File0053.PDF

ieta Pleszkun_o Ieiniczakowa

o reportauradiowym

Zanim podejm rozwaania dotycz4ce reportazu radiowego w oklesie

midzywojennym/ zaczrrod akcentu zdecydowanie wspczesne go. ot.'

kieruj4ca Studiem Reportazu i Dokumentu Janina Jankowska sw4 prac

opublikowan na amachbiuletynu Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,

znamiennie zatytuowana:Reportazi dokumentradiowy - sziltlsaniedocenia-

na| rozpoczasowami: ,,Gdyby [..] nasze wejciedo Unii Europejskiej

wyznacza'apozycja polskiego dokumentu radiowego [...] Unia nie stawia-

aby rram zadnych warunkw,,.

I istotnie, zr.acz4Cychsukcesw mamy naprawd wiele' A oto kilka

znich. Od trzech lat wspomniana Janina Jankowska wchodzi, jako jeden

z siedmiu uczestnikw wybieranych przez czonkw EBU, w sktad komisji

dokumentalistw radiowych (Radio DocumentaryProjectGroup), a polskie

reportaze odrroszq liczne sukcesy na konkursach i festiwalach promuj4-

cych reportal'dokument radiowy. Najstarszy festiwai Prix Italia przynis

Polakom nagrody i wyrntenia za wiele radiowych reportazy1.Podobnie

festiwal Prix Europa zaowocowa dla nas dwoma nagrodami za pomysy

medialnez,a i polskie reportae radiowe znalazysi wrd rrajlepszych3.

Trzeci z wielkich konkursw - Premios ondas - wprost obsypat Polakw

nagrodami, szczeglrrie w iatach dziewidziesi4tycha.

J. Stwory

(7972),Polski Sierpie J. Jankowskiej (1981)'Uytobroni A' Sekudewicz i M. Mierzlr.iaka (1989),

TestantentM. Drygasa (1992),Na auleczccA. Trofimiuk i WdozoA. Sekudewicz (2001).

2 Za pomysy medialne rragrodzono w 1.997roku J. Deblessema,a w 1998roku J.Jankowsk.

3 Ulronorowane tam reportaze to Tajna rzeczpubliczna H. Bogoryja-Zakrzewskiel iE.Zo-

zunia oraz Sqd ttie SlomonA. Czarkowskiej.

a Po K. Melion, ktra otrzymata Premios ondas w 1'974r. za Gtbokiezanurzenie, rok po

roku nagrody otrzymali: w 1998 roku J.Jankowska za PouldulszystkichPolkw oraz A. Czar-

El b

1 Pierwsze wyrznienie przynis rok 1959 d|a Z' Kopalki i kompozytota Z. Wiszlliew-

skiego za utwr N,ff,".Potem uhonorowano nastpuj4ce reportaze: Smiersoni W. Zadrow-

skiego (1966),Pasja czyli misterhlmMki Paskiejw Ktntlalerii Zebrzydou,skiejzL,idziane

11,6

Elzbieta Pleszkun-Olejniczakowa

Istotn4ro1odgrywaj4 testypendia , warsztaty (podejmowane Zreszt4

We wsptpracy z gremiami midzynarodowymi), spotkania, szkolenia i prze-

glqdy organizowanew Polsce.Wymieni fu nalezy przede wszystkim Przegiqd

Twrczoci Radiowej w Dziedzinie Dokumentu w Kazimierzu nacl Wis,

konkurs Polska i wiat, konkurs o Grand Prix KRRiT orazKonkurs Stypen-

dialny im. Jacka Stwory (dlamtodych twrcw). Autorka tegoartykuu ma

zaszczyt by w tym roku jurorem dwu ostatnichz wymienionych konkur-

sw oraz gociemseminarium w Kazimierzu.

Sukcesy, choprzeciez wykuwane w bardzo trudnych nieraz warun-

kach, to dzie dzistejszyreportazu radiowego. }aka byta droga wiod4ca do

tych sukcesw, jakie byy pocz4tki, sowem: jaki by _ i czy juz istniat -

reportaz radiowy w pitnastoleciu 1925-1939? Prb bardzo skrtowej,

ograniczonejprzez przyjtetu ramy, odpowiedzt na pytanie ma W zaoze-

niu stanowi mj tekst.

Prezentowane rozwazania dotycz4, tzecz jasna, reportazu radiowego

(dwikowego),trudno jednak mwi o nim, zupenieabstrahuj4cod jego

prasowych, pisanyclr korzeni. A nieatwotu o jasne odpowiedzi nawet na

podstawowe pytanta, tycz4ce choby polskich pocz4tkw tego gatunku.

Badacze wtdz4 bowiem rzecz rznie. Autorka znamiennie zatytuowanej

ksi4zki Reporteryje

i reportae...

. Waciwyczas dla

reportazu rradszed jednak,jak si wydaje, z powstaniem rynku wiatowe-

kor.skai A. Pietruczuk za reporta'Caty lL)asz,w 1999za J. Piatowska za Kosottloz dIckoraz

M' Blimel i W. Wasilewska za Zazpdna czasie;w 2002 roku reportazowi K. Michalak Mijajqc

Ezt,Qw ostatnim gosowaniu zabrako do nagrody tylko jednego gosu.

5 J' Sztachelska, ,,Reporteryje,,

i reportae.Dokumentarnetradycjepolskiejprozy 7L1

2, pot. XIX

i na poczqtku XX wieku,Biaystok 7997,s' 785.

K' Kqkolewskl, Reportaz, |w..] Teoriai praktyka dzieruikrstu,a,V,Iarszawa 1964, s. 1,1'4.

Jolanta Sztachelska s4dzt na przyktad, ze

korzeni reportazu mozna szukaw dokumentarnych tradycjachprozy pol-

skiej XIX wieku, cho i or.aprzyznaje, ze gatunek w osi4gn4 ,,dojrzao

i spoteczneuznanie dopiero w naszym stuleciu"s.

Kwestia cofnicia si _ bardziej lub mniej odlegego - w Czasie jest

oczywiciewzgldna; wszak niektrzy pocztkw noweli jako gatunku

doszukuj4 si w Metamorfozachowid|l)szal gdy innym wystarcza signi-

cie po DekarueronBoccacia, jeszcze inni za w peniuksztatowane uwaaj4

dopiero teksty powstaew ramach XlX-wiecznego realizmu. Krzysztof

Kkolewski prapocz4tkw reportazu doszukujesi juz ,,w opowiadaniach

kupcw, eg|arzy,podrznikw i rycerzy [..']. Sa tacy, ktrzy nazywaj4

reportazarnipisma Cezara czy ZagtadPontpeiPliniusza Modszego _ pisze

dalej _ inni uwazaj4 za prekursora reportauIbrahima Ibn Jakuba, jeszcze

inni Marco Polo z jego opisaniem wiata. Antologia reportazu Snydersa

i Morrisa zaczyna sl'Spaleniemczarownic(r. 15871,,e

zo i rozwojern komurrikacjimasowej.Tak jak szybki rozwj prasy Spowo-

io*u'"'y byt godem informacji, tak ten sam gd ,,wtadomoci prawdzi-

We1,,

ro w XX w."7.

,,Autentyzm,,, ,,Iiteratura faktu,,, /,nowy leahzfi1,,bywa tew Polsce

w dwudziestoleciu midzywojerrnym czci4programw artystyczrrych,

aniejaka ,,reportazowo',

- postulowanq metod.Stosunkoworrajdoktad-

liej i najpowszechniej gatunki reportazowo-dziennikarskiew okresiedwu-

dziesto1ecia midzywojennego przedstawiaw swej pracy Hanna M. Ma-

gowska8. jakiekolwiek padayby jednak propozycje ustalenia daty granicz-

nej, jest dla mrrie niewqtpliwe, e w dwudziestoleciu miclzywojerrrrym

mozl1a w Polscewskazana teksty majqcecharakterreportazuprasowego

w jegouksztatowatrej,nowoczesnejformule.

Kwestie defirricjireportazu CZy - szerzej - j"go wyznacznikw, a wic

relacji midzy auterrtyzmem a literackoCl4,czy _ w przypadku radia -

autentyzmem a artystycznym wyrazem, a takze niejakie zawieszenie tego

gatunku midzy dziennikarstwem a sztuk4' to kolejny wazny kompleks

zagadnte, clomagajcy si jednak choby najzwiIejszego zasygnalizo-

wania,by bowiem padaodpowied na pytanie,czy istrriarepottaz radio-

wy w dwudziestoleciu n-riclzywojennym,musimy - choby najoglrriej -

wtedzie, co jestemy skonniokrelatym mianem. Nie bezracji K4kolew-

ski utrzymu1e,ie nie ma jednej, naprawd powszechnie uzrranejdefirricji,

na Coma wpyw rnoie ty|ezmiennodefiniowanego przedmiotu opistt,

ile zmienno wiadomoci

teoretycznej.Spostrzezenie, ze badana mate'

rta z truderrrdaje si dookreli,wydaje si trafne, skoro zatwl.to Leon

Cielikg,

jak i Kazimierz Wolny]Opoprzedzajswe waciwerozwazanla

okaza4prezentacj4 s4dw cudzych. Podobny poglqd zdaje si wyznawa

na przykad Jacek Maziarski, ktry sw4 A'.Iatoni

reportazuotwiera prze-

gl4demistniejcych stanowisk1].List podobnie mylqcyclrbadaczy i kry-

tykw mozna wyduiy. Przykadowo wybitny twrca reportazu radiowe-

go Jacek Stwora stwierdzi na seminarium reporterw w l(azirnierzu

7 C' Niedzie\ski, Rcportaz, [w:) Litertura 7lolska' Przctoodttikettcyklo1lefu1cztty,

t' II, Warsza-

wa 1985, s. 281.

8 Por. FI. M. Magowska, GatutkircportazorL':o-t1ziennikarskie

okrest.tdzoutlziestolecia.

(Prba

typologii), [w:] Z teorii i historii litertltury,Wrocaw 1963,s. 193-200.

9 A. Cielik,Llioagio re1lortazu,,,BiulerrNauowy Zakladu Bada Prasozrrawczyclr,'

1958, nr 2-78,s.4.

10 Por. Reporta,wybr, oprac. i sowo wstpne K. Wolny' Rzeszw 1992,s. 9_123 c>raz

K. Wolny, Reportaz _ jak go napisa?,Rzeszw 1'99(l,s. 1'1-26'

1l Por. J. Maziarski, Anatonia reportau,Krakw 7996,s, 11-38.

, a|e juniezredukowanej do suchej notatki, lecz bliskiej niekiec'ly for-

m noweli, zrodz|nowoczesny reportaz' CzesawNiedzielski stanowczo

stwierdza , |Z ,,Teportaz

jako samoistnezjawisko [...] uksztatowasidopie-

118

Elzbieta Pleszkun-Oleiniczakowa

w 1967roku12, i reportaz, takze w tym medium, Zachowuj4c autentycz-

no miejsCazdarze i ludzi, nie tylko informuje, ale i oddziatuje na emocje

suchacza, zaterrlposuguje si arsenaem rodkwwaciwychdzieu szfuki.

Sowem - juk to krtko i celnie uj4K4kolewski _ ,,od literatury piknej

oddziela reportawymg autentyzmu, od dziennikarstwa - pikno for-

my,,lz.Niejako powtrzya t mylw odniesieniu do reportazu 1adi.ow9go

Hlena Wiegner: ,,Mozna powiedzie, iereporta peniwszystkie funkcje

rodkw masowego przekazu, a takze pewne funkcje sztuki. '.',1a. Jak traf-

nie bowiem konstatowa Witold Billip w dyskusji dotycz4cej reportazu,

wy4cznie zreszt4 radiowego, ,,co niegodnego uwagi [...] gdy zostato

powiedziane jzykiem a r ty s t y CZ ny m [..'] nagle zaczynaco

z n a c zy [wszystkie podkr. autora]. I to s4 znaczefia, to s4 wartoci juz

z dziedziny sztuki [...].]eli zasztukuwazamy np. film dokumentalny, to

z powodzeniem mozna i reportaz way na tej samej szall',,ls.

Na inny istotny aspekt zwrctt'uwag/w przywoanej tu dyskusji o re-

por tazura diowym, Aleks ander Maachowski, nota benewy g'aszajqc

,,Reportazradiowytymsijeszczerzniodreportazupisanego,'ejegomecenasjest

monopolist. To, co napisane, mozna drukowa w rznych pismach i nieprzyjcie tekstu

(z jakigokolwiek powodu) przez jedn4 redakcj e przesdza 1eszcze losw reportazu [..,],

gdy poza radiem ten gatunek twrczoci nie istnieje. Wic w gruncie rzeczy o tym, czy

ieportaz radiowy istnieje, czy wegetuje lub rozwija si - konstatowa autor - nie decyduj

w tak duzym stopniu, jak w literafurze pisanej , pozya i uzdolrrienia twrcy, lecz poczucie

odpowiedzialnoci mecenasa,, 16.

Kolejny problem, wany, by mc odpowiedzialnie rozstrzyga, czy

w dwudziestoleciu midzywojennym istniajuz reportaz radtow/, to pro-

blem fikcji, czy\i inacZej _ problem autentyzmu. Reportaz usuwa fikcj

senslstrictoi w zasadzie wyklucza zmylenie. Jankowska w Swej Interne-

towej szkolereportuopisuje przypadek prby poqczeniaprzez szwedzk

reporterk radiow4 sfery i celw czysto prywatnych ze Sprawami zawodo-

wymi. owa prba przyniosa autorce reportau - przynajmniej w sensie

osobistym - porazk. ,,Wprawdzie powstareporta', [ale] zostaaprzekro-

czona pewna granica profesjon alizmtJ" 17 - konkluduje autork a Internetow ej

12 Por. H. Wiegner, Funkcja form reporterskichw Programie dla Zagranicy PolskiegoRadia,

Warszawa 7972, s. 1,7.

13 K. Kqkolewski, Reporta, |w:f Sownikliteratury polskiejXX wieku, Wrocaw 1"993,s.932'

r H' Wiegner, Funkcja form reporterskich,,,,

s.20.

literacki,,,RadioiTe|ewiz1a,,1968,nr 50, s,2,

76 Tamze, ru 51, s. 2.

17 J' Jankowska, Internetowszkotareportau,www.radio.com.pl/reportaz/szkola reportazu

(lekcja 1).

15 Reporta

te uwa gi

- co zapewne nie byo bez znaczetlia _ u schyku lat szed.ziesitych:

szkoy... Maksymilian KubiCa/plzywoujqcpoglqd IrerryTetelowskiej,go-

sz4Cy, ti ,,reporta to belekystyczna relac)ao rzeczywistoci,albo lepiej -

o wszystkirn, co naprawd byo lub zaszto,,,opatruje go nastpuj4cyrn

komentarzem:,,S4d ten jest rwniez prawdziwy w odniesieniu do r e -

p o r t azu dw i ko w e go [podkr. -E. O.]''s.TakzeAdamBudzyri-

ski traktujet cechjako conditio sineq1anongatunku,konkluduj4c.' ,,Moz-

na [...] powiedzie,ze d o j r z a'y reportaz dwikowy powinien spenia

dwie podstawowe funkcje:informacln4 i estetyczrr4.Powinien _ jak kazde

dzleo artystyczne - nie nie tylko infornracj o realnych wydarzeniach

i lud.ziach,Iecz tak'ewiadczy o tym, ze autor rozurnie zoono

.u wp autentycznego

reportazu,tra wpt improwizowanego suchowiska,,,tak sytuacjt uza-

sadniaj4c:

,,Podobnie jak trudrro czasern wykreligrarricmidzy reportazem pisanynr a opowiacla-

niem' tak trudno nieraz autororvi reportazu radiowego utrzyma si w granicach tego gatunku

i nie przekroczy linii demarkacyjnej, oddzielajqcej autentyzm od fikcji - rePortaz od suclro-

wiska" 20.

Jak zwykle - rwnie' w przypadku rad.ia - problemy pochodzer,ia,

pierwocin i ksztattowania sipierwszych wy znaczrrikw gatunkow ych prze-

nikaj4 si doci1e.

pleks zagadrrie.

od chwili powstania radiofonii dziennikarstwo radiowe ulegaoro-

nym przemianom. Zachodztbowiem proces dostosowania form dzienni-

karstwa pisanego do potrzeb nowego rodkaprzekazu. ,,W 1923 roku

Maurice Privat - juk podaje Maciej J. Kwiatkowski _ stworzy dziennik

mwiorry, ktry rradawaaradiostacja wieiy Eiffla, a nastpnie w Belgii

Tlreo Fleishman rozpocz4t' nadawanie dziennika w ujciu typowo radio-

wym ['..]. Radio przej'o

- adaptuj4cdo swoich wymo1w, formy uzywa.

ne przez dziennikarstwo prasowe [.'.] tworzqc jednoczenie

13 M. Kubica, Krtkic fornly reporterskiew Polskim Radio, Warszawa 1.977,s. 20.

lq A. Budiry ski,Wstp, [w:] odnalesiebie,AntologiarEortazu radiozoego,Warszawa 1979,s.7.

20 J. Mayen, Rdio a literatura,Warszawa 1965,s. 139-141.

opisy-

wanej rzeczywistoci,umie oglda j4 z rozrnaitych perspektyw oraz two-

rzy n a p i c i e d r a m a t u r g ICZ|1e [podkr. * E.o.]"'o'

Gdy rzecz dotyka reportazu/ Sprawy nie daj4 si jednak uj4 cakiern

jednoznacznie. W przypadku reportazu prasowego doZr.aczrryudzia

fikcji dopuszcza na przyktad Jerzy Loveil, w przypadku zareportau

radiowego J ozef Mayen wr Cz wy r znia jako swoisty podgatunek reporta

dramatyczny' okrelajqc

go jako ,,co w rodzaju [...]

Dlatego prezentujemy je tu jako jeden wsplny konr-

formy Specy-

ficznie radiowe, np. bezporedni4relacj reporterskq, reporta,dwiko-

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: