•wirusy
•czynniki chemiczne
•czynniki fizyczne
•czynniki dziedziczne
•czynniki immunologiczne
NIEKTÓRE WIRUSY RAKOTWÓRCZE
WIRUS
NAJWAŻNIEJSZE RAKOTWÓRCZE CZYNNIKI CHEMICZNE
LOKALIZACJA NOWOTWORU
Aflatoksyny
Eter dwuchlorometylowy
Chrom
Chlorek winylu
Nitrozoaminy
Nikiel
Wątroba
Szpik
Płuco
Wątroba, płuco, mózg
Przewód pokarmowy
WAŻNIEJSZE FIZYCZNE CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE
- promieniowanie jonizujące- promieniowanie ultrafioletowe- azbest- pola elektryczne i magnetyczne- wysoka temperatura
PRZYKŁAD INTERAKCJI ROŻNYCH CZYNNIKÓW RAKOTWÓRCZYCH
TYP
PRZYKŁAD
NOWOTWÓR
Chemiczne - chemiczne
Wirusowe – chemiczne
Fizyczne – chemiczne
Chemiczne – osobnicze
Wirusowe - osobnicze
HPV + tytoń
EBV + nitrozaminy
HBV + aflatoksyny
Azbest + tytoń
Radon + tytoń
Tytoń + CYP2D6
Azbest + CYP2D6
Słońce + xerodermia
pigmentosa
EBV + niedobór
immunologiczny
Gardło, przełyk
Szyjka macicy
Nosogardziel
Skóra
Chłoniaki
DZIEDZICZNE NOWOTWORY I STANY PRZEDRAKOWE
retionblastomapodstawnokomórkowy rak skóry pigmentowanymnogie nowotwory endokrynologicznepolipowatość jelita grubegoniektóre rodzaje czerniakanerwiakowłókniakowatość
UPOŚLEDZONA ODPORNOŚĆPierwotna (np. zespoły wrodzone)Wtórna (np. AIDS, leki immunosupresyjneLeki immunosupresyjne: 8% ryzyko zachorowania w ciągu roku (100 x większe niż w normalnej populacji) Indukcja, szczególnie chłoniaków
WZGLĘDNE RYZYKO ZACHOROWANIA NA NIEKTÓRE NOWOTWORY ZŁOŚLIWE U CHORYCH PO PRZESZCZEPIE NERKI W DWÓCH BADANIACH MIĘDZYNARODOWYCH
- AUSTRALIJSKIE
BADANIE
Chłoniak złośliwy
Rak wątroby
Czerniak złośliwy
Inne nowotwory
Razem
45,9 (42)
37,5 (3)
8,7 (2)
1,3 (39)
2,8 (86)
26,9 (53)
20,0 (4)
2,5 (5)
2,8 (136)
EUROPA PRZECIW RAKOWI (DEKALOG ONKOLOGICZNY)1. Nie pal, rzuć palenie, nie pal w obecności innych2. Nie pij napojów alkoholowych3. Unikaj nadmiernego opalania się4. Przestrzegaj bezpieczeństwa i higieny pracy5. Jedz świeże owoce, jarzyny i produkty zawierające błonnik6. Nie tyj i nie unikaj pokarmów tłuszczowych7. Zgłoś się do lekarza jeśli zauważysz zgrubienie, zmianę w obrębie znamienia lub nienormalne krwawienie8. Zgłoś się do lekarza jeśli masz przewlekły kaszel, chrypkę, zaburzenia przewodu pokarmowego lub chudniesz bez przyczyny do kobiet:9. Wykonuj regularnie badanie cytologiczne szyjki macicy10.Badaj regularnie swoje piersi
„ILEKROĆ ZAPALISZ PAPIEROSA,ZAPRASZASZ DO SIEBIE RAKA” E. Rosenbaum
PRZYKAZANIE 1:NIE PAL ! ; JEŚLI PALISZ - RZUĆ PALENIE ! ; NIGDY NIE PAL W OBECNOŚCI NIEPALĄCYCH !
PRAWDOPODOBIEŃSTWO ZGONU Z RÓŻNYCH PRZYCZYN (DANE USA)Przyczyna Prawdopodobieństwo dla jednej osoby w ciągu roku Palenie 10 papierosów dziennie 1:200Wszystkie naturalne czynniki (wiek 40 lat) 1:850Grypa 1:5000Wypadek drogowy 1:800Białaczka 1:12.500Futball amerykański 1:25.000Wypadek w domu 1:26.000Wypadek w pracy 1:43.500Samobójstwo 1:100.000Wypadek kolejowy 1:500.000Uderzenie pioruna 1:10.000.000
ROLA PALENIA TYTONIU
1.Palenie jest przyczyną około 30% ogółu nowotworów (40% u mężczyzn i 20% u kobiet)
2. Najważniejsze nowotwory tytoniozależne: raka płuca, krtani, jamy ustnej, przełyku, pęcherza i trzustki
3. Ryzyko tylko raka płuca u nałogowego palacza (40 dziennie) jest 20x wyższe niż osoby niepalącej
4. Niepalące żony nałogowych palaczy mają 2x wyższe ryzyko zachorowania na raka płuca
EFEKT ZAPRZESTANIA PALENIA U NAŁOGOWEGO PALACZARYZYKO RAKA PŁUCA STOPNIOWO MALEJE I PO KILKUNASTU LATACH OSIĄGA POZIOM OKOŁO 2-KROTNIE WYŻSZY NIŻ U OSOBY, KTÓRA NIGDY NIE PALIŁA
RZUCAMY PALENIE !PALENIE:
Powoduje zmęczenieDaje ból głowyPowoduje zdenerwowanieDaje przykry zapach z ustPozbawia cię napędu, energii i zdrowia
RZUCAMY PALENIE !
12 godzin po rzuceniu palenia:obniża się poziom tlenku węgla we krwipoprawia się praca serca i płuc
2-3 tygodnie po rzuceniu palenia:poprawia się apetytustępuje kaszelpoprawia się praca przewodu pokarmowegoustępują bóle głowy-poprawia się praca mózgupoprawia sie oddychanieznaczne oszczędności (rocznie ponad tysiąc zł)czystszy jest dom i miejsce pracy
Objawy „odstawienia” (przejściowe)zatrzymanie płynów - możliwy wzrost masy ciała bóle dziąseł i językanapięcie psychicznemożliwe zmęczenie
METODY ZMNIEJSZENIA OBJAWÓW „GŁODU NIKOTYNOWEGO’’
znajdź inne, interesujące zajęcieznajdź czas na odpoczynek i psychiczny relaksjedz częściej mniejsze posiłki, zamiast 2-3 dużespożywaj wartościowe, zapewniające energię pokarmyspożywaj wiecej napojówrozpocznij regularne ćwiczenia fizyczne
PRZYKAZANIE 2:NIE NADUŻYWAJ NAPOJOW ALKOHOLOWYCH
ROLA ALKOHOLU1. nadużywanie alkoholu jest przyczyną 3-7% ogółu nowotworów2. najczęstsze nowotwory alkoholozależne: rak jamy ustnej, gardła, przełyku i krtani, sutka3. bardzo silne współdziałanie z karcynogennym wpłwem palenia tytoniu
PRZYKŁADY NOWOTWORÓW ALKOHOLOZALEŻNYCH:rak jamy ustnej (w 75% wywołany współdziałaniem tytoniu i alkoholu)rak przełyku (25x częstszy u nałogowych alkoholików)rak wątroby (następstwo marskości poalkoholowej)rak sutka u kobiet
PAMIĘTAJ!1. ważne jest umiarkowanie, a niekoniecznie abstynencja2. jeśli palisz - nie pij, i odwrotnie
PRZYKAZANIE 3:UNIKAJ NADMIERNEGO OPALANIA SIĘ !
PRZYKAZANIE 4:PRZESTRZEGAJ BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY
WAŻNIEJSZE ZAWODOWE CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE
produkcja aluminium
przemysł obuwniczy
produkcja koksu
przemysł metalowy
produkcja farb
przemysł gumowy
jama nosowa
szpik kostny
Promieniowanie jonizujące:
•powoduje mniej niż 1% nowotoworów (co m. In. wynika z ochrony ogółu społeczeństwa przed jego wpływem)
•narządy szczególnie narażone: sutek, tarczyca, szpik, kości
•nowotwór najbardziej radiogenny: białaczka (największa liczba zachorowań po 2-4 latach, zmniejsza się po 25 latach)
•nowotwory lite: dłuższy okres utajnienia
•małe dawki bardziej niebezpieczne niż duże, stosowane w terapii nowotworów
MĄDRY CZŁOWIEK, TO TEN, KTÓRY MĄDRZE SIĘ ODŻYWIA”(PRZYSŁOWIE CHIŃSKIE)
PRZYKAZANIE 5:JEDZ ŚWIEŻE OWOCE I WARZYWA ORAZ INNE PRODUKTY ZAWIERAJĄCE BŁONNIK
ROLA CZYNNIKÓW DIETETYCZNYCH
białka zwierzęce
aflatoksyny
nitroaminy
akroleiny
witaminy (A, E, C)
błonnik
mikroelementy
POKARMY BOGATE W WTAMINĘ Aciemnozielone warzywa (szpinak, groszek, brokuły)rzepawarzywa o barwie pomarańczowej (marchew, dynia)owoce o barwie pomarańczowej (morele, brzoskwinie, gruszki)
PIERWIASTKI ŚLADOWE O POTENCJALNYM DZIAŁANIU RZECIWNOWOTWOROWYMmagnez miedżcynkselen
UWAŻAJ NA N-NITROZOAMINY!JEDZ WIĘCEJ: JEDZ ZNACZNIE MNIEJ:świeżej niekonserwowanej żywności zawierającej azotyny (peklowane, żywności różowe mięso i wędliny)chudego mięsa, drobiu, ryb wędzonego boczku, wędlin i szynkiświeżych owoców i warzyw hot-dogów, hamburgerów, mielonekżywności z witaminą a i e niektórych gatunków piwazbóż i kasz owoców i warzyw w puszkachorzechów i ziaren białego pieczywa
kukurydzy chipsów i ciasteczek
PRZYKAZANIE 6:UNIKAJ NADWAGI I OGRANICZAJ SPOŻYCIE TŁUSZCZÓW
NOWOTWORY ZWIĄZANE Z NADWAGĄ I NADMIERNYM SPOŻYCIEM TŁUSZCZÓW:rak piersirak jajnikarak trzonu macicynowotwory przewodu pokarmowego
ZALECENIA DLA OTYŁYCH:1. więcej ruchu2. mniej tłuszczu i tłustych potraw3. mniej cukru i słodyczy4. mniej alkoholu
PRZYKAZANIE 7:ZGŁOŚ SIĘ DO LEKARZA, JEŚLI ZAUWAŻYSZ:ZGRUBIENIE, ZMIANĘ W OBRĘBIE ZNAMIENIA, NIENORMALNE KRWAWIENIE
PRZYKAZANIE 8:ZGŁOŚ SIĘ DO LEKARZA: JEŚLI MASZ:PRZEWLEKŁY KASZEL, CHRYPKĘ, ZABURZENIA PRZEWODU POKARMOWEGO, LUB CHUDNIESZ BEZ WYRAŹNEJ PRZYCZYNY
PRZYKAZANIE 9:ZGŁASZAJ SIĘ REGULARNIENA BADANIE GINEKOLOGICZNEI CYTOLOGIĘ
...
pigularze