper nigdy nie dowiedział się o głównej pasji życia doñi Marii ani Wuja Pio, ani Estebana. I ja, choć sądzę, że wiem dużo więcej, nie jestem wcale pewny, czy nie opuściłem jakiejś najważniejszej sprężyny wszystkiego.
Niektórzy mówią, że nigdy nie będziemy wiedzieć i że dla bogów jesteśmy jak muchy, które chłopcy zabijają w dzień letni, a inni mówią przeciwnie, że nawet najmniejszy wróbel nie zgubi jednego piórka bez woli Boga.
Część druga
MARQUESA
DE MONTEMAYOR
Dziś każdy hiszpański uczeń musi wiedzieć więcej o doñi Marii, marquesie de Montemayor, niż brat Juniper zdołał wykryć w ciągu długich lat poszukiwań. W sto lat po śmierci tej kobiety jej listy stały się jednym z pomników literatury hiszpańskiej, a jej życie i czasy –przedmiotem wyczerpujących studiów. Ale biografowie błądzili w jednym kierunku tak poważnie, jak franciszkanin błądził w przeciwnym: usiłowali wyposażyć ją w poczet wdzięków, by wyczytać w jej życiu i osobie nieco z tych piękności, w które obfitują jej listy, podczas gdy cała rzeczywista wiedza o tej wspaniałej kobiecie musi wychodzić od faktu poniżenia jej i pozbawienia wszelkich piękności z wyjątkiem jednej.
Była córką sukiennika, który zdobył pieniądze i nienawiść limańczyków mieszkających o rzut kamieniem od Plaza. Jej dzieciństwo było nieszczęśliwe. Była brzydka, jąkała się. Matka prześladowała ją sarkazmami, usiłując zbudzić w niej pewne towarzyskie walory, i zmuszała, by chodziła po mieście w istnym pancerzu z klejnotów. Żyła samotnie i myślała samotnie. Zgłaszało się wielu konkurentów do jej ręki, ale dopóki mogła, walczyła przeciwko konwencjom swego czasu, zdecydowana nie wychodzić za mąż. Następowały histeryczne sceny z matką, wzajemne oskarżenia, krzyki i trzaskanie drzwiami. Wreszcie, mając lat dwadzieścia sześć, stanęła przed ołtarzem u boku dumnego i zrujnowanego szlachcica, a w katedrze limańskiej aż wrzało od szyderstw zaproszonych gości. Po ślubie dalej żyła samotnie i myślała samotnie, a gdy urodziła prześliczną córkę, przylgnęła do niej z bałwochwalczym uwielbieniem. Ale mała Clara wdała się w ojca: była chłodną intelektualistką. W ósmym roku życia łagodnie poprawiała wymowę matki, patrząc na nią jednocześnie ze zdumieniem i wyrzutem. Wystraszona marquesa stała się potulna i uległa, ale nie mogła się powstrzymać od prześladowania doñi Clary nerwowymi atencjami i nużącą miłością. Znów nastąpiły histeryczne oskarżenia, krzyki i trzaskanie drzwiami. Wreszcie ze skierowanych do niej ofert małżeńskich doña Clara świadomie wybrała tę, która łączyła się z wyjazdem na stałe do Hiszpanii. I wyjechała do Hiszpanii – kraju, gdzie trzeba czekać sześć miesięcy, by otrzymać odpowiedź na list. Pożegnanie przed tak długą podróżą należało w Peru do oficjalnych uroczystości kościelnych. Pobłogosławiono statek, a gdy przestrzeń między nim a brzegiem zaczęła się powiększać, wszyscy na klęczkach śpiewali hymn, który pod gołym niebem zawsze dźwięczał słabo i trwożliwie. Doña Clara odpłynęła z podziwu godnym spokojem, zostawiając swą matkę, która wytężała wzrok za pysznym statkiem i przyciskała dłoń to do serca, to do ust. Zmącił się, pociemniał w jej oczach i jasny przestwór Oceanu Spokojnego, i ogromne perłowe chmury, zawsze nieruchomo nad nim wiszące.
Pozostawiona w Limie marquesa coraz bardziej zamykała się w sobie. Coraz bardziej zaniedbywała strój i jak wszyscy samotni ludzie mówiła głośno do siebie. Całe jej istnienie koncentrowało się w płonącym mózgu. Tu prowadziła nie kończące się dialogi z córką, nieprawdopodobne pojednania, wciąż rozpoczynające się na nowo sceny żalu i przebaczenia. Na ulicy wszyscy zwracali uwagę na dziwną postać starej kobiety w rudej peruce, zsuniętej nieco na jedno ucho. Lewy policzek miała zeszpecony podobną do trądu wysypką, prawy – powleczony grubą warstwą różu. Śliniła się i bez przerwy poruszała wargami. I chociaż Limę zwano miastem dziwaków, jednakże nawet tu marquesa była tematem kpin, gdy przejeżdżała przez ulice albo wspinała się na stopnie kościołów. Ludzie byli przekonani, że jest stale pijana. Opowiadano o niej najgorsze rzeczy i pisano mnóstwo petycji, by ją zamknąć, trzy razy denuncjowano ją przed Inkwizycją. Zupełnie prawdopodobne, że skończyłaby na stosie, gdyby jej zięć miał mniejsze wpływy w Hiszpanii i gdyby nie zjednała sobie w jakiś sposób kilku przyjaciół na dworze wicekróla, który ją tolerował za jej dziwactwa i oczytanie. Kłopotliwe stosunki między matką a córką zaostrzyły się jeszcze wskutek nieporozumień o pieniądze. Condesa otrzymywała od matki hojną pensję i częste podarunki, toteż szybko zaczęła się wyróżniać na hiszpańskim dworze, a wszystkie skarby Peru nie wystarczyłyby, żeby zaspokoić jej magnackie fantazje. Co dziwniejsze, ekstrawa-gancje condesy wynikały z jednego z najlepszych rysów jej natury: swe przyjaciółki, służące i wszytkich interesujących ludzi w stolicy traktowała jak swoje dzieci. Chyba tylko jednej osobie na świecie condesa nie świadczyła uprzejmych usług. Do protegowanych doñi Clary należał kartograf De Biasiis (swe Mapy Nowego Świata dedykował on marquesie de Montemayor; jakąż uciechę sprawiało jej rodakom w Limie czytanie, że jest ona „podziwem swego miasta i słońcem wschodzącym na zachodzie”), a także uczony Azuarius, którego traktat o prawach hydrauliki został zakazany przez Inkwizycję jako zbyt podniecający. Przez dziesięć lat condesa dosłownie utrzymywała wszystkie sztuki i nauki w Hiszpanii. Nie jej jest winą, że w tym czasie nie stworzono nic godnego pamięci.
W cztery lata po odjeździe doñi Clary doña María uzyskała od niej zgodę na przyjazd do Europy. Zanim wizyta doszła do skutku, obie kobiety krytycznie ustosunkowały się do swego dotychczaso-wego postępowania: jedna postanowiła nie tracić więcej cierpliwości, druga – nie narzucać się. Nic z tego nie wyszło. Dręczyły się nawzajem i obie były bliskie utraty zmysłów, wciąż pomiędzy wyrzutami sumienia a wybuchami pasji. Wreszcie pewnego dnia doña María wstała przed świtem, nie ważąc się na nic innego jak tylko na pocałowanie drzwi, za którymi spała jej córka, wsiadła na statek i wróciła do Ameryki. Od tej pory pisanie listów miało zastąpić jej wzajemność uczuć, jakiej nie zaznała w życiu.
Jej to właśnie listy stały się w zdumionym świecie czytankami uczniów i mrówczymi kopcami filologów. Doña María wynalazłaby swój geniusz, gdyby się z nim nie urodziła, tak bardzo w swej miłości potrzebowała wzbudzać zainteresowanie, a może nawet podziw córki. Zmuszała się do bywania w wyższych sferach po to, by zbierać ich śmiesznostki; uczyła oko obserwacji; czytywała głośno arcydzieła swego stylu, by wykryć ich działanie na słuchaczy; wpraszała się do towarzystwa ludzi, których ceniono za ich wymowę. W swym barokowym pałacu całymi nocami pisała i przepisywała niewiarygodne liczby stron, wymuszając ze zrozpaczonego mózgu te cuda dowcipu i wdzięku, te błyskotliwe kroniki dworu wicekróla. Dziś wiemy, że córka zaledwie rzucała okiem na listy matki, a to, że się zachowały, zawdzięczamy jej zięciowi.
Marquesa zdziwiłaby się, gdyby ktoś jej powiedział, iż te listy są nieśmiertelne. A tymczasem wielu krytyków oskarża ją, jakoby stale jedno oko miała zwrócone ku potomnym, i wskazuje na pewną liczbę listów, które wyglądają na świadomy popis błyskotliwości. Wydaje im się niemożliwe, by doña María dla olśnienia córki zadawała sobie te same trudy, jakie większość artystów ponosi dla olśnienia widzów. Krytycy, podobnie jak jej zięć, rozumieli ją źle: conde smakował w jej listach, ale myślał, że podziwiając styl, ogarnął całe ich bogactwo i cel. Nie dostrzegał (jak większość czytelników) głównego sensu literatury, którym jest notowanie drgnień serca. Styl to jedynie godne pogardy naczynie, w którym gorzki napój podaje się światu. Marquesa byłaby zdumiona, nawet gdyby się dowiedziała, że jej listy są świetne, ponieważ tacy jak ona autorzy żyją zawsze pogrążeni w szlachetnych rojeniach swego umysłu, i te utwory, które wydają się nam doskonałe, są dla nich właściwie sprawą zwykłej rutyny.
Taka była stara kobieta, która godzinami siadywała na swym balkonie, a jej cudaczny słomkowy kapelusz rzucał purpurowy cień na pomarszczoną i żółtą twarz. Bardzo często, przerzucając stronice lśniącymi od klejnotów rękami, pytała siebie prawie wesoło, czy stały ból jej serca ma organiczne podstawy. Ciekawiło ją, czy jakiś wnikliwy doktor, robiąc sekcję, potrafiłby wykryć choćby znak tego i podnosząc twarz ku audytorium, zawołać do studentów: „Ta kobieta cierpiała, a cierpienie pozostawiło ślady na tkankach jej serca!” Myśl ta nawiedzała ją tak często, że pewnego dnia napisała to do córki, a córka zganiła ją za zagłębianie się w sobie i zapamiętywanie się w swoim smutku.
Pewność, że córka nigdy nie odwzajemni jej miłości, działała tak na myśli marquesy, jak przybój działa na skały. Najpierw uległy zniszczeniu jej wierzenia religijne, gdyż wszystkim, czego mogła pragnąć od Boga albo od nieśmiertelności, byłoby jakieś miejsce, gdzie córki kochają swe matki; inne rozkosze Niebios wcale jej nie nęciły. Następnie straciła wiarę w szczerość otaczających ją ludzi. Nie chciała wierzyć, że ktokolwiek (z wyjątkiem jej samej) kocha kogokolwiek. Wszystkie rodziny żyły w czczej atmosferze przyzwycza-...
ChomikKulturalny