Balzac Honoriusz - FERRAGUS.rtf

BALZAC HONORIUSZ

FERRAGUS

OD TŁÓMACZA.

We wstępie do swojej książki Balzac i moralność romantyczna, E. Seilliere zastanawia się nad tem, co nazywa sam „zagadką balzakowską", mianowicie nad kwestją moralną w dziele Balzaka. Trudno istotnie większe sprzeczności, niż te, które się znajduje w wy­kładzie dzieła mistrza. Bourget i Maurras widzą w nim następcę Bonalda i de Maistre’a, hygienistę społecz­nego walczącego przeciw „niebezpiecznym suggestjom newrozy romantycznej". Zola przeciwnie uważa za zwodniczy ten „pokost monarchiczny i religijny, jaki Balzac dał swemu dziełu, z chwilą gdy powodzenie jego było ustalone"; — przeciwnie dzieło Balzaka jest nawskroś demokratyczne, romantyczne nawet w du­chu Russa. Ba, tak fanatyczny szermierz ortodoksji jak Veuillot nie bierze Balzaka poważnie jako obrońcy katolicyzmu, zaś Thureau-Dangin w swojej Historji Monarchji Lipcowej pisze: „Daremnie Balzac stroi się w rojalizm, w absolutyzm zwłaszcza, daremnie przy­biera pozy katolika i teokraty, daremnie mówi w przedmowie do Komedji Ludzkiej, że pisze przy blasku tych dwóch wiecznych prawd, religji i mo­narchji. Mimo wszystko, faktem jest, iż zarówno z na­tury swego talentu jak i przez swoje ideje jest on rewolucjonistą"...

Nie pierwszy to raz wielki pisarz wywołuje po­dobne spory: dość wspomnieć Montaigne’a! Do­wodzi to tylko, że ten, kto jest pełnym wyrazem człowieka, nosi w swojem łonie tyle sprzeczności, tyle możliwości, iż każdy niemal wyczyta w nim co zechce.

To poczucie kryjących się w nim sprzeczności miał i sam Balzac, jeżeli sądzić z tego znamiennego urywkux):

...Zresztą, ponieważ nie chciałbym już mówić o sobie — bo niema dla mnie przykrzejszej i śmieszniejszej rzeczy — powiem pani, że nie może pani wyciągnąć żadnych wniosków o mnie ani przeciw mnie; że mam najosobliwszy charakter jaki znam. Stu- djuję samego siebie jakgdyby kogoś obcego. Mieszczę, na obsza­rze moich pięciu stóp i dwóch cali, wszystkie sprzeczności, wszyst­kie możebne kontrasty. Ktoby sądził, że jestem próżny, marno­trawny, uparty, lekkomyślny, niekonsekwentny, zarozumiały, nie­dbały, leniwy, roztrzepany, bez rozwagi, bez cienia wytrwałości, gadatliwy, bez taktu, źle wychowany, niegrzeczny, zgryźliwy* nierówny, będzie miał tyleż racji, co ten, ktoby powiedział, że jestem oszczędny, skromny, wytrwały, energiczny, pracowity, stały, milczący, subtelny, grzeczny, zawsze wesoły. Ten, kto po­wie, że jestem tchórzem, będzie miał tak samo słuszność, jak ten, kto powie, że jestem bardzo dzielny; wreszcie uczony czy nieuk, pełen talentów czy ciemięga: nic mnie nie dziwi w samym sobie. Dochodzę w końcu do wniosku, że jestem jedynie instrumentem, na którym grają okoliczności.

Czy ten kalejdoskop pochodzi stąd, że w duszę tych, którzy silą się malować wszystkie uczucia i serce ludzkie, los wkłada wszystkie te uczucia, iżby mogli, siłą swej wyobraźni, odczuwać to co malują? Obserwacja byłażby jedynie rodzajem pamięci, wspomagającej tę ruchliwą wyobraźnię ? Zaczynam w to wierzyć.

Ale to są jeszcze drobnostki, to są zwykłe sprzecz­ności, które zapewne każdy człowiek spostrzega sam

List do księżnej d’Abrantes, 22 lipca 1828.

w sobie. Różnice, jakie uderzają nas w Balzaku, są daleko głębsze, daleko istotniejsze. I nie mogło być inaczej: człowiek, który swoją indywidualnością ob­dzielił i Ludwika Lambert i Gaudissarta, i Dawida Sćchard i Vautrina, musiał być istną otchłanią sprzecz­nych fal i wirów. Bo zważmy, iż Balzak, mimo iż nakreślił tak olbrzymią ilość żywych postaci, rzadko zostaje nazewnątrz nich. Wiele jego typów ma coś z jego autobiografji duchowej. Wprost ożywia je swo- jemi uczuciami. Ta epopeja jakże jest daleką od epickiej beznamiętności! Ta epopeja jest zarazem spo­wiedzią, jedyną może obok Wyznań Russa równie szczerą i brutalną. To połączenie objektywizmu i sub­iektywizmu nadaje Komedji Ludzkiej odrębne piętno i kryje może tajemnicę jej genjalności, jej jedyności.

Rzecz prosta, że nie trzeba tego brać zbyt ciasno. Słusznie zastrzega się Balzac przeciw utożsamianiu jego samego z jego osobistościami. Ma oczywistą słuszność, gdy pisze, że kto maluje zbrodniarza, nie staje się moralnie odpowiedzialnym za jego postępki. Mimo to, istnieją pewne odcienie w stosunku pisa­rza do swoich figur. Kiedy np. Balzac maluje szla­chetnego generała de Montriveaux), z którym naj­wyraźniej sympatyzuje, któremu daje własne rysy i którego robi bohaterem przejrzyście odmalowanej własnej przygody miłosnej, kiedy tego generała czyni — jako członka szajki „Trzynastu" — wspólnikiem zbrodni Ferragusa i bezliku innych zbrodni, indywidualistą gotowym świat spalić dla własnego szczęścia lub

*) Księżna de Langeais („Historja Trzynastu“, część druga).

własnej zemsty, a równocześnie czyni go przedmio­tem zasłużonego szacunku, katolikiem i rojalistą, trze- baby się chwycić za głowę, o ile nie wolimy się uśmiechnąć.

Moglibyśmy dalej jeszcze mnożyć sprzeczności Bal­zaka. Zwracałem na nie uwagę już nieraz. Jest w nim i człowiek z epoki Romantyzmu, czciciel Byrona i Russa, i jest twórca realizmu, wprowadzający nau­kowe niemal na człowieka spojrzenie. Jest w nim wytrwały i skupiony twórca i jest autor szalonych improwizacji i literatury okropieństw. Jest indywidua­lista, którego rozsadza własna siła, i jest — może właśnie dlatego — moralista, któremu żadne środki spętania brutalnych sił człowieka nie wydają się zbyt mocne. I wreszcie... jest mędrzec, myśliciel, ale także jest i wielkie dziecko — jakiem Balzac był w życiu: i to połączenie, to jego wielki wdzięk. Ta dziecinna nieraz fantazja, splatająca się z mądrością i głębią, wydaje dziwaczne twory. Do takich należy niewątpli­wie jego koncepcja Historji Trzynastu.

Nie skarżmy się na te sprzeczności! Im to zawdzię­czamy zapewne Komedję Ludzką. Ale nie starajmy się — jak to czynią niektórzy czciciele Balzaka — ominąć ich, scałkować, dać dziełu jego nie tę jedno­litość którą ma, ale i tę której nie ma. Sam Balzac — powtarzam — przyczynił się nieraz do tych nieporo­zumień. Raz przez swoje przedmowy, przez swoje dygresje, wyrażające jego poglądy, którym przeczy prawdziwa mysi wyłaniająca się, może nieświadomie, z samego dzieła. Przyczynił się do nich zwłaszcza wówczas kiedy powziął myśl Komedji Ludzkiej, usi­

łując stopić całość dzieła swego w jedno, chcąc mu nadać jeszcze inną jedność niż tę którą ma w isto­cie. Przyczynia się do tego i sposób, w jaki zwy­kliśmy patrzyć ną Komedję Ludzką, jak na jednolitą całość, która jakgdyby wyskoczyła z głowy swego twórcy, gdy to jest dzieło które narastało przez lat 20. Zamało się pamięta o chronologji dzieł Balzaka, o linji jego psychicznego rozwoju. Ą wszak nie ulega wąt­pliwości, że Balzac z r. 1831 nie jest tym samym, co z roku, dajmy na to, 1846. Ale chcieć wykreślić chro­nologiczną linję rozwoju Balzaka groziłoby tak samo niebezpieczeństwem. Przedewszystkiem, czy my wiemy naprawdę, kiedy które jego dzieło zostało poczęte? Niejedno nosił w sobie wiele lat, zanim je naraz wy­rzucił na papier. Powtóre te dwa elementy, które w nim się zmagają: społecznej dyscypliny i wybuja­łego indywidualizmu, dochodzą do głosu w różnych epokach jego twórczości. Tożsamo i artystycznie: w epoce gdy już będzie dojrzałym panem swoich środków, nagle buchnie zeń rozpasany romantyk, au­tor awantur arabskich. Równocześnie z Ferragusem powstanie ewangeliczny Lekarz wiejski. W epoce Sta­rej panny i Gabinetu Starożytności powstaną Blaski i nędze życia Kurtyzany. Pojmować dzieło Balzaka w jego zmienności i różnorodności, nie silić się go . ścieśniać do żadnej formuły estetycznej, socjalnej, czy moralnej, oto — zdaje mi się — droga do właściwego poznania Balzaka i do rozkoszowania się jego dziełem.

; To pewna, że ten realista, który pod tyloma wzglę­dami przeciwstawił się swojej epoce, wówczas gdy należała ona do poezji, do Romantyzmu, jest równo­

cześnie jej dzieckiem. Czul się „stworzony do przeży­wania namiętności, zanim los skazał go na opisywa­nie ich". Miał swój okres, gdy utożsamiał się z owem* potężnemi korsarzami, idącemi na przełaj poprzez ludzkie urządzenia i prawa aby wolę swą narzucić innym. Pamiętajmy, że było to tuż po epoce Rewo­lucji i Napoleona i że epoka ta nie mogła nie za­trzeć nieco granic między zbrodnią a wielkością. Pa­miętajmy że jeszcze brzmiały w powietrzu strofy By­rona i że płaszcz jego korsarzy był niejako urzędo­wym mundurem poezji. Ze było to w epoce wolno- mularzy, karbornarjuszów etc. Pamiętajmy, że było tó w ówczesnym Paryżu, gdzie młodzieniec o gorą­cej krwi i gorącej głowie wciąż znajdował się na rozdrożu między pokorną cnotą a nie przebierającem w środkach parciem się w górę. Czytajmy listy mło­dzieńcze Balzaka, czytajmy jego wpółżartobliwy, to pewna, ale jakże wymowny Kodeks uczciwych ludzi, czytajmy te zwierzenia trzydziestoletniego już męż­czyzny, pisane z wycieczki rzeką Loarą:

...Czułem jak myśli moje rosną wraz z tą rzeką, która ku mo­rzu staje się ogromna. Och! wieść życie Mohikanina.,. Och, jak rozumiałem dzikich! Och, jak cudownie rozumiałem korsarzy, awanturników, ludzi buntu... I powiadałem sobie: Życie, to odwaga; dobry karabin, sztuka kierowania statkiem na pełnem morzu i nienawiść człowieka. Och, trzydziestu chwatów, którzyby się porozumieli z sobą i którzyby zwalili przesądy...

Porównajmy z tem wrażeniem przedmowę do Historji Trzynastu. Przedmowa ta datuje z bliskiej epoki, r. 1831. Zapowiada cykl utworów, w którym prawdopodobnie każdy z owych trzynastu miał mieć

swoją monografię. Napisał Balzac tylko trzy opo­wieści z tego cyklu 1). Trzy „najłagodniejsze", ale i te wystarczą, aby dać pojęcie o charakterze tego taj» nego związku2).

I kiedy przeczytamy drugą z nich, Księżnę de Langeais, zrozumiemy tych, którzy zachowują niejaki sceptycyzm wobec zapewnień Balzaka, iż pisał Ko- medję Ludzką przy blasku tronu i religji...

Wspomniałem niejednolitość Komedji Ludzkiej i pod względem artystycznym. W początkach ma ona jesz­cze ogromną dawkę Romantyzmu, który nigdy Bal­zaka nie opuści zupełnie. Ostatnie wcielenie Vautrina pisane w r. 1847 sąsiaduje pod wieloma względami z tym Ferragusem. Punktem wyjścia Balzaka były ro­manse w guście epoki, pełne awantur i ciemnych historji. Tych młodzieńczych utworów zaparł się i ni­gdy nie włączył ich do swego dzieła. Ale wcześnie już tężeje w nim nowa forma, mocą której dał on powieści zupełnie nowe znaczenie. W najtęższych jego utworach uderza wspaniałe skojarzenie polotu z rea­lizmem, poezji z dokumentem. Później, kiedy z roz­wojem prasy codziennej powstaje nowa rama: felie­ton, kiedy pojawiają się czarodzieje „zajmujących" powieści, Dumas i Sue, wówczas i Balzac, zmuszony poniekąd stanem finansów do tej rywalizacji3), sięga

1)              Ferragus, Księżna de Langeais, Dziewczyna o złotych oczach.

2)              Balzac marzył i w życiu o stworzeniu takiego związku, a brał się do tego z cudowną naiwnością. Patrz: Boy’a Brewerje (Balzac w anegdocie).

3)              Interesujące są świadectwa presji, jaką wywierały nań w tej mierze redakcje dzienników.

do swojej tak płodnej wyobraźni, aby z nimi współ­zawodniczyć. Nieraz w jego najdojrzalszych utworach zdarzają się partje roman-feuilleton.

Ferragus bliski jest jeszcze młodzieńczych utworów Balzaka. Ta cała tajemnicza historja o nieprawej córce ojca zbrodniarza, ta nieprawdopodobna ilość mor­derstw dla ustrzeżenia tajemnicy która mogłaby na­razić miłość tej córki, te fałszowane listy, przebrania etc. to wszystko trąci nieco romansidłem. Ale nie­zmiernie ciekawern jest, jak wśród tego wszystkiego widzimy rodzenie się prawdziwego Balzaka. Ten opis ulic Paryża od którego zaczyna się powieść, te dro­biazgowe spostrzeżenia z zakresu fizjologji stolicy, ten realizm w tualetowych obyczajach pani Juliano- wej, to już Balzac. Jeszcze to wszystko nie stopione z sobą, jeszcze raczej pozostające obok siebie, kiedy np. po wspaniałem Dies Irae przychodzi dysertacja na temat biurokracji paryskiej albo fizjologja cmen­tarza paryskiego.

Jeszcze lepiej możemy wniknąć w ten proces sta­wania się Balzaka, jeżeli zestawimy ten utwór z arcy­dziełem, które miało się urodzić w następnym roku, z Ojcem Goriot Dziecinny Ferragus przeobrazi się w ów wspaniały symbol buntu przeciw społeczeń­stwu, w Vautrina, herszta już nie urojonej i roman­tycznej, ale bardzo rzeczywistej bandy. Co więcej, szkicem Ferragusa obdzieli Balzac dwie osoby : Vau­trina i Goriota, którego stworzy całego z owej fre- netycznej miłości ojcowskiej. Nieśmiały szkic Paryża zmieni się w jakże pełny obraz! Ojciec Goriot jest

jednym z najwspanialszych przykładów zespolenia romantyzmu z rzeczywistością.

Miłośnikom Balzaka daję tedy w ręce tego Ferra- gusa, w przekonaniu, iż — niezależnie od tego że jest bardzo zajmującym romansem — stanie się on dla nich interesującym przyczynkiem do prawdziwego poznania genjalnego pisarza. Niebawem otrzymają dwa dalsze opowiadania z Historji Trzynastu.

Ferragus miał olbrzymie powodzenie. Balzac do­nosi o tem pani Hańskiej jeszcze w tej fazie, w któ­rej prowadzą z sobą korespondencję miłosną, nie znając się. Donosi, jak księżnej de Berri książka ta była pociechą w więzieniu, jak omal nie napisała do autora aby się dowiedzieć dalszego ciągu; jak stary książę Metternich nie rozstaje się z tą książką etc. W końcu dodaje: „Kiedy pani doczyta do testamentu pani Julianowej, zrobi się pani trochę żal, że kazałaś mi spalić swoje listy..."

Istotnie, romans pani Julianowej, ten patos uczuć wprowadzony w codzienne życie a podszyty nie­znanym wówczas w literaturze realizmem pewnych szczegółów, to był ten Balzac, który miał się stać ewangelją kobiet całej Europy.

Ferragus był tłómaczony na polskie w r. 1835, przez F. S. Dmochowskiego pod tytułem: Po cóż chciał wie­dzieć? Powieść była skrócona do połowy. Rzecz bar­dzo znamienna, tłómacz opuścił wszystko to, co jest komentarzem autora, dygresją, czyli w tym wypadku wszystko to, co jest Balzakiem: pozostawił jedynie to, co jest awanturą. Dając tym razem pełny tekst, po­zwalam sobie w 91 lat naprawić tę niesprawiedliwość*

Opowiadanie Aferzysta (Un homme d'affaires), pi­sane w r. 1845, nie ma nic wspólnego z Historją Trzynastu. Zamieściłem je tutaj jedynie ze względów technicznych, dla dopełnienia tomu. Znajdzie w niem polski czytelnik samych prawie dobrych swoich zna­jomych z innych powieści Balzaka, poczynając od bohaterów: Maksym de Trailles (Ojciec Goriot etc.) i Cerizet (Cierpienia wynalazcy), Malaga (Fałszywa kochanka) etc. Ton, jakim Balzac mówi tutaj o pa- tryarchalnych rozkoszach rodziny, również rzuca dość wymowne światło na niektóre moralizujące partje Komedji Ludzkiej. Nie gódźmy tych jej sprzeczności; przez to jest ona — powtarzam — tak bardzo ludzką,..

Warszawa, w marcu 1926.

)L_

¥.

i

HISTORIA TRZYNASTU

t

li

I

PRZEDMOWA.

Spotkało się, za Cesarstwa, w Paryżu, trzynastu mężczyzn, ożywionych jednem uczuciem. Wszyscy oni byli dość silni aby trwać wiernie przy jednej myśli; dość uczciwi aby się nie zdradzić wzajem, wówczas nawet gdyby interesy ich były sprzeczne; dość wy­trawni aby umieć ukryć łączące ich święte węzły; dość odważni aby się wznieść ponad wszelkie prawa; dość śmiali aby się na wszystko ważyć, i dość szczę­śliwi aby prawie zawsze przeprowadzić swoje za­miary. Zajrzeli w oko największym niebezpieczeństwom, ale zmilczeli swoje porażki; nieznając lęku, nie za­drżeli ani przed monarchą, ani przed katem, ani przed niewinnością; brali się wzajem tak jak byli, nie licząc się z przesądami społecznemi. Byli to zbrod­niarze, bezwątpienia, ale zarazem jednostki niepos­polite, dzięki pewnym przymiotom które tworzą wiel­kich ludzi; dobierali się jedynie z pośród elity. Wresz­cie, iżby niczego nie brakło posępnej i tajemniczej poezji tego opowiadania, tych trzynastu ludzi pozo­stało nieznanych, mimo iż wszyscy wprowadzili w czyn najzuchwalsze pomysły, jakie nasuwa wyobraźni fan­tastyczna potęga, mylnie przypisywana Manfredom, Faustom, Melmotom. Dziś wszyscy są złamani, a przy­najmniej rozprószeni. Wrócili spokojnie pod jarzmo praw, tak samo jak Morgan, Achilles piratów, stał

Balzac; Ferragus.              -i

się z rozbójnika spokojnym kolonistą, i używał bez

o              ogniska,

milionów zebranych we krwi i przy łunie pożarów.

Od śmierci Napoleona, przypadek, o którym autor musi jeszcze zamilczeć, rozwiązał węzły tego sekret­nego, niezwykłego życia, nie ustępującego najczarniej­szym romansom pani Radcliffe. Dopiero niedawno, jeden z tych bezimiennych bohaterów, którym pod­legało tajemnie całe społeczeństwo, powodowany może mglistem pragnieniem sławy, udzielił autorowi dość osobliwego pozwolenia; pozwolił mu opowie­dzieć, z zachowaniem wszakże pewnych pozorów, kilka przygód, które zdarzyły się tym ludziom.

Człowiek ten był to młody jeszcze na oko blon­dyn z niebieskiemi oczami; jego dźwięczny i melo­dyjny głos miał w sobie coś kobiecego; był miły w rozmowie, twierdził że ma dopiero czterdzieści lat, i wyglądał na człowieka z najwyższej sfery. Nazwi­sko które nosił wyglądało na zmyślone; w świecie osoba jego była nieznana. Kim był? niewiadomo.

Być może, iż zwierzając autorowi te niezwykłe rze­czy, nieznajomy pragnął je przekazać publiczności i cieszyć się wzruszeniami jakie zrodzą się w sercach tłumu. Podobnego uczucia doznawał Macpherson, kiedy imię Ossjana, jego tworu, zapisywało się we wszystkich językach. I nie da się zaprzeczyć że ten szkocki adwokat poznał jedno z najżywszych, lub bo­daj najrzadszych wzruszeń, jakie człowiek może so­bie stworzyć. Czyż to nie było incognito geniuszu? Napisać Podróż z Paryża do Jerozolimy1 znaczy zy­

1 Chateaubriand.

wyrzutów sumienia, przy blasku domoweg

skać miejsce w chwale swego wieku; ale obdarzyć swój kraj Homerem, czyż to nie znaczy uszczknąć coś z potęgi Boga?

Autor zbyt dobrze zna obowiązki powieściopisarza, aby miał być nieświadom zobowiązań, jakie mu na­kłada ten krótki wstęp; ale zna natyle historję Trzy­nastu, aby być pewnym, że nie zawiedzie ciekawości jaką obudził. Usłyszał dramaty ociekające krwią, ko- medje pełne grozy, romanse w których toczą się ta­jemnie ścięte głowy. Gdyby kto z czytelników nie był przesycony okropnościami podawanemi na zimno publiczności od jakiegoś czasu, autor mógłby mu odsłonić chłodne okrucieństwa, zdumiewające tra- gedje rodzinne: niech tylko ktoś oświadczy że ma ochotę. Ale wybrał raczej przygody najpogodniejsze; te w których czyste sceny jaśnieją wśród burz na­miętności; gdzie kobieta błyszczy cnotami i urodą. Powiedzmy to na chwałę Trzynastu, w historji ich spotyka się takie sceny, iż kiedyś może wyda się ona godną historji korsarzy, tego odrębnego plemienia, obdarzonego tak zdumiewającą energją i tak sympa­tycznego mimo swych zbrodni.

Nie przystoi autorowi czynić ze swego opowiada­nia, kiedy to opowiadanie jest prawdziwe, rodzaju za­bawki mechanicznej, i, wzorem pewnych romansopi- sarzy, wodzić czytelnika przez cztery tomy z pod­ziemi w podziemia, pokazać mu wyschłego trupa i oświadczyć w konkluzji, że straszył go ustawicznie drzwiczkami ukrytemi w ścianie lub niebos...