Topos – powtarzający się motyw, który często występuje w obrębie literatury i sztuki danej kultury, cywilizacji. Wskazuje na jedność kulturową danego kontynentu czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka.
Topos budowany jest na zasadzie obrazu mającego na celu opis jakiejś sytuacji
Motyw - najmniejsza elementarna jednostka świata przedstawionego dzieła: zdarzenie, przedmiot, cecha, sytuacja, przeżycie. Powtarzające się na przestrzeni wieków motywy to toposy.
Archetyp- inaczej pierwowzór, prawzór, prototyp; nazwa pochodzi od arche – początek, przyczyna, pierwiastek. Zespół cech ludzkich, składający się na daną postać, będącą wzorem zachowań, pierwowzorem charakteru, jakiejś reakcji. Według Junga archetypy odzwierciedlają zawartość zbiorowej podświadomości, powszechne myśli ludzkie spotykane we wszystkich kulturach.
TOPOSY:
- topos cykliczności natury
Ø Starożytność- Mit o Demeter i Persefonie
- topos arkadyjski: motyw szczęścia- starożytność
Ø Starożytność- Wergiliusz
Ø Średniowiecze-
Ø Renesans- Pieśń świętojańska o Sobótce
Ø Barok-
Ø Odrodzenie-
- topos homo viator (człowieka wędrowca)- wędrówka w poszukiwaniu ostatecznego sensu istnienia- starożytność
Ø Starożytność- Odyseusz, Grzech pierworodny i wygnanie z raju, Edyp
Ø Średniowiecze- Legenda o św. Aleksym
Ø Renesans-
Ø Oświecenie- Podróże Guliwera, Robinson Crusoe, Kubuś fatalista i jego Pan
- topos tyrtejski
Ø Starożytność-
Ø Oświecenie-
- topos nieśmiertelnej sławy poety
Ø Starożytność- Exegi monumentum
- topos ubi sunt- gdzie oni są- średniowiecze
Ø Średniowiecze- Wielki testament
- motyw Deesis- Chrystus- sędzia na tronie, Maria i Jan Chrzciciel
Ø Renesans- Bogurodzica
- topos błędnego rycerza- sensem rycerskiego życia jest ciągłe sprawdzane się, wystawianie na próbę swojego męstwa i szlachetności- średniowiecze
Ø Średniowiecze- Percewal na zamku Graala, Don Kichote
- motyw tańca śmierci (Dance macabre)- średniowiecze
Ø Średniowiecze- Taniec Śmierci, Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią
- topos Boga artysty- Deus artifex- Bóg był pierwszym artystą, a świat- dziełem sztuki- renesans
Ø Renesans- Hymn, Mowa o godności człowieka
- topos Fortuny- zmienność- renesans
Ø Renesans- Nie porzucaj nadzieje…, Nie wierz Fortunie…
- topos świata- teatru- świat to teatr, ludzie to aktorzy, reżyser i widz spektaklu życia- Bóg lub kapryśny los- renesans, barok
Ø Renesans- O żywocie ludzkim
Ø Barok- Makbet, Hamlet
- topos człowieka Bożego igrzyska- człowiek jest w ręku Boga zaledwie zabawką- renesans
Ø Renesans- Człowiek Boże igrzysko
Ø Barok- Człowiek- igrzysko Boże (Potocki)
- topos ars poetica- określenie wypowiedzi programowych poetów na temat twórczości- dziś
Ø Dziś- Ars poetica?
- topos marności- vanitas- kruchość ludzkiego istnienia- barok
Ø Barok- Sonet I, Epitafium Rzymowi, Krótkość żywota, Róża, Do trupa
- topos róży- symbol symboli- barok
Ø Barok- Róża, Róża oddana Danielowi Naborowskiemu
- topos życia- snu- barok
Ø Renesans- Tren XIX (Sen)
Ø Barok- Żywot- sen i cień, Życie jest snem, Medytacje o pierwszej filozofii
- topos miłości i śmierci- skojarzenie miłości ze śmiercią. Kochanek często bywa porównywany do ćmy (motyla), która kocha przyczynę swojej zguby- świecę, galernika, trupa- barok
Ø Barok- Do trupa, Adon
- topos poety wyklętego- topos twórcy zbuntowanego przeciw obyczajom, prawom i obowiązującym wzorcom społecznym- dziś
- topos ojczyzny, domu.
Ø Renesans- Odprawa posłów greckich
Ø Barok- Wojna chocimska
Ø Oświecenie- Hymn do miłości ojczyzny
- topos miłości
Ø Starożytność- Pieśń nad pieśniami, Hymn o miłości, Tristan i Izolda, Legenda o św. Aleksym, Dedal i Ikar
Ø Renesans- Z Dekameronu (Sokół), Treny
Ø Barok- O swej pannie, Do tejże, List do Marysieńki
Archetypy:
- Dedal- wzór człowieka rozważnego, poważnego, doświadczonego
- Ikar- człowiek przełamujący granice za wysoką cenę – z jednej strony; człowiek lekkomyślny, łatwo upajający się swobodą – z drugiej
- Edyp- postać mityczna symbolizująca przewrotność losu, tragiczną ironię
- Herakles- symbol odwiecznego snu o potędze, marzeń człowieka, by być silnym i szlachetnym jak bogowie
- Kasandra- złej wieszczki, zwiastującej katastrofy i nieszczęścia
- Niobe- cierpiącej matki
- Orfeusz- wirtuoza, artysty, mistrza, gotowego poświęcić wszystko dla ocalenia małżonki
- Prometeusz- buntownika, dobroczyńcy, altruisty
- Syzyf- człowieka, którego ciężka i wyczerpująca praca nie daje żadnych efektów, jest bezowocna
- Narcyz- człowieka zakochanego w sobie, egoisty, skupionego tylko na własnych potrzebach
- Pigmalion- artysty stwarzającego rzeczy niezwykłe, zakochanego w swym dziele
- Penelopa- wiernej żony, czekającej niestrudzenie na swego męża
- Maryja- matka cierpiąca
- Judasz – zdrajca, mający wyrzuty sumienia
- Mojżesz - mędrzec, przewodnik
- Maria Magdalena – nawrócona grzesznica
- Hiob – człowiek cierpiący bez winy
- Kain – bratobójca
- Św. Paweł – nawrócony grzesznik
- Prorocy starotestamentowi
- Syn marnotrawny
- Samarytanin – człowiek miłosierny, współczujący
- Mit o labiryncie- archetyp zagadki, zawiłości ludzkich myśli, rozumu, życia
- Nike- archetyp zwycięstwa
- Tantal- zuchwalstwo, głód, pragnienie
Motywy literackie:
- śmierci
- podróży
- miłości
- arkadii/raju
- domu
- Polski / Polaków
- cierpienia
- rodziny
- przemijania
- władzy
- buntu
- młodości
- kobiety
- samotności
- rewolucji
- ojczyzny
- marzeń/marzyciela
- syna
- patriotyzmu
- ogrodu
- miasta
- matki
- dzieciństwa/dziecka
- utopii
- tańca
- wolności
- żony
- szatana
- rycerza
- dworu
- antyutopii
- wojny
- Ikara
- małej ojczyzny
- zjaw, duchów, upiorów
- zbrodni
- szczęścia
- walki
Filizofie:
1. Starożytnej Grecji:
- estetyka- nauka o pięknie i przeżyciach z nim związanych
- etyka- nauka o ludzkich obyczajach, o dobru i złu
- logika- nauka o sposobach poprawnego myślenia
- metafizyka- nauka o pierwszych zasadach, podstawach bytu
- psychologia- nauka o duszy
2. Szkoły filozoficzne:
- Sofiści- nauka przekonywania innych, nie ma prawd absolutnych, wszystko można udowodnić za pomocą sztuki wymowy
- Platonicy- dyskusje o idealnej naturze bytu, a także o trudnej sztuce życia, mądrość źródłem dobra i piękna
- Arystotelicy- wszystko składa się z formy i materii, sposób logicznego myślenia i mówienia, o sztuce i literaturze
- Stoicy- nauka praktycznej sztuki życia- zarówno w szczęściu, jak i w nieszczęściu trzeba zachowywać spokój
- Epikurejczycy- jak żyć, by stale odczuwać przyjemność, która jednak polega bardziej na unikaniu bólu niż na jej aktywnym poszukiwaniu
- Cynicy- życie zgodne z naturą, pogarda dla dóbr materialnych, drwina z autorytetów
- Sceptycy- sztuka wątpienia, prawda jest bowiem niedostępna dla człowieka
Idealizm platoński- pogląd, wg którego naprawdę istnieją tylko doskonałe idee, świat materialny jest zaś jedynie ich odbiciem
3. &#x...
misis2