CO TO JEST MARGINALIZACJA?

„Marginalizacja" jest terminem coraz częściej spotykanym w pracach naukowych, zajmujących się problematyką społeczną i w dokumentach organizacji międzynarodowych.

Pojęcie marginalizacja (wykluczenie) oznacza spadek znaczenia danej grupy społecznej w społeczeństwie, między innymi z powodu zmniejszenia się jej liczebności, osłabienia jej funkcji i pozycji w hierarchii społecznej, reprezentowania skrajnych poglądów lub podejmowania zachowań nieakceptowanych przez większość. Marginalizacja społeczna to proces powstawania nowych lub poszerzania zasięgu istniejących już grup marginalnych. Wyraża się ona w braku uczestnictwa jednostek lub grup społecznych w tych sferach życia, w których powinny one uczestniczyć. Należy pamiętać, że marginalizacja jest zjawiskiem wieloaspektowym tzn. dotyczy różnych obszarów ludzkiej aktywności:

- sfera wytwórczości – zatrudnienie, bezrobocie jawne i ukryte, działalność gospodarcza na własny rachunek,

-  sfera spożycia- wysokość dochodów i dostęp do dóbr i usług

- sfera kultury- objawia się i jest skutkiem trwania w sposobach zachowania uniemożliwiających wykonywanie ról społecznych odpowiadających standardom grup dominujących

- sfera oświaty a w niej dostępem do literatury i sztuki

- sfera polityki

- sfera socjalna – dostęp do opieki zdrowotnej, opieki społecznej, dostępem do usług społecznych i mieszkania.

Grupy społeczne określane jako marginalne mogą mocniej doświadczyć marginalizacji dlatego mówi się o głębokości marginalizacji o której decyduje stopień w jakim osoba lub grupa społeczna:

- pozbawiona jest władzy, uprawnień, możliwości wyboru, dostępu do dóbr materialnych i kulturalnych, możliwości wypoczynku

- jest do czegoś przymuszana lub dyskryminowana

- jest bezradna i pozbawiona pomocy.

Marginalizacja jest to więc zjawisko przybierające charakter globalnego problemu społecznego, który wymaga przeciwdziałania w interesie całej ludzkości. Zahamowanie gwałtownego wzrostu procesów marginalizacji jest jednym z ważniejszych warunków rozwoju społecznego i gospodarczego.

RODZAJE MARGINALIZACJI

A) Marginalizacja społeczną

- socjalna związana jest z występowaniem licznych zdarzeń losowych lub procesów społecznych, np. kryzys gospodarczy, które powodują niekorzystne zmiany w sytuacji danego człowieka bądź ludzi, co znacząco przyczynia się do zmiany pozycji społecznej. Są to osoby: 1) niepełnosprawne;

2) zdemoralizowane;

3) karane sądownie;

4) bezdomne;

5) uzależnione.

- strukturalna jest szerszym ujęciem zjawiska, powstaje w wyniku rozwarstwiania się społeczeństwa, wiąże się z istnieniem tzw. podklasy, której głównymi cechami są:

1) brak kwalifikacji;

2) bezrobocie/brak dochodu;

3) zamieszkiwanie w szczególnych/zdegradowanych rejonach miasta;

4) zależność od pomocy społecznej

B) Marginalizacja kulturowa to zjawiska opierające się w istocie na prostej zależności: nie można uczestniczyć w życiu kulturowym jeżeli nasze kompetencje poznawcze są niższe niż wymagane. Krótko mówiąc, wykluczenie z obiegu dóbr i wartości kultury następuje na skutek niewystarczających kompetencji poznawczych. Z kolei kompetencje poznawcze są dość ściśle związane z poziomem uzyskanego wykształcenia. Jeśli poziom wykształcenia jest niski, to na ogół niedostępne są rejony kultury wyższej, a poziom zjawisk kulturowych ogranicza się do lokalnej tradycji i obyczaju, a także masowej kultury obrazkowej, nie wymagającej niemal żadnego przygotowania poznawczego.

C) Marginalizacja społeczno-kulturowa

D) Marginalizacja psychiczna

PRZYCZYNY MARGINALIZACJI

Przyczyn marginalizacji jest bardzo wiele. U podstaw tego zjawiska leży zła sytuacja materialna rodziny i związany z tym niski standard życia, bezrobocie rodziców,

wykluczenie społeczne rodziny, a  także patologie życia codziennego, niskie kwalifikacje zawodowe lub brak wykształcenia, podeszły wiek, niepełnosprawność, bezdomność. Ponadto przyczynami marginalizacji społecznej są: niektóre zjawiska demograficzne, masowa migracja ludności, wzrost liczby bezrobotnych, wzrost przestępczości i uzależnień (alkoholizm, narkomania), obniżenie się dochodu ludzi starszych, osobisty wybór.

Jedną z głównych przyczyn wykluczenia społecznego jest jednak brak tolerancji na inność w Polsce.

H. Silver poszukując przyczyn wykluczenia społecznego odwołuje się do trzech koncepcji:

1)     Solidarności – podstawą społecznej jest zerwanie więzi społecznej. Grupa posiadająca społeczną tożsamość broni się przed osobami, które z jakiś względów nie spełniają kryteriów grupowych i postrzegane są jako zagrożenie dla porządku kulturowego.

2)     Specjalizacji –marginalizacja spowodowana jest postępującym zróżnicowaniem społecznym, jest tożsama z dyskryminacją (ograniczonym dostępem wolnych i równych do społecznej wymiany i interakcji)

3)     Monopolu – wykluczenie jest skutkiem powstania monopoli grupowych. Grupy uprzywilejowane (mające dostęp do rzadkich dóbr) dążą do utrzymania nierówności społecznych.

OBSZARY MARGINALIZACJI

Marginalizacja powoduje, że ludzie mogą zostać wyłączeni z różnych obszarów życia np.:

- odczuwania pełni życia, poczucia spełnienia swej roli

-   stałej pracy i zarobków

-   rodziny, własności, domu, mieszkania

-  minimalnego poziomu konsumpcji

-  oświaty i życia kulturalnego

-  świadczeń społecznych

-  obywatelskości i równości wobec prawa

-  przynależności do dominującej grupy etnicznej

-  ludzkiego traktowania, szacunku, zrozumienia przez innych.

SKUTKI MARGINALIZACJI

Marginalizacja może doprowadzić do:

- Doświadczenia odrzucenia

-  Poczucia bycia gorszym, niepotrzebnym

- Poczucia bycia wypchniętym poza określony obszar przestrzeni społecznej

- Izolowania od ról społecznych

- Odrzucenia przez rodzinę (dot. m.in.. Więźniów, bezdomnych, chorych psychicznie)

- Utożsamienia się z narzuconą rolą (deprecjacja własnego statusu w społeczeństwie)

- Degradacji ekonomicznej, społecznej, indywidualnej i osobowościowej

- Poczucia wstydu (z powodu swojego życiowego położenia i naznaczenia)