1
Roman Rzadkowski http://epoki.klucznet.pl
Rozdział I Antyk 2
Rozdział II Średniowiecze 4
Rozdział III Renesans 5
Rozdział IV Barok 7
Rozdział V Oświecenie 9
Rozdział VI Romantyzm 11
Rozdział VII Pozytywizm 15
Rozdział VIII Młoda Polska 17
Rozdział IX Międzywojnie 18
Rozdział X Literatura współczesna 21
Grecja i Rzym odgrywały przed wielu wiekami rolę dwóch europejskich mocarstw. Tworzyły one cywilizację, która stała się później podstawą rozwoju całego kontynentu. Polska jako państwo jeszcze wówczas nie istniała, nie istniała więc też literatura polska. Jakkolwiek podobnie jak inne narody europejskie kultura i literatura polska korzysta później z dorobku twórczego świata antyku. Świadomość tego faktu pozwala nam zaliczać się kulturowo do Europy, która obecnie przeistacza się w wielką rodzinę. Jest to rodzina wyrosła na tradycjach moralnych znanych już w antyku. Starożytna Grecja dała Europie zamiłowanie do nauki, motoru wszelkiego postępu, Rzym natomiast po wielu przemianach stał się kolebką chrześcijaństwa europejskiego, które przez liczne stulecia powstawało na Bliskim Wschodzie.
Sama nazwa: Europa to imię mitologicznej księżniczki fenickiej, z którą Zeus (najwyższy z bogów greckich) miał trzech synów. Powstająca po upadku państwa zachodniorzymskiego (V w. n.e.) literatura tworzona w językach narodowych kontynentu wzoruje się na dorobku literackim antyku. Również i współcześnie z niego korzysta. Wydaje się więc, iż mówienie o literaturze polskiej bez poznania źródła, z którego przez lata czerpała wzorce, nie byłoby pełnym i prawdziwym jej obrazem.
Antyk to epoka (okres) trwająca od XIX wieku pne. do 476 roku naszej ery. Nazwa epoki jest określeniem późniejszym, wywodzi się z języka łacińskiego (ante- przed) i oznacza stosunek twórczości nowożytnej do przeszłej stanowiącej wzorzec. Stąd wywodzi się kierunek zwany klasycyzmem nawiązujący w epokach późniejszych do antycznej tradycji świata grecko-rzymskiego; oznacza twórczość naśladującą wzory starożytne, tj. doskonałe (z łac. classicus- pierwszorzędny), dlatego w stosunku do antyku używa się nazwy klasycyzm lub ogólnie starożytność.
Podłoże filozoficzne antyku (sposób widzenia świata przez ludzi) jest problemem złożonym. Można je podzielić na dwa nurty ideowe i kulturowe, które w wiekach późniejszych będą wywierać wpływ na kształt duchowy Europy, codzienne ludzkie życie i charakter literatury europejskiej. Pierwszy z owych nurtów związany jest z bogactwem cywilizacji stworzonej przez starożytnych Greków i Rzymian. Drugi natomiast jest spuścizną ideową wywodzącą się z historii Izraela, pierwszego narodu chrześcijańskiego, którego religia została przyjęta najpierw przez Rzym, później przez całą Europę.
Antyk mityczny (grecki) U samego początku ideologii starożytnej Grecji i Rzymu znajduje się mitologia, to jest system wierzeń i mitów. Mity były nazywaniem rzeczywistości przez ludzi pierwotnych; były to baśnie wymyślone na użytek własny; tłumaczyły kosmogonię, czyli historię powstania świata, bogów, praw rządzących przyrodą. W mitach czytamy, iż świat wyłonił się z Chaosu, choć nikt naprawdę nie wiedział, czym ów Chaos był. Z niego wyłoniła się pierwsza para bogów Uranos i Gaja (niebo i ziemia).
Od tego czasu rozpoczęło się powstawanie świata i całej rodziny bogów. Syn Uranosa Kronos po walce z ojcem zasiadł na tronie boskim. Jego z kolei pokonał Zeus, syn, którego wcześniej matka uratowała przed śmiercią z rąk ojca. Kronos bowiem obawiał się o tron i wszystkie swoje dzieci połykał. Gdy Zeus pokonał Kronosa, stał się bogiem wszystkich bogów i ludzi, a swoją siedzibę miał na Olimpie (pasmo gór w Grecji zwanej w antyku także Helladą).
Mity były przekazywane ustnie, dopóki nie wymyślono pisma i nie zaczęto ich spisywać. Dzięki temu wiemy, że starożytni wierzyli, iż ktoś, jakaś istota wyższa ponad człowiekiem musiała rządzić światem przyrody i ludzkim, tworzyć go i nad nim panować, ponieważ człowiek wydawał się do tego za słaby. Rolę tę przypisywali wielu bogom, wyznawali wielobóstwo, czyli politeizm. Każdy z bogów miał pieczę nad jedną lub kilkoma określonymi dziedzinami ludzkiego życia, a byli wśród nich na przykład: bóg podziemia, bóg mórz i oceanów, bóg płodności czy bóg miłości. Było ich wielu i zostali wykreowani przez ludzi, którzy w owych bogów wierzyli i wcale swojej religii nie nazywali mitami lub baśniami.
Starożytni wyznawali wiarę w życie wieczne po śmierci, a warunkiem owego życia był pochówek zgodny z ustalonymi obrzędami. Dlatego tak ważną rolę w mitach ma fakt godnego chowania zmarłych ("Iliada", "Antygona"), bez niego bowiem nie można było cieszyć się życiem pozagrobowym w Hadesie.
Filozofia klasyczna Wierzenia powyższe obowiązywały do czasów Talesa z Miletu, VII w. pne., zwanego ojcem filozofii, który stwierdził, iż świat nie wyłonił się z Chaosu- bytu abstrakcyjnego, lecz z wody. W swoich dociekaniach posługiwał się obserwacją przyrody i nauką, nie zaś dogmatycznymi wręcz wierzeniami (prawd mitycznych do tej pory nikt nie podważał, były obowiązującą cechą mentalności człowieka stawiającego świątynie swoim bogom).
Od Talesa rozpoczyna się istnienie filozofii (z gr. umiłowanie myślenia), a swój rozkwit przeżyła pomiędzy VI i IV wiekiem pne. za sprawą Sokratesa, Platona, Arystotelesa, Pitagorasa, Epikura i innych. Stworzyli oni własne systemy filozoficzne oparte na naukach ścisłych, fizyce, etyce, logice i matematyce, bez mitów i religii. Dołączyli potem do nich filozofowie starożytnego Rzymu z Seneką, Lukrecjuszem, Cyceronem oraz Orygenesem, Augustynem jako filozofami chrześcijańskimi.
Filozofia jest matką nauk, a zajmuje się dociekaniem prawd dla człowieka najistotniejszych: szuka odpowiedzi na pytania o uniwersalia- na przykład: jaki jest sens bytu ludzkiego, czym jest życie, prawda, dobro, zło, bóg itp. Ponieważ zawsze w swej wędrówce po ziemi człowiek wraca do tego typu pytań, filozofia odbierana jest jako jedna z najważniejszych dziedzin nauki. Od początku swego istnienia ma ogromny wpływ na kształtowanie świadomości człowieka, od jej badań naukowych zależą wszelkie prądy umysłowe, a więc postawa człowieka wobec świata zewnętrznego i wewnętrznego, także tak zwana mentalność ludzka.
Mitów greckich już dzisiaj nikt nie opowiada i nikt w nie wierzy. Świat przedstawiony przez mitologię grecką nosi miano pogańskiego. Antyk natomiast dzięki pojawieniu się filozofii pojmowany jest jako świątynia nauki i wiedzy ścisłej, to znaczy wiedzy wyrosłej z rozumu i doświadczeń, badań naukowych z pominięciem sfery pragnień ludzkiej wyobraźni i religii. Do dorobku takiego antyku będą nawiązywali później ludzie żyjący w renesansie, oświeceniu czy pozytywizmie.
Antyk chrześcijański (Bliskiego Wschodu i Rzymu) Epoka antyku to czas narodzin chrześcijaństwa europejskiego. Opiera się ono na zasadzie kultu i wiary w jednego Boga. Wiarę w istnienie jednego Boga nazywa się monoteizmem (w odniesieniu do religii monoteistycznych rzeczownik Bóg piszemy wielką literą, przymiotniki typu boski, boskiego małą).
Wiedza o Bogu imieniem Jahwe została zawarta w Biblii, dziele napisanym przez proroków i ewangelistów żydowskich. Składa się ono z dwóch części: Starego i Nowego Testamentu. Nazwa (Biblia) pochodzi od greckiego słowa biblion- zwój papirusu, książka, pismo, a w liczbie mnogiej wyraz biblia oznacza księgi. Są to księgi uznawane przez chrześcijan za święte i natchnione przez Boga.
Stary Testament powstał między XII a II wiekiem pne. w języku hebrajskim i aramejskim, w niewielkiej części w starożytnym języku greckim. W IV i V wieku tekst ksiąg został przełożony na język łaciński(Wulgata) i ów przekład stał się tekstem obowiązującym w kościele katolickim. Zawiera on 45 ksiąg.
Nowy Testament powstał między połową I wieku a połową II wieku w języku greckim i aramejskim. Zawiera 27 ksiąg. Wśród ksiąg biblijnych wyróżnia się księgi historyczne, prorockie i dydaktyczne.
Wyraz testament oznacza przymierze zawarte pomiędzy Bogiem Jahwe i ludźmi. Owo przymierze mówi o tym, iż w zamian za przestrzeganie przykazań boskich ludzie mogą liczyć na miłość i opiekę Boga. Jest to Bóg- stwórca wszechświata.
W pierwszej Księdze Biblii pt. Genesis (Rodzaju) znajduje się opis stworzenia świata przez Boga. W kolejnych księgach są opisane losy pierwszych ludzi i historia narodu wybranego- Izraela. Ewangelie Nowego Testamentu dotyczą życia Jezusa Chrystusa, syna Boga, mesjasza i odkupiciela..
Biblia jest skarbnicą wiedzy o świecie chrześcijańskim powstającym w starożytności, jest także dzisiaj najbardziej znanym dziełem literackim świata, z którego czerpią natchnienie kolejne już generacje twórców literackich. Prawdy w niej zawarte wyparły wierzenia starożytnych Greków i Rzymian, zmieniły ewolucyjnie charakter Europy.
Oblicze starożytnego człowieka, jak widać, jest różnorodne. Mówimy tu bowiem o bardzo rozległym przedziale czasowym i geograficznym. Dwa tysiące lat z okładem (!). Człowiek przez ten okres z istoty prymitywnej przekształcił się duchowo i cywilizacyjnie. Z jaskiniowca przemienił się w lokatora pałaców, dworów, domów z cegły; ze zwykłego zjadacza chleba przemienił się w człowieka wierzącego, myślącego racjonalnie i zainteresowanego własnym rozwojem, także postępem we wszelkich dziedzinach działalności.
Starożytna Grecja i Rzym to cywilizacje, które przeszły do historii. Wiedzę o nich zawdzięczamy przede wszystkim literaturze, także pięknej, słowu zapisanemu na kartkach papieru, możemy też podziwiać pomniki kultury starożytnej w Grecji, we Włoszech i wszędzie tam, dokąd dotarły wówczas rzymskie legiony. W każdym języku narodowym Europy można odnaleźć wyrazy lub zwroty wywodzące się z greki lub łaciny mającej rzymskie pochodzenie.
Poetyka Arystotelesa Literatura starożytna pozostawiła po sobie mnogość gatunków literackich i arcydzieł; pierwszy zarys teorii literatury w "Poetyce" Arystotelesa, gdzie wszystkie dzieła nazywane są ogólnym mianem poezji. Nie ma tam podziału na klasyczne już dzisiaj (wzorcowe) trzy rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. Dwa najważniejsze przesłania Arystotelesowej teorii literackiej związane są z pojęciami mimesis i katharsis.
Mimetyzm zakłada, iż literatura naśladuje rzeczywistość, jest jej odbiciem, natomiast katharsis to inaczej emocjonalne oczyszczenie polegające na tym, iż czytelnik lub widz przeżywa dzieło. Rozumiemy to w ten sposób, iż jeżeli czytamy książkę lub oglądamy sztukę w teatrze, powinniśmy coś odczuwać (radość, gniew, strach itp.). W wypadku braku takiego odczuwania czy wczuwania się w literackie lub sceniczne dzianie się po prostu dzieło, zdaniem Arystotelesa, jest złe, ponieważ wypowiedź artystyczna powinna być nastawiona na wywołanie odpowiednich ludzkich emocji.
Dorobek antyku to także wielkie tragedie antyczne i zarazem powiązany z nimi teatr, bez którego istnienia kulturalny człowiek również dzisiaj nie wyobraża sobie życia pomimo kina, video i telewizji satelitarnej, które przecież wyrastają właśnie z teatru. Teatr jest wielkim początkiem kultury europejskiej społecznej i indywidualnej każdego człowieka.
Twórcy literatury antycznej
Grecy:
Trzej tragicy greccy:
Ajschylos- twórca tragedii antycznej, wprowadził na scenę drugiego aktora, "Orestea", autor 90 utworów.
Sofokles- wprowadził na scenę trzeciego aktora, "Antygona", autor 120 utworów.
Eurypides- trzeci wielki tragik, "Medea", autor 80 dramatów.
Większość dzieł wymienionych wyżej twórców nie przetrwało do dzisiaj
Anakreont- twórca lekkiego, wesołego wiersza o tematyce miłosnej lub biesiadnej
Arystofanes- komediopisarz.
Homer- najwybitniejszy poeta grecki, twórca "Iliady" i "Odysei".
Teokryt- twórca sielanek..
Safona- najwybitniejsza poetka.
Kallimach- mistrz drobnych form poetyckich, autor pierwszej historii literatury.
Tyrtajos- twórca elegii wojennych.
Rzymianie
Horacy- największy poeta liryczny, "Pieśni", "Satyry".
Owidiusz- twórca elegii, "Przemiany".
Wergiliusz- pisał sielanki, "Bukoliki", "Eneida" to epopeja wzorowana na "Iliadzie" Homera.
Terencjusz- komediopisarz, cytat z jego utworu: "Jestem człowiekiem i nic co ludzkie, nie jest mi obce" stał się w XVI wieku hasłem renesansu europejskiego.
Teoria literatury:
anakreontyk- zob. wyżej Anakreont.
dytyramb- pieśń pochwalna na cześć kogoś o charakterze wzniosłym lub tragicznym.
elegia- utwór liryczny o nastroju smutnym wyrażający żal po czyjejś śmierci.
epigramat- krótki utwór liryczny z puentą.
epopeja- epos, dłuższy utwór epicki, zwykle wierszowany, nacechowany patosem i powagą, mówiący o ważnych wydarzeniach dla danej jednostki lub grupy ludzi.
hymn- pieśń pochwalna, dzisiaj religijna lub patriotyczna.
komedia- odmiana dramatu o tematyce lekkiej i zabawnej, w antyku była przeciwieństwem tragedii(zob.).
pean- pieśń pochwalna.
pieśń- utwór odznaczający się dźwięcznością, melodyjnością, układem stroficznym, dawniej przeznaczony do śpiewania.
poetyka- część teorii literatury, teoria dzieła literackiego zajmująca się badaniem środków artystycznych, językowych, kompozycyjnych, rodzajami i gatunkami literackimi.
porównanie- zestawienie pojęć na podstawie jakiegoś podobieństwa przy użyciu łączących je wyrazów: jak, jakby, podobnie itp.
porównanie homeryckie- porównanie bardzo rozwinięte.
przypowieść- parabola, opowieść o charakterze pouczającym, przekazuje myśl moralną poprzez przykład zaczerpnięty z życia lub wymyślony, służy tłumaczeniu prawd biblijnych.
psalm- pieśń religijna.
psałterz- zbiór psalmów, jedna z ksiąg Starego Testamentu.
tragedia- antyczna odmiana dramatu, (z gr. tragos- kozioł, ode-pieśń, dosłownie pieśń koźla, powstała pod wpływem świąt Dionizosa, aktorzy byli przebrani w kożle skóry), charakteryzuje się budową: prolog (wstępna pieśń chóru), stassimony ( pieśni chóru pomiędzy epejsodionami), epejsodiony ( epizody, dziś akty, do 5 ep.), eksodus ( pieśń chóru kończąca dzieło) oraz zachowanie trzech jedności miejsca, czasu i akcji (akcja dzieła rozgrywa się w tym samym miejscu, nie przekracza 24 godz. i jest jednowątkowa). Podejmuje temat tragedii losu człowieka w świecie kreowanym przez bogów. Sprawami mniej poważnymi zajmowała się komedia obliczona na wywołanie śmiechu u widza.
tren- zob. elegia.
Średniowiecze to pierwsza polska epoka literacka X-XV w. Na zachodzie Europy trwa już od IV/V wieku. W 476 roku upadło cesarstwo zachodniorzymskie, Rzym natomiast został podbity przez plemiona germańskie. Stopniowo przejmowały one kulturę antyczną i chrześcijańską, aż same przeistoczyły się z narodów określanych mianem barbarzyńskich w chrześcijańskie.
Wielką rolę w procesie cywilizowania Europy odegrał kościół katolicki zajmujący się nauką, oświatą i wychowaniem młodych pokoleń. Kształtowanie nowego oblicza kontynentu, oblicza wielonarodowego i chrześcijańskiego trwało po wiek XV, a więc ponad tysiąc lat. Epokę tych przemian nazwano później w renesansie wiekami średnimi (z łac. media tempora). Polskie średniowiecze trwa od X do XV wieku.
Ideologia epoki
Myśli i dążenia ludzkie wieków średnich zostały zdominowane przez scholastykę, naukę i sposób myślenia przyjmujący za sprawy nadrzędne dogmaty religijne, które starano się uzasadniać i wyjaśniać racjonalnie. Podobnie jak w antyku najważniejszą rolę na mapie politycznej Europy odgrywał Rzym, nie jako stolica cesarstwa, lecz kościoła katolickiego stojącego na straży prawd moralnych głoszonych w Biblii i największego budowniczego chrześcijaństwa.
Kościół ustanawia samodzielnie prawdy wiary, a wierni powinni ich przestrzegać. Był także w średniowieczu inicjatorem chrystianizacji ziem i narodów, które żyły nieświadome istnienia Boga i Jego przykazań.
Poza scholastyką średniowiecze jest bogate w kierunki filozoficzne tłumaczące wiernym zasady życia chrześcijańskiego, badające problemy wiary. Najważniejsze z nich opierają się na filozofii św. Augustyna, św. Tomasza z Akwinu i św. Franciszka z Asyżu. Ostatni z wymienionych propagował radosne i ascetyczne oddanie się Bogu. Jako człowiek zamożny całe swe bogactwo rozdał ubogim, a sam zawierzywszy Bogu, niósł pomoc cierpiącym i chorym. Głoszoną przez niego naukę cechowała radość i umiłowanie natury.
Językiem urzędowym i literackim kontynentu stała się łacina, język liturgiczny i jednocześnie biblijny (oryginały ksiąg biblijnych zaginęły, pozostało tłumaczenie łacińskie, Wulgata). Nauka i oświata, a zatem i rozwój intelektualny ludzi został również zdominowany i rozwijany pod kątem szerzenia wiary katolickiej.
Podobnie wygląda życie kulturalne i literackie Europy. W architekturze dominują dwa style: styl romański (przeważnie wielkie budowle sakralne z ociosanego kamienia wzorowane na bazylikach, kościoły zakonne z zabudowaniami klasztornymi, kolegiaty i kościoły parafialne) oraz gotyk (budowle strzeliste z cegły, wywołujące wrażenie ruchu).
Literatura średniowieczna
zawiera w swoim dorobku dzieła o tematyce przede wszystkim religijnej. Nawet dzieła literatury świeckiej były często rozpoczynane prośbą do Boga o natchnienie poetyckie, jak jest to w przypadku wiersza Słoty "O zachowaniu się przy stole":
Gospodnie, da mi to wiedzieć,
Bych mogł o tem cso powiedzieć,
O chlebowym stole....
Najpopularniejsze w tym czasie dzieła literackie to pieśni, misteria, moralitety, kazania, rozmyślania, modlitewniki, ale ponad wszystko żywoty świętych (hagiografia) przedstawiające wzorce osobowe człowieka epoki.
Asceta
Dzieła hagiograficzne pouczały całe społeczeństwa, jak powinno wyglądać życie jednostki. Miał to być wzór człowieka oddanego wierze, ascety gardzącego uciechami doczesności, zadowalającego się skromnym bytowaniem. Hasłem i maksymą życiową miała dlań być biblijna prawda "memento mori"- pamiętaj, że umrzesz. Człowiek myślący takimi kategoriami miał spędzać życie na pokutowaniu i modlitwach, aby wyprosić sobie łaskę życia wiecznego w niebie, a wstęp do niego mają tylko ludzie dobrzy.
Przykładem ascety jest św. Aleksy z dzieła "Legenda o świętym Aleksym". Mimo swego wysokiego urodzenia i bogactwa rezygnuje on ze wszystkiego co materialne, rozdaje swe bogactwo biednym, a sam staje się żebrakiem. Los sprawia, że żyje w taki sposób pod schodami swego ojca, ale dopiero po śmierci zostaje rozpoznany przez kobietę, którą wcześniej poślubił, lecz z życia rodzinnego w dostatku i radościach również zrezygnował. Przykładów takich losów bohaterów jest wiele, zapisanych jako dzieła literackie i też potwierdzonych przez historię.
Rycerz doskonały
Cechą nadrzędną bohatera literackiego wieków średnich jest wiara i oddanie się Bogu. Dotyczy to również kolejnego wzorca moralnego, jakim jest rycerz doskonały.
Średniowiecze to czasy wypraw krzyżowych mających na celu niesienie prawdziwej wiary chrześcijańskiej aż po Bliski Wschód. Zajęcie to przypadło w udziale rycerzom konno przemierzającym krańce Europy. Tworzą oni pewnego rodzaju wspólnotę a później warstwę społeczną kierującą się w swym postępowaniu wręcz świętym dla nich kodeksem rycerskim. Jakiekolwiek odstępstwo od niego mogło sprowadzić na rycerza hańbę, a nawet samobójczą śmierć.
Legendarny i przysłowiowy jest dziś ogromny szacunek rycerzy wobec płci pięknej, ale najważniejsze dla niego było oddanie swemu władcy i ojczyźnie. Na każde wezwanie o pomoc lub polecenia musiał stawać z orężem w ręce gotów umrzeć za sprawę.
Widzimy takiego bohatera we francuskiej "Pieśni o Rolandzie" przetłumaczonej na język polski w wiekach średnich. Hrabia Roland pełniący funkcję dowódcy tylnej straży wojsk francuskich bierze udział w wyprawie przeciwko Maurom (Arabom, którzy podczas plemiennych wędrówek osiedli w Hiszpanii). Ginie w zasadzce napadnięty przez całą armię wroga. Chociaż może wezwać pomoc, nie czyni tego, honor rycerski mu nie pozwala , wybiera śmierć. Z pola walki niesiony przez anioły dostaje się wprost do nieba.
Kilka wieków później w literaturze polskiej pojawi się taki średniowieczny rycerz, Konrad Wallenrod, który popełni samobójstwo, ponieważ wie, iż podstępna metoda walki z wrogiem jest wystąpieniem przeciwko kodeksowi i honorowi rycerza.
Dobry władca
Literatura średniowieczna przedstawia również wzorzec osobowy dobrego władcy. Znana wszystkim z historii "Kronika polska" Galla Anonima dokumentuje czasy panowania Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego. Pierwszy posiada cechy mądrego człowieka, który dba o dobro publiczne, jest oddany sprawom ojczyzny i poszczególnych obywateli, drugi jest świetnym wojownikiem i wzorem patriotyzmu. Obaj władcy są wzorem dla swoich następców, ponieważ dla swego narodu uczynili bardzo dużo.
·
Tak więc tematyka dzieł literackich średniowiecza jest różnorodna, choć dominuje w niej cecha religijności, pochwała dobra (afirmacja) rozumianego w kategoriach wartości chrześcijańskich. Było to związane z życiem zwykłego obywatela katolickiej Europy.
Epoka średniowiecza to rozwój i ekspansja chrześcijaństwa europejskiego, ale też ewolucja samego systemu wiary katolickiej i Kościoła. Dla literatury polskiej jest to okres początkowego formowania się języka literackiego. Jest ona podobnie jak literatury innych narodów europejskich dwujęzyczna. Obok dzieł pisanych polskim piórem w języku łacińskim powstają zabytki literatury polskiej i polskiego piśmiennictwa.
Lektury średniowieczne
Autorstwo większości dzieł średniowiecznych jest anonimowe. Wynikało to z faktu, iż pracę artystyczną traktowano jako służbę Bogu, przed którym nazwiska nic nie znaczą, a dzieła mogą przyczynić się do wzrostu boskiej chwały.
Dzieła religijne i zabytki polskiego piśmiennictwa.
"Bogurodzica"- najstarsza pieśń polska, powstała prawdopodobnie w XIV wieku.
"Lament świętokrzyski"- arcydzieło liryki średniow. z XV w.
"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"- wiersz moralizatorski z XV w.
"Kazania świętokrzyskie"- nasjstarszy zabytek polskiego piśmiennictwa pochodzący z około 1300 roku.
"Legenda ˙o ˙świętym ˙Aleksym"- ˙tłumaczenie polskie nie znanego oryginału z 1454 roku.
"Żywot świętego Wojciecha"- XI wiek.
"Żywot świętego Stanisława"- XIII wiek.
"Bulla gnieźnieńska"- w tekście łacińskim znajduje się 410 nazw polskich miejscowości, 1136 rok.
Dzieła świeckie.
"Satyra na leniwych chłopów"- XV wiek.
Gall Anonim- ³ac. "Kronika polska", XI/XII w.
Wincenty Kadłubek- łac. "Kronika".
Jan Długosz- łac. "Historia Polski".
Niektóre dzieła literatury obcej.
"Pieśń o Rolandzie"- najstarszy epos francuski z XI wieku.
"Dzieje Tristana i Izoldy"- legenda celtycka z XIII wieku.
Dante Alighieri- "Boska Komedia", poemat epicki w 100 pieśniach, arcydzieło literatury włoskiej przedstawiające wędrówkę poetycką po piekle, czyśćcu i raju, 1307 rok.
Francois Villon- "Wielki Testament", poemat francuski złożony z 2000 wersów, 1461 rok.
Teoria literatury
apostrofa- zwrot bezpośredni do osoby, pojęcia abstrakcyjnego, przedmiotu spoza dzieła literackiego.
archaizm- wyraz przestarzały, którego dzisiaj nie używamy.
kazanie- wypowiedź o charakterze dydaktycznym.
...
BQSan