Russell Zjawisko a rzeczywistosc.pdf

(166 KB) Pobierz
Microsoft Word - Bertrand Russell Zjawisko a rzeczywistosc.doc
Bertrand Russell
Problemy filozofii
( The Problems of Philosophy, 1912)
wyd. polskie 1995 r.; tłum. Wojciech Sady
Rozdział 1
Zjawisko a rzeczywistość
Czy istnieje na tym świecie jakaś wiedza tak pewna, że żaden rozumny człowiek nie mógłby w
nią wątpić? Pytanie to, które na pierwszy rzut oka może wydać się łatwe, jest w rzeczywistości jednym z
najtrudniejszych, jakie można zadać. Kiedy pojmiemy, co stanowi przeszkodę w udzieleniu na nie jasnej i
rzetelnej odpowiedzi, to już poczynimy pierwsze kroki w badaniach filozoficznych - albowiem filozofia
jest po prostu próbą rozstrzygania takich ostatecznych pytań, tyle że nie w sposób niedbały i
dogmatyczny, tak jak to czynimy w życiu codziennym, a nawet w naukach przyrodniczych, lecz
krytycznie, po rozważeniu wszystkiego, co pytania takie gmatwa, i po uprzytomnieniu sobie wszelkich
niejasności i całego zamętu, jakie leżą u podstaw naszych zwykłych idei.
W życiu codziennym uważamy za pewne wiele rzeczy, które po dokładniejszym zbadaniu okazują
się tak pełne jawnych sprzeczności, że dopiero po głębokim namyśle możemy dowiedzieć się, w co
naprawdę mamy prawo wierzyć. Naturalną jest rzeczą, by poszukując pewności przyjąć za punkt wyjścia
nasze teraźniejsze doświadczenia i w pewnym sensie niewątpliwie należy wiedzę wyprowadzać właśnie z
nich. Jest jednak bardzo prawdopodobne, że każda wypowiedź o tym, co wiemy z własnego bezpośred-
niego doświadczenia, będzie błędna. Wydaje mi się, że siedzę teraz na krześle, przy stole mającym pewien
kształt, na którym widzę zapisane lub zadrukowane kartki papieru. Odwracając głowę dostrzegam za
oknem budynki, chmury i słońce. Jestem przekonany, że Słońce oddalone jest od Ziemi o mniej więcej
150 milionów kilometrów, że jest ono gorącą kulą o wiele od naszej planety większą, że na skutek
wirowego ruchu Ziemi wschodzi co rano i będzie nadal to czynić przez nieokreślony czas w przyszłości.
Jestem przekonany, że jeśli do mojego pokoju wejdzie inny, normalny człowiek, to ujrzy te same krzesła,
stoły, książki i papiery, które ja postrzegam, i że stół, który widzę, to ten sam stół, który czuję opierając na
nim ramię. Wszystko to wydaje się tak oczywiste, że niemal nie warto o tym mówić, chyba że udzielając
odpowiedzi człowiekowi wątpiącemu, czy cokolwiek wiem. A jednak to wszystko budzi uzasadnione
wątpliwości i wielu starannych rozważań potrzeba, zanim zyskamy pewność, iż wyraziliśmy to w postaci
całkowicie poprawnej.
Aby unaocznić nasze wątpliwości, skoncentrujmy uwagę na tym oto stole. Dla oka jest on
prostokątny, brązowy i błyszczący, dla dotyku gładki, zimny i twardy; gdy w niego stukam, wydaje
głuchy dźwięk. Każdy, kto ujrzy ten stół, dotknie go i posłyszy, przystanie na ten opis, tak że może się
wydawać, iż żadne trudności tu nie powstają; a jednak z chwilą, gdy próbujemy wyrazić to dokładniej,
zaczynają się nasze kłopoty. Choć jestem przekonany o tym, że stół "w rzeczywistości" jest cały tego
samego koloru, to części odbijające światło wyglądają o wiele jaśniej od innych, a niektóre z nich, z
powodu odblasków, wydają się białe. Wiem, że jeśli się poruszę, inne części będą odbijać światło, przez
co zmieni się widoczny rozkład barw na stole. Wynika stąd, iż jeśli różni ludzie spojrzą w tej samej chwili
na ten stół, to żaden z nich nie zobaczy dokładnie tego samego rozkładu barw, albowiem żaden z nich nie
ujrzy go z dokładnie tego samego punktu widzenia, zaś każda zmiana punktu widzenia wywołuje pewną
zmianę refleksów świetlnych.
Dla większości celów praktycznych te różnice są nieistotne, ale dla malarza są one ważne
niesłychanie: malarz musi uwolnić się od nawyku myślenia, że rzeczy mają zapewne ten kolor, jaki
zdaniem zdrowego rozsądku "rzeczywiście" mają, i musi posiąść nawyk widzenia ich takimi, jakimi się
jawią. I oto mamy już zarodek jednego z rozróżnień, które w filozofii przysparzają największych
kłopotów - rozróżnienia między "zjawiskiem" a "rzeczywistością", pomiędzy tym, czym rzeczy wydają
1
się być, a tym, czym są 1 . Malarz chce wiedzieć, jakimi się one wydają; człowiek praktyczny i filozof chcą
wiedzieć, jakimi są. Ale filozof chce to wiedzieć bardziej jeszcze niż człowiek praktyczny, w większym
stopniu niepokoi go też wiedza o trudnościach, na jakie natrafiają próby udzielenia na to pytanie
odpowiedzi.
Wróćmy do naszego stołu. Na podstawie tego, cośmy stwierdzili, oczywiste jest, że nie istnieje
kolor, który zdecydowanie jawi się jako właściwy kolor ( the colour) stołu, a nawet jakiejś szczególnej jego
części - wydaje się on mieć różne kolory z różnych punktów widzenia i nie ma powodu, by któryś z nich
uważać za bliższy jego rzeczywistej barwie niż pozostałe. A wiemy, że nawet z danego punktu widzenia
kolor będzie wyglądał inaczej przy sztucznym świetle lub gdy na stół spojrzą daltonista czy człowiek
noszący niebieskie okulary, w ciemności zaś koloru w ogóle nie będzie, choć dla dotyku i słuchu ów stół
się nie zmieni. Ten kolor nie jest czymś tkwiącym w stole, zależy natomiast od stołu, widza i sposobu
padania światła. Gdy w życiu codziennym mówimy o właściwym kolorze stołu, chodzi nam o ten rodzaj
barwy, jaką ujrzy normalny obserwator, ze zwykłego punktu widzenia, w typowych warunkach oświet-
leniowych. Ale inne barwy, jakie pojawią się w odmiennych warunkach, mają równe prawo do tego,
byśmy uważali je za rzeczywiste; a zatem, aby uniknąć stronniczości, zmuszeni jesteśmy odrzucić pogląd,
że stół, sam w sobie, ma taki czy inny kolor.
To samo odnosi się do struktury powierzchni. Gołym okiem widać słoje, ale poza tym stół wydaje
się gładki i równy. Patrząc na niego przez mikroskop, ujrzelibyśmy nierówności, wzgórza i doliny, oraz
wszelkiego rodzaju różnice, gołym okiem niedostrzegalne. Który z nich jest stołem "rzeczywistym"?
Odruchowo skłonni jesteśmy stwierdzić, że to, co widzimy przez mikroskop, jest bardziej rzeczywiste, ale
to z kolei uległoby zmianie, gdybyśmy użyli mikroskopu jeszcze silniejszego. Jeśli zatem nie możemy
ufać temu, co widzimy gołym okiem, to dlaczego mielibyśmy ufać temu, co widać przez mikroskop?
Znów więc tracimy początkowe zaufanie do naszych zmysłów.
Nie lepiej przedstawia się sprawa z kształtem stołu. Przyzwyczailiśmy się wszyscy do wydawania
sądów o "rzeczywistych" kształtach rzeczy, a czynimy to w sposób tak bezrefleksyjny, iż nabieramy
przekonania, że naprawdę widzimy rzeczywiste kształty. Faktycznie jednak, o czym nas wszystkich
pouczają próby rysowania, kształt danej rzeczy wygląda różnie z różnych punktów widzenia. Jeśli nasz
stół jest "naprawdę" prostokątny, to z niemal każdego punktu widzenia będzie wyglądał tak, jakby miał
dwa kąty ostre i dwa rozwarte. Jeśli jego strony przeciwne są równoległe, to będą wyglądać tak, jakby
zbiegały się w punkcie odległym od patrzącego; jeśli mają równe długości, to będą wyglądać tak, jakby
bliższy bok był dłuższy. Zwykle, patrząc na stół, nie zauważamy tego wszystkiego, albowiem
doświadczenie nauczyło nas konstruować "rzeczywisty" kształt z kształtów widocznych, a jako ludzi
praktycznych interesuje nas właśnie kształt "rzeczywisty". Ale to nie on jest tym, co widzimy; jest on
czymś z tego wyprowadzonym. A kształt tego, co widzimy, zmienia się nieustannie w miarę, jak
chodzimy po pokoju. Tak więc i tu wydaje się, że zmysły nie mówią nam, jaki naprawdę jest sam stół, a
jedynie, jak on wygląda.
Podobne trudności powstają, gdy rozważamy zmysł dotyku. Prawdą jest, że stół zawsze wywołuje
w nas wrażenie twardości, czujemy też jego opór. Ale wrażenie, jakie odbieramy, zależy od tego, jak
mocno i jaką częścią ciała naciskamy na stół; a zatem nie należy sądzić, iż rozmaite wrażenia
wywoływane przez różne naciski, lub powstające w różnych częściach ciała, ujawniają nam w sposób
bezpośredni jakąś określoną własność stołu; są one w najlepszym razie oznakami pewnej własności, która,
być może, jest przyczyną tych wszystkich wrażeń, ale faktycznie w żadnym z nich się nie uwidacznia. To
samo bardziej jeszcze odnosi się do dźwięków, które można wytworzyć uderzając w stół.
Tak więc, nie ulega wątpliwości, że rzeczywisty stół, jeśli takowy istnieje, nie jest tożsamy z tym,
czego bezpośrednio doświadczamy za pomocą wzroku, dotyku lub słuchu. Rzeczywistego stołu, jeśli
takowy istnieje, w ogóle bezpośrednio nie znamy, musi on być natomiast wnioskiem z tego, co znamy
1 Należy zaznaczyć, że angielskie słowo appearance, tłumaczone tutaj jako "zjawisko" - to, co nam się jawi - może też
oznaczać "pozór"; w odniesieniu do wrażeń wzrokowych oddawano je niekiedy przez "wygląd". [Przyp. tłum.]
2
bezpośrednio. To natychmiast rodzi dwa bardzo trudne pytania, a mianowicie: (1) czy w ogóle istnieje
rzeczywisty stół?, (2) jeśli tak, to jakiego rodzaju przedmiotem może on być?
Gdy będziemy te pytania rozważać, przyda nam się parę prostych terminów o znaczeniach
określonych i jasnych. Nazwijmy "danymi zmysłowymi" rzeczy, które bezpośrednio poznajemy we
wrażeniach: rzeczy takie jak barwy, dźwięki, zapachy, twardości, szorstkości i tak dalej. Nazwijmy "wra-
żeniem" doświadczenie polegające na bezpośrednim uświadomieniu sobie tych rzeczy. Tak więc, ilekroć
widzimy pewną barwę, to doznajemy jej wrażenia, ale barwa sama jest daną zmysłową, a nie wrażeniem.
Barwa jest tym, co sobie bezpośrednio uświadamiamy, zaś sama ta świadomość jest wrażeniem. Jasne
jest, że jeśli możemy cokolwiek o stole wiedzieć, to tylko za pośrednictwem danych zmysłowych -
brązowego koloru, podłużnego kształtu, gładkości itd. - które ze stołem kojarzymy; ale z wymienionych
wyżej powodów nie możemy powiedzieć, że stół jest danymi zmysłowymi, a nawet że dane te są
bezpośrednio własnościami stołu. Powstaje zatem problem relacji danych zmysłowych do rzeczywistego
stołu, o ile taka rzecz istnieje.
Rzeczywisty stół, jeśli takowy istnieje, nazwiemy "przedmiotem fizycznym". A zatem, musimy
rozważyć relację danych zmysłowych do przedmiotów fizycznych. Zbiór wszystkich przedmiotów
fizycznych nosi miano "materii". Tak więc nasze dwa pytania można też wyrazić następująco: (1) Czy
istnieje coś takiego jak materia? (2) Jeśli tak, to jaka jest jej natura?
Filozofem, który pierwszy wysunął poważne argumenty za tym, że bezpośrednie przedmioty
naszych zmysłów nie istnieją niezależnie od nas, był biskup Berkeley (1685-1753). Jego Trzy dialogi
między Hylasem a Filonousem, w przeciwieństwie do sceptyków i ateistów stanowią próbę udowodnienia,
że niczego takiego jak materia nie ma i że świat składa się jedynie z umysłów i doznawanych przez nie
idei. Hylas wierzył początkowo w materię, nie jest jednak w stanie sprostać Filonousowi, który bezlitośnie
wpędza go w sprzeczności i paradoksy, a wreszcie sprawia, że zaprzeczenie przezeń istnieniu materii
wydaje się niemal zgodne ze zdrowym rozsądkiem. Użyte argumenty mają bardzo różną wartość: niektóre
są doniosłe i trafne, inne mętne i zwodnicze. Ale przyznać trzeba Berkeleyowi zasługę wykazania, iż
można zaprzeczyć istnieniu materii bez popadania w absurd i że jeśli są jakieś rzeczy istniejące
niezależnie od nas, to nie mogą to być bezpośrednie przedmioty naszych wrażeń.
Gdy pytamy, czy istnieje materia, to w grę wchodzą dwa różne zagadnienia i trzeba je jasno
odróżniać. Zazwyczaj przez "materię" rozumiemy coś przeciwstawnego "duchowi", coś, co, jak sądzimy,
zajmuje przestrzeń i w żaden sposób nie może myśleć lub być świadome. W tym przede wszystkim sensie
Berkeley przeczy istnieniu materii; nie przeczy więc temu, że dane zmysłowe, które zazwyczaj uważamy
za oznaki istnienia stołu, są rzeczywiście oznakami istnienia czegoś od nas niezależnego, ale temu, że to
coś ma charakter nieduchowy, że nie jest to ani duch, ani idee przez jakiegoś ducha doznawane.
Przyznaje, że musi być coś, co nadal istnieje, gdy wychodzimy z pokoju lub zamykamy oczy, i że to, co
nazywamy widzeniem stołu, naprawdę dostarcza nam racji, by wierzyć w coś, co trwa nawet wtedy, gdy
tego nie widzimy. Uważa jednak, iż natura tego czegoś nie może w radykalny sposób różnić się od tego,
co widzimy, i że w ogóle nie może być od widzenia niezależna, choć musi być niezależna od naszego
widzenia. To skłania go do poglądu, że "rzeczywisty" stół jest ideą w umyśle Boga. Taka idea ma
wymaganą trwałość i niezależność od nas nie będąc - a taka byłaby materia - czymś zupełnie niepo-
znawalnym, w tym sensie, że moglibyśmy ją jedynie wywnioskowywać, a nie moglibyśmy jej sobie
wprost i bezpośrednio uświadamiać.
Inni filozofowie po Berkeleyu również uważali, że choć istnienie stołu nie zależy od tego, czy ja
go widzę, to jednak zależy od tego, czy widzi go (lub w inny sposób doznaje we wrażeniach) jakiś duch -
niekoniecznie duch Boży, ale częściej cały kolektywny duch wszechświata. Twierdzą tak, podobnie jak
Berkeley, z tego przede wszystkim powodu, iż sądzą, że nie może być nic rzeczywistego oprócz umysłów
oraz ich myśli i uczuć - a w każdym razie o niczym innym nie możemy wiedzieć, że jest rzeczywiste.
Argument, którego używają na poparcie swego poglądu, możemy wyrazić jakoś tak: "Wszystko, o czym
można pomyśleć, jest ideą w umyśle osoby o tym myślącej; a zatem nie można pomyśleć o niczym oprócz
idei w umysłach; a zatem wszystko inne jest niepojęte, a to, co niepojęte, nie może istnieć" .
Taki argument jest, moim zdaniem, błędny; choć oczywiście jego zwolennicy nie wyrażają go tak
krótko i bez osłonek. Niezależnie jednak od tego, czy jest on poprawny, czy nie, to w takiej czy innej
3
postaci powszechnie się nim posługiwano; bardzo też wielu, a może większość, filozofów twierdziło, że
nie ma niczego rzeczywistego oprócz umysłów i ich idei. Takich filozofów nazywamy "idealistami". Gdy
dochodzi do wyjaśniania, czym jest materia, to albo powiadają, tak jak Berkeley, że jest ona w
rzeczywistości jedynie zespołem idei, albo głoszą, tak jak Leibniz (1646-1716), że to, co jawi się jako
materia, jest w rzeczywistości zespołem bardziej lub mniej pierwotnych dusz.
Filozofowie ci, choć przeczą istnieniu materii jako czegoś przeciwstawnego duchowi, niemniej
jednak, w innym sensie, ją uznają. Przypomnijmy, że zadaliśmy dwa pytania, a mianowicie: (1) czy w
ogóle istnieje rzeczywisty stół?, (2) jeśli tak, to jakiego rodzaju przedmiotem może on być? Otóż zarówno
Berkeley, jak Leibniz uznają, że rzeczywisty stół istnieje, ale Berkeley powiada, że jest on pewnymi
ideami w umyśle Boga, Leibniz zaś, iż jest zbiorowiskiem dusz. A zatem obaj udzielają na pierwsze z
naszych pytań odpowiedzi twierdzącej, a oddalają się od poglądów zwykłych śmiertelników jedynie
wtedy, gdy odpowiadają na pytanie drugie. Faktycznie prawie wszyscy filozofowie zgadzają się chyba, że
rzeczywisty stół istnieje: wszyscy niemal zgadzają się, iż niezależnie od tego, na ile nasze dane zmysłowe
- barwa, kształt, gładkość itd. - zależą od nas, ich występowanie stanowi oznakę czegoś, co istnieje od nas
niezależnie, czegoś, co być może jest zupełnie inne niż nasze dane zmysłowe, a co jednak należy uważać
za przyczynę tych danych, ilekroć pozostajemy w odpowiedniej relacji do owego rzeczywistego stołu.
Oczywiście kwestia, w której filozofowie są zgodni – że mianowicie, niezależnie od jego natury,
rzeczywisty stół istnieje - ma ogromne znaczenie i zanim przejdziemy do następnego pytania o naturę
rzeczywistego stołu, warto będzie zastanowić się nad tym, jakie to racje przemawiają za przyjęciem
owego poglądu. Nasz następny rozdział będzie zatem dotyczyć racji przemawiających za istnieniem
rzeczywistego stołu.
Zanim pójdziemy dalej, warto będzie przez chwilę zastanowić się nad tym, cośmy dotąd ustalili.
Okazało się, że jeśli rozważamy zwyczajny przedmiot takiego rodzaju, o jakim zakłada się, że znamy go
za pomocą zmysłów, to tym, co zmysły nam bezpośrednio mówią, nie jest prawda o przedmiocie takim,
jakim jest on poza nami, a jedynie prawda o pewnych danych zmysłowych, które, o ile wiemy, zależą od
relacji zachodzących między nami a tym przedmiotem. A zatem to, co bezpośrednio widzimy i czujemy,
jest jedynie "zjawiskiem", które uważamy za oznakę pewnej kryjącej się za nim "rzeczywistości". Jeśli
jednak rzeczywistość nie jest tym, co się jawi, to czy dysponujemy jakimikolwiek środkami, aby
dowiedzieć się, czy w ogóle jakaś rzeczywistość istnieje? A jeśli tak, to czy możemy w jakiś sposób
stwierdzić, jaka ona jest?
ą to pytania kłopotliwe i trzeba niestety pogodzić się z tym, że nawet najmocniejsze hipotezy
mogą nie być prawdziwe. Tak więc nasz znajomy stół, który jak dotąd nie pobudzał nas do najmniejszych
refleksji, przeobraził się w problem pełen zadziwiających możliwości. Wiemy o nim, że nie jest tym,
czym się wydaje. Oprócz tego skromnego, jak dotąd, rezultatu, zyskaliśmy niesłychaną swobodę sta-
wiania hipotez. Leibniz powiada, że stół jest wspólnotą dusz; Berkeley - że jest on ideą w umyśle Boga;
trzeźwa nauka - co chyba nie mniej zdumiewające - że jest on ogromnym zbiorowiskiem ładunków
elektrycznych gwałtownie się poruszających.
Pośród tych zadziwiających możliwości rodzi się podejrzenie, że być może w ogóle stołu nie ma.
Filozofia, nawet jeśli nie jest w stanie odpowiedzieć na tak wiele pytań, jak moglibyśmy sobie tego
życzyć, posiada przynajmniej zdolność stawiania pytań, które czynią świat ciekawszym i ukazują
dziwność i cudowność skrytą tuż pod powierzchnią nawet najzwyklejszych rzeczy, z jakimi stykamy się
na co dzień.
4
Zgłoś jeśli naruszono regulamin