1. PRZEDSTAW HISTORIĘ PSYCHOLOGII SĄDOWEJ DO CZASÓW WSPÓŁCZESNYCH
(1) Schyłek XVIII w. – początki psychologii sądowej – czas narastania głębokich przemian społeczno-ustrojowych, politycznych; okres polemik nt. kształtu ówczesnego społeczeństwa (m.in. prawnej organizacji społeczeństwa, będącej domeną filozofii prawa)
o Cesare Beccaria – wystąpienie z rewolucyjnymi poglądami nt. istoty kary
o Jeremy Bentham (Anglia) – prowadzenie działalności reformatorskiej w zakresie prawa karnego, procedury sądowej i organizacji więziennictwa
Idee ww. znalazły wielu zwolenników. Przedmiotem szczególnego zainteresowania prawników i lekarzy była tzw. osobowość przestępcza --- narodziła się psychologia kryminalna:
o 1786 – spotkanie Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego – Benjamin Rush (tzw. pierwszy psychiatra Ameryki) wygłosił pogląd o tożsamości zachowania przestępczego z określonym stanem umysłu
o Carl von Eckartshausen – prawnik; jako pierwszy, który użył w rozprawie naukowej terminu „psychologia kryminalna”. Za prawnikami poszli lekarze i filozofowie: Frank, Kant („Antropologia w ujęciu pragmatycznym”)
(2) Początek XIX wieku – okres burzliwego rozwoju badań nad zastosowaniem wiedzy psychologicznej w praktyce sądowej
• Inicjatorami tych wydarzeń byli Johann Metzger („Prace sądowo-medyczne”), Johann Hoffbauer („Psychologia i jej zastosowania w obszarze prawa”), B.Parst („O sugestii i jej niebezpieczeństwie w procesie karnym”)
• Istotną rolę odegrał również francuski matematyk, astronom i fizyk Pierre Simon de Laplace, autor „Analitycznej teorii prawdopodobieństwa” --- zaproponował on, podział zeznań świadków na kategorie wg kryteriów fałszu i omyłki (używane po dziś dzień):
1) Świadek nie kłamie i nie myli się.
2) Świadek nie kłamie, ale myli się.
3) Świadek kłamie, lecz myli się.
4) Świadek kłamie i nie myli się.
• Antropologizm (lambrozizm) Cesare’a Lombrosa – jedna z najgłośniejszych koncepcji kryminologicznych. Do jej powstania doprowadziły badania osobowości przestępców. Idee lambrozizmu do dzisiaj pobrzmiewają w różnych koncepcjach.
• Badania Charlesa Milla (USA) nad osobowością. Inspiracją były badania jego rodaka – Isaaca Raya, który po raz pierwszy wprowadził rozróżnienie pomiędzy jednostką przestępczą, a chorą psychicznie. Do badań Milla dołączyli m.in. Bronner i Healy
• 1888 – Liszt, Hamel i Prins założyli Międzynarodową Unię Prawa Karnego – panowie nawiązali współpracę z wybitnym psychiatrą Richardem von Kraft-Ebingiem („Podstawowe kierunki psychologii kryminalnej”) --- Liszt stał się orędownikiem idei powiązania teorii prawa karnego z psychologią i psychiatrią. Odegrał również pierwszoplanową rolę w narodzinach psychologii sądowej
• 1893 – Hans Gross (austriacki sędzia śledczy i profesor prawa karnego, założyciel Instytutu Kryminalistycznego przy uniwersytecie w Grazu) wydał „Podręcznik sędziego śledczego” (przetłumaczone na „prawie wszystkie języki” ;)). Zebrane poglądy były na tyle uporządkowane, że zasłużyły na miano systemu --- tę datę uznaje się powszechnie za datę narodzin współczesnej kryminalistyki
• 1898 – Hans Gross wydaje „Psychologię kryminalną” – pracę poświęconą psychologicznym podstawom wymiaru sprawiedliwości. „Rozumiem pod pojęciem psychologii kryminalnej (…) zbiór całej wiedzy psychologicznej, która jest konieczna kryminalistykowi w jego pracy” --- rok 1898 uznaje się za datę narodzin psychologii sądowej
(3) XX wiek - pionierzy psychologii stosowanej w wymiarze sprawiedliwości:
1) Alfred Binet (FR) – wydawca „Rocznika psychologicznego”. W 1900 roku wydał pracę pt.: „Sugestia”, której przygotowanie poprzedziły liczne badania zjawiska sugestii
2) William Stern (Niemcy) – wydał pracę „Z psychologii zeznania”; wraz z Grossem i Lisztem założył pismo „Przyczynki do psychologii zeznań”, przemianowane później na „Zeszyty psychologii stosowanej”. Jako pierwszy w historii psycholog był powołany w charakterze biegłego sądowego do oceny zeznań (absolutnie pierwszymi biegłymi byli 2 lekarze wyznaczeni przez sąd do oceny wpływu sugestii na zeznanie świadka!). Współzałożyciel Instytutu Psychologii Stosowanej i Badań Psychologicznych. (BTW: jego bliską współpracowniczką była Polka: Romana Wiśniacka)
3) Eugenie Claparede (Szwajcaria)- kontynuował badania Bineta dot. problematyki zeznań. Problematykę swych badań określił mianem psychologii prawnej.
4) Otto Lipmann – prowadził badania nad uwarunkowaniami kłamstwa dzieci. Wraz z Plantem (uczniem Sterna) wydał tzw. „encyklopedię kłamstwa” (opis faktów bez krytycznej analizy)
5) Karl Marbe – zajmował się problematyką kłamstwa dziecięcego. Był biegłym w procesie w głośnej sprawie katastrofy kolejowej (1911) w Mullheim. Zastosował wówczas eksperyment dot. spostrzegania barw oraz roli pytań sugestywnych.
6) Hugo Munsterberg – uczeń Wundta, który potem stał się jego największym oponentem. Wydał pracę „Na ławie dla świadków”, która stała się początkiem tzw. „legal psychology” w USA.
7) Marston – jego ekspertyza w sprawie Fryesa , podejrzanego o zabójstwa kobiet weszła do klasyki zbiorów pomyłek sądowych ;) Uczestniczył w badaniach nad konstrukcją poligrafu (badania te zapoczątkował włoski fizjolog Mosso. Wynalezienie holografu przypisuje się ang. kardiologowi Jamesowi Mac Kenziemu)
8) H.E.James – badanie zeznań świadków za pomocą ekspozycji filmowej (USA)
Francja:
W latach 20. w Lyonie powstało Laboratorium Techniczne Policji, którego założycielem był Edmond Locard (autor podręcznika „Dochodzenie przestępstw wg metod naukowych”). Był zwolennikiem dowodów rzeczowych i pomijał w swoich badaniach treści psychologiczne.
Gorphe stworzył „Krytykę zeznań”. Zawierała ona szczegółowe analizy typów zeznań, typologie świadków, omówienia psychologicznych podstaw taktyki przesłuchania.
Paillard i „Zeznania w prawie”, badania nad zeznaniami dzieci. Wiodącym kierunkiem we Francji była ocena stanu psychicznego sprawców przestępstwa.
Oprócz badań osobowości przestępczej, rozwijały się 2 inne kierunki badań: psychologiczne metody ustalania stanu faktycznego (A) i zagadnienia sądowej ekspertyzy psychologicznej (Stern, Marbe, Wieśniacka, Baley):
A - Diagnostyka stanu faktycznego – psychologiczny odpowiednik metod poligraficznych – przedmiotem były badania zmierzające do ustalenia prawidłowości kształtowania się spostrzeżeń, a następnie zeznawania o nich. Szczególną rolę przyznawano intencji świadka (Wertheimer & Klein). Równoległe badania w tym kierunku prowadził Jung, który wraz z Kleinem wydał „Psychologiczną analizę stanu faktycznego” – diagnoza stanu faktycznego została nazwana w PL przez Witwickiego „techniką ujawniania tajemnic” i z czasem została wchłonięta przez technikę badań poligraficznych.
• Po dojściu Hitlera do władzy zaczęto uprawiać tzw. „biologię kryminalną”, opartą na ideologii faszystowskiej. Badania psychologiczno-sądowe wstrzymano wówczas całkowicie (czyli totalny zastój)
• Po II wojnie światowej, w RFN: Arntzen – autor szeregu monografii z psychologii sądowej, zwłaszcza z psychologii zeznań i Undeutsch – praca o kryteriach rzeczywistości zeznań, która stała się teoretycznym modelem psychologicznej oceny zeznań
Skandynawia: rozwijano przede wszystkim psychologię zeznań świadków. Pionierem był Fellenius, a jego badania kontynuował Trankell (swoje poglądy oparł na pracach Undeutscha). Zorganizował międzynarodową konferencję naukową w 1982, poświęconą psychologii zeznań. W Danii ekspertyzy zeznań należą do wyjątków – zalecane są biegłym przez obrońców oskarżonych i przez nich opłacane ;)
Anglia: jednym z pierwszych teoretyków psychologii był Berrien. W ostatnich latach, w psychologii zeznań, prym wiodą: Lionel i Haward. Haward wymienia 4 kierunki rozwoju brytyjskiej psychologii sądowej:
- prognozowanie i ocena zachowań przestępczych wg rachunku prawdopodobieństwa (biegli określają prawdopodobieństwo wystąpienia określonego zdarzenia)
- poradnictwo sądowe (biegły udziela porad sędziemu)
- eksperymentalna psychologia sądowa (przeprowadzenie do danej sprawy badań eksperymentalnych, co by zobrazować problem)
- ekspertyzy łączne (z psychiatrami – w celu ustalenie poczytalności)
USA:
- Borachard – zebrał 65 przypadków skazania niewinnych na podstawie fałszywych lub fałszywie interpretowanych zeznań świadków
- dominująca tematyka: pierwsze próby zastosowania psychologii w prawie były związane z ocenami zeznań i procedurą sądową, następnie zakres problemów rozszerzono o kwestie pracy sędziów i składów orzekających, a później o badania poligraficzne i problematykę osobowości przestępcy, postawy społeczne wobec prawa oraz zastosowanie psychologii w procesie cywilnym
- lata 60: podjęcie problemu prawa międzynarodowego i powołanie Międzynarodowej Akademii Psychologii Sądowej
- pierwszoplanowa rola Elizabeth Loftus
Ameryka Południowa: prym wiedli Polacy ;) Wacław Radecki założył pierwsze laboratorium w Brazylii
ROSJA
- 1946 – Słuczajew wydał pracę o wiarygodności zeznań dziecięcych
- Kriwicki, Krasnosielski – praca poświęcona psychologicznym aspektom zeznań świadków
- lata 50. : Mitriczew, Rachunow, Szawer, Winberg, Dułow
- Ratinow (powojenny rozwój psychologii sądowej wiąże się głównie z jego nazwiskiem) – autor pierwszego podręcznika psychologii dla pracowników śledczych, inicjatorem współpracy z innymi krajami
- pod wpływem radzieckiej psychologii sądowej rozwijano badania na Węgrzech, w Czechosłowacji i w NRD
WĘGRY
- Molnar i Popper – zainicjowali rozwój powojennej psychologii sądowej. Traktowali ją jako naukę pomocniczą kryminalistyki
- w psychologii kryminalnej rozwijano 3 kierunki badań i praktycznej działalności opiniodawczej: kryminologiczne badania osobowości przestępców, badania sprawców młodocianych, badania zeznań świadków i taktyk przesłuchania
- duże zasługi w rozwoju węgierskiej psychologii sądowej miał kryminolog i kryminalistyk Kertesz
CZECHY i SŁOWACJA
- start: początek XX wieku; nawiązanie do prac filozofa Kreciego
- lata 30: prace z psychologii kryminalnej autorstwa Sejnocha i Celansky’ego
- Soukup – kryminolog i kryminalistyk; wydał „Psychologię sądową dla kryminalistyków”; podejmował problematykę samooskarżeń i fałszywych zeznań
NRD
- rozwój pod wpływem nauki radzieckiej
- pionierzy: Ratinow, Soukup, Romer, Werner, Littman, Szewczyk (!) – autor wielu monografii i podręczników. Opracował wraz z Littemannem własny model oceny wiarygodności zeznań. Założyciel sekcji psychologii sądowej w Towarzystwie Psychiatrycznym.
3
steve.mcqueen