TYPOLOGIE BADAŃ SOCJOLOGICZNYCH
TYPOLOGIE NIEROZŁĄCZNE
Wśród badań socjologicznych można wyróżnić przeciwstawne typy (tworząc typologie), ale nie są one rozłączne i można używać kilku kategorii naraz.
I typologia:
- badania eksploracyjne (formulatywne), ich celem jest sformułowanie problemów do badań;
- badania weryfikacyjne, w których sprawdza się hipotezy, testuje je.
W naukach społecznych występują oba typy, badań eksploracyjnych jest stosunkowo dużo.
II typologia:
- badania diagnostyczne, które nie wnoszą nic nowego, mówią, że dany przypadek należy do danej kategorii;
- badania odkrywcze, które pozwalają na formułowanie nowych twierdzeń.
III typologia:
- badania opisowe, które konstatują występowanie zjawiska;
- badania eksplanacyjne, nastawione na formułowanie wyjaśnień.
IV typologia:
- badania z intencją sprawozdawczą, nie wykraczają poza dostępny materiał objęty bezpośrednią obserwacją;
- badania zmierzające do formułowania generalizacji, wykraczające poza ten materiał.
V typologia:
- badania prognostyczne, stawiające za cel sformułowanie prognozy;
- badania nie wysuwające prognoz.
VI typologia:
- badania ewaluacyjne, których celem jest sformułowanie ocen utylitarnych (dotyczących przydatności, pożądania czegoś);
- badania deskryptywne – opisowe.
VII typologia:
- badania o charakterze ilościowym;
- badania o charakterze jakościowym.
W socjologii często mamy do czynienia z badaniami mieszanymi.
VIII typologia:
- badania teoretyczne, np. eksperymentalne testowanie teorii;
- badania aplikacyjne, prowadzone w celach czysto praktycznych, np. badania formułujące jakieś prognozy.
W socjologii stosunkowo rzadko mamy do czynienia z badaniami o charakterze aplikacyjnym, dużo natomiast jest badań weryfikacyjnych.
TYPOLOGIA ROZŁĄCZNA
Na podstawie innych kryteriów można wyróżnić także typy rozłączne badań:
A) Badania prowadzone w obrębie jednego społeczeństwa:
- badania typu case study – badania pojedynczych przypadków, w tym monograficzne badania grup, instytucji, zbiorowości terytorialnych,
- badania oparte na organizowanym materiale biograficznym – autobiografie, wywiady narracyjne,
- badania wykorzystujące zogniskowane wywiady grupowe,
- jednorazowe badania survey’owe,
- badania survey’owe powtarzalne oraz inne metody badania procesów społecznych,
- badania eksperymentalne,
- badania działań społecznych za pomocą interwencji socjologicznej i interakcji strategicznej.
-
B) Badania prowadzone w obrębie wielu społeczeństw:
Prowadzone wg podobnych zasad, co poprzednie. Są to międzykulturowe badania porównawcze, oparte na survey’ach, danych statystycznych, eksperymentach prowadzonych jednocześnie itd. – bada się porównawczo.
C) Badania oparte na wynikach innych badań, nastawione na tworzenie syntez odnoszących się do jednego społeczeństwa, procesu społecznego.
D) Badania oparte na wynikach innych badań, których celem jest sformułowanie bardzo szerokich generalizacji historycznych.
E) Badania historyczno-socjologiczne, które mogą np. zmierzać do formułowania praw nauki, nie tylko generalizacji
W badaniach typu C, D i E wykorzystuje się dokonania innych badaczy, korzysta się z materiałów źródłowych.
FUNKCJE BADAŃ (WYNIKÓW BADAŃ)
Chodzi ty o pojedyncze badanie o określonych ramach czasowych.
Badania przyczyniają się do rozwoju socjologii jako nauki, tzn. wnoszą wkład w zakresie problemów, hipotez, metod, twierdzeń, przyczyniają się do uporządkowania aparatury pojęciowej – ale kto decyduje o tym, że dane badanie wchodzi do dorobku nauki? Jest to środowisko naukowe, do którego docierają wyniki badań. Istnieją jednakże różne paradygmaty, wiec akceptacja rzadko bywa powszechna, wiąże się to również z krytyką naukową.
Pojedyncze badanie pełni funkcję naukową, jeśli przyczynia się do konfirmacji lub falsyfikacji hipotez.
Odbiorcą wyników badań musi tu być ktoś, kogo nazwiemy praktykiem życia społecznego, kto podejmuje praktyczne decyzje (może to być osoba, instytucja).
Wyniki badań pełnią funkcję praktyczno-użytkową, jeśli przez „praktyka życia codziennego” są wykorzystywane jako przesłanki w rozumowaniach prowadzących go do podejmowania praktycznych decyzji.
Funkcja humanistyczno-obywatelska
Odbiorcą wyników badań jest czytająca publiczność, obywatel czytający gazety, człowiek, który wykorzystuje badania, zapoznaje się z wynikami i te oddziałują na niego jako na obywatela, rozszerzają jego horyzonty myślowe, umożliwiają lepsze zrozumienie problemów innych ludzi. Daje to szanse zajęcia jakiejś postawy, ustosunkowania się w danej sprawie. Popularyzacja wyników badań może także racjonalizować publiczne dyskusje, konflikty, a nawet dążyć do ich przezwyciężenia.
Funkcje spełniane przez wyniki badań mogą być zamierzone bądź niezamierzone.
Jedno badanie może pełnić różne funkcje, nawet trzy naraz.
Funkcje zamierzone wpływają na sam sposób sformułowania problemu, wykorzystywane metody, sposób prezentacji wyników.
Ponadto badacz musi mieć świadomość, dla kogo pisze.
ETAPY ROZWOJU BADAŃ SPOŁECZNYCH
Najpierw prehistoria badań społecznych, potem trzy etapy:
1. od XVIII w. do wybuchu I wojny światowej,
2. I wojna światowa do wybuchu II wojny światowej,
3. od początku II wojny światowej do chwili obecnej.
Ad 1. Badania prowadzono poza socjologią nad rozmaitymi kwestami społecznymi.
Ad 2. Badania prowadzone w powiązaniu z socjologią akademicką, ukierunkowane na realizację jej celów jako nauki – dominuje funkcja naukowa.
Ad 3. Hasło powiązania badań socjologicznych z praktyka życia społecznego – dominuje funkcja praktyczno-użytkowa.
Prehistoria badań społecznych: rozmaite ewidencje mieszkańców, np. w starożytnym Egipcie, spisy obywateli w starożytnym Rzymie, spis Izraelitów po wyprowadzeniu ich przez Mojżesza z Egiptu.
W XVII wieku: w dużym stopniu kontynuacja badań prehistorycznych, a obok tego trzy nurty badań:
- spisy powszechne,
- opisy społeczno-ekonomiczne miast,
- badania nad rozmaitymi kwestiami społecznymi – nurt najbardziej wyrazisty.
Dostrzegano problemy wiążące się z rodzącym się kapitalizmem i z tego punktu widzenia przeprowadzano badania społeczne (np. nad bezrobociem, więziennictwem). Były to badania przeprowadzane przez filantropów społecznych, dążących do wprowadzenia reform (np. inicjatywy badawcze we Francji, Wielkiej Brytanii, USA). W okresie reformatorskim ukształtowały się rudymenty wszystkich metod badawczych w socjologii – tak ukształtowany warsztat wchłonięty został w drugim etapie (miedzy I a II wojną światową).
Początek I wojny światowej, Stany Zjednoczone: socjologowie wykształceni byli w Europie, ale pozostawali pod urokiem amerykańskiego pragmatyzmu. Na gruncie amerykańskim ważne są:
- grupa skupiona w szkole chicagowskiej (R.A.Park – 1915 r. „Miasto – sugestie do badań ludzkiego zachowania w środowisku miejskim.”), nastąpiło tam nie tylko przejecie instrumentarium badawczego z pierwszego okresu, ale pojawiły się także inne instrumenty, a także nawiązania do ogólniejszych teorii (np. do teorii community, teorii rozwoju struktury społeczno-przestrzennej miast) – obecna była więc intencja budowania koncepcji i teorii.
- Thomas i Znianiecki, „Chłop polski w Europie i Ameryce”, w dziele tym wykorzystano specyficzną bazę materiałową: listy emigrantów, autobiografie – opracowanie metodologiczne badań opartych o dokumenty osobiste. Materiał taki wcześniej nie był wykorzystywany, był to nowy wzór postępowania. Istniało również wsparcie teoretyczne w postaci np. koncepcji wartości i postaw, koncepcji zmiany społecznej.
W Stanach Zjednoczonych tamtych czasów poza faktem wprowadzenia nowych procesów badawczych tworzono także podręczniki – gdy warsztat został wchłonięty, zaczęto go porządkować i systematyzować.
W Europie także widać powiązanie wysiłku badawczego dotyczącego konkretnych zjawisk z socjologią jako dziedziną uniwersytecką. We Francji mają miejsce badania oparte na materiałach statystycznych, etnologicznych, jest to tradycja socjologiczna Dilthey’a. W Anglii – kontynuacja ruchu filantropijnego przejętego przez socjologów. Niemcy – postulat odróżnienia socjologii od socjografii (socjografia to badania konkretnych zjawisk społecznych, natomiast socjologia ma wykorzystywać wyniki tych badań, sama ich nie prowadząc).
Ogólnie rzecz ujmując, mamy do czynienia z powiązaniem badań z próbą budowania teorii.
Polska: w latach 20-tych Znaniecki obejmuje katedrę socjologiczną na Uniwersytecie Poznańskim, organizuje konkursy na pamiętniki. Jeden z jego wychowanków, Chałasiński, organizuje konkurs na autobiografię młodego chłopa i w oparciu o ten materiał pisze książkę.
Innymi ważnymi instytucjami tamtego okresy w Polsce były:
- Polski Instytut Socjologiczny,
- Instytut Gospodarstwa Społecznego (Ludwik Krzywicki, także organizował konkursy na pamiętniki, głównie bezrobotnych),
- Państwowy Instytut Kultury Wsi.
Drugi okres badań społecznych – podsumowanie:
- instrumentarium badawcze wypracowane przez społeczników zostało w pełni przejęte przez nowo powstałą socjologię,
- instrumentarium to zostało rozbudowane i uporządkowane przez socjologów (np. nurt związany z materiałami osobistymi),
- porządkowanie warsztatu polegało na opracowaniu podręczników badań społecznych,
- badania prowadzone w tym okresie nawiązywały do pewnych ogólniejszych koncepcji teoretycznych.
Trzeci okres badań społecznych – od początku II wojny światowej do dziś
Rysem charakterystycznym jest tu powiązanie badań socjologicznych z praktyką społeczną.
W końcu lat 30-tych w Stanach Zjednoczonych zaczęły się rozwijać badania o celach komercyjnych, nie dla rozwoju nauki czy w ramach pracy społecznej, ale dla szeroko pojętych korzyści, głównie ekonomicznych, a także zwiększenia efektywności instytucji itd.
W latach 40-tych i 50-tych rozpowszechniły się przede wszystkim w:
- dziedzinie stosunków przemysłowych (dla zwiększenia efektów pracy oraz zapobiegania konfliktom w miejscu pracy),
- dziedzinie badań rynku,
- dziedzinie stosunków politycznych (głównie chodzi o badania związane z wyborami, dające szansę na przewidywanie wyników, badania dotyczące bieżących problemów społecznych, przydatne dla dziennikarzy i polityków).
Dynamiczny rozwój tych badań umożliwiały duże kwoty przekazywane przez agendy rządowe, stanowe. W USA w czasie wojny powstawały całe instytuty (np. zajmujące się tylko badaniem armii, m.in. Lazersferd). W Europie istniało zapotrzebowanie na badania szczególnie w dziedzinie stosunków politycznych, powstawały pierwsze instytuty badania opinii publicznej (np. Instytut Gallupa). Poza zleceniami rządowymi, państwowymi ważną rolę odgrywały organizacje o charakterze czysto społecznym.
Lata 50-te:
- wyraźne nastawienie na analizy ilościowe, dużą formalizację, wysoką standaryzację – sponsorzy oczekiwali dokładnych wyników,
- międzykrajowe badania z nurtu wskaźników społecznych oparte o ogólnokrajowe statystyki – porównywanie rozwoju krajów w różnych dziedzinach (skolaryzacja, sytuacja materialna, świadczenie usług, sprzedaż leków itd.).
Lata 70-te: tendencja badań ilościowych zaczęła się zmniejszać (krytyka pozytywizmu, wykształcenie się paradygmatu antynaturalistycznego), ale nurt ilościowy nadal dominuje, choć nie jest przytłaczający. Badania jakościowe nabrały dynamiki, osiągnęły swoje miejsce.
Sytuacja ta odnosiła się do krajów kapitalistycznych, policentrycznych, częściowo tylko do PRL i ZSRR. Np. w ZSRR w latach 20-tych istniały badania konkretnych zjawisk, ale gdy Stalin doszedł do władzy, straciły one rację bytu na rzecz statystyki państwowej i kanałów partyjnych, policyjnych – socjologia przestała się rozwijać, naukowcy emigrowali do Stanów Zjednoczonych, panował marksizm historyczny, badacze komentowali tylko wypowiedzi przywódców. Po śmierci Stalina wzór ten ulegał zmianom, które widoczne były także w PRL. Po II wojnie światowej reaktywowano ośrodki socjologiczne, nawiązujące do tradycji przedwojennej, ale w 1948r. studia socjologiczne zniknęły z mapy kierunków studiów. Po 1953 r. zaistniały studia socjologiczne o bardzo praktycznym nachyleniu, dopiero w 1965r. nastąpił powrót do czystej nazwy socjologii i reaktywowano studia socjologiczne. Towarzyszyły temu wygórowane oczekiwania władz, że pozwoli to usprawnić funkcjonowanie systemu socjalistycznego, zakładów przemysłowych. W 1982r. powstaje CBOS.
Cechy charakterystyczne badań prowadzonych w czasach PRL (w czasach późniejszych wykazano ich rozmaite wady):
- Przed przełomem ustrojowym badania poddane były silnej kontroli agend państwowych, aby ich wyniki nie prowadziły do kwestionowania oficjalnej doktryny i obrazu państwa. Istniała cenzura wydawnicza, ale i ze strony zwierzchników, strumień pieniędzy kierowany był ze względu na tematykę badań. Mimo to Towarzystwo Socjologiczne dobrze działało, obieg informacji dotyczył małego grona ludzi i nie był tak bardzo kontrolowany, istniał także drugi obieg. Miało miejsce także zjawisko autocenzury ze strony badaczy, kierowanie się chęcią zrobienia kariery.
- Z drugiej strony znajdowało się badane społeczeństwo, respondenci oraz ich nastawienie do badań i socjologii. To, co przeszkadzało w badaniach, to stosunkowo mała wiedza na temat socjologii – jej niska akulturacja (prof. Ostrowski), słabo oswojona i niezrozumiała rola respondenta, problem przekonania o zachowaniu konfidencjonalności, anonimowości. Odciskało się to na rezultatach badań. Istniały opinie prywatne i oficjalne, co stanowiło problem w momencie zadawania pytań. Nie wiadomo było, co jest sprzedawane – propaganda czy prawdziwa opinia respondenta? Trudno ocenić do końca badania okresu PRL i ich wartość poznawczą.
Obecnie badania wskazują na postępującą akulturację badań społecznych ze względu na ich częstość, obecność w mediach, liczność ośrodków badawczych (około 60, w tym CBOS fundowany państwowo).
Poziom prowadzenia badań metodologicznie podnosi się, standardy badań akademickich są nienajgorsze.
W przypadku osób badanych lęki polityczne są już nieaktualne, ale są inne lęki – przed oszustami, złodziejami. Walczy się o rozdzielenie sprzedaży pod płaszczykiem ankiet czy badań od prawdziwych badań.
PROCES BADAWCZY
Badanie to zawsze proces przebiegający w czasie, można go charakteryzować wyróżniając pewne fazy (odnosi się to do badań całościowych, o nieeksploracyjnym charakterze).
Fazy:
...
Qubanek