Prawo – jest pojęciem wieloznacznym, w ujęciu potocznym bywa używane w różnych znaczeniach np. prawo pracownika do urlopu.
Rozróżniamy prawo:
- w ujęciu podmiotowym - uprawnienia danej jednostki, podmiotu, osoby fizycznej - jakie przysługują prawa na dany dzień.
- w ujęciu przedmiotowym - zespół norm wydanych bądź usankcjonowanych przez państwo, zagwarantowanych przymusem państwowym.
Źródła powstawania prawa:
- 99% - akty prawne wydane przez państwo, tworzone w drodze stanowienia prawa, wydawane przez organy ustawodawcze powołane do wydawania prawa. Są to nowe akty prawne. (sejm, senat).
- 1% - usankcjonowane normy (prawo zwyczajowe), powstałe ze zwyczajów lub innych norm moralnych
Zwyczaj - grupa osób, część społeczeństwa, sama stanowi pewne reguły postępowania i w pewnym momencie państwo sankcjonuje ten zwyczaj i staje się on prawem zwyczajowym – normą prawną.
Prawo - to zespół norm
Norma – to reguła postępowania oraz podstawowa elementarna jednostka prawa.
Norma moralna a norma prawna
Moralność – to ukształtowany w procesie długotrwałego rozwoju społeczeństwa zespół norm postępowania wg których ocenia się określone zachowanie jako dobre bądź złe.
Elementarne normy moralne są przyjęte przez większość. Ma na to wpływ religia, wychowanie, kultura, itp. Normy te ustalane są przez społeczeństwo:
- normy towarzyskie,
- savoir - vivre,
- pierwszeństwo dla starszych,
- pierwszeństwo dla kobiet z dzieckiem.
Norma prawna - jest zagwarantowana przymusem państwowym. Jest nierozerwalnie związana z aparatem przymusu państwowego.
- musimy się stosować do tej normy (podatki, policja),
- jej wykonanie nie zależy od naszej woli,
- jest zbiorem norm uporządkowanych – podział prawa na gałęzie (prawo karne, handlowe, rodzinne, cywilne, międzynarodowe...)
Ocena norm prawnych według zasad moralnych:
- pozytywne
- negatywne
- obojętne, bez zabarwienia etycznego (np. prawo postępowania proceduralnego, kodeks drogowy,
- zakres krzyżujący się - norma prawna w 100% pokrywa się z normą moralną.
Przepisy prawa karnego - art. 203÷210 (zabór mienia) krzyżują się z normą moralną „Nie kradnij”
Przepisy prawa karnego- art. 148 (pozbawienie życia) - norma właściwa normom prawnym wszystkich państw pokrywa się z elementarną normą moralną „Nie zabijaj”.
Czym różnią się normy moralne od norm prawnych?
1.
· na straży norm prawnych stoi aparat państwowy ze środkami przymusu,
· do przestrzegania norm moralnych skłania ludzi presja wywierana przez opinię publiczną, wpojone nawyki, sumienie,
2.
· normy prawne mają charakter dwustronny (dla jednej osoby wynika obowiązek a dla drugiej prawo, które jest korelatem obowiązku,
relacja wierzyciel - dłużnik
prawo – obowiązek
· normy moralne mają charakter jednostronny - wynikają z nich tylko obowiązki – nie ma żadnego roszczenia, prawa z tytułu wartości moralnych.
3.
· normy prawne odnoszą się jedynie do czynów i słów – takich działań, które są dostrzegalne zmysłami przez innych ludzi,
· moralność zajmuje się również podejściem od strony psychiki, np. myśli, uczucia zazdrości, zawiści
4.
· normy prawne bardzo dokładnie regulują postępowanie człowieka,
· moralność jest bardzo nieprecyzyjna, wskazuje ogólny kierunek postępowania, nie jest konkretna.
Praworządność – jest to taki stan faktyczny, w którym podstawowe dziedziny stosunków społecznych są regulowane przepisami prawnymi i przepisy te są przez organy państwowe ściśle przestrzegane.
Są dwie najważniejsze przesłanki praworządności państwa:
1. istnienie stosunkowo szerokiej regulacji prawnej, takiej która obejmuje wszystkie istotne dziedziny życia,
2. przestrzeganie prawa przez wszystkie organy państwowe,
Z punktu widzenia praworządności nie jest w ogóle brane pod uwagę przestrzeganie prawa przez obywateli.
Gwarancją praworządności jest np.:
- sądownictwo administracyjne - Naczelny Sąd Administracyjny (powstał w latach 70-tych),
- instancyjność wymiarów sprawiedliwości,
- Najwyższa Izba Kontroli NIK.
Ich zadaniem jest kontrolowanie przestrzegania prawa przez organy państwowe.
Budowa normy prawnej
Jak jest zbudowana norma prawna?
- teoria jednoelementowa (wg Nowackiego) – zakłada występowanie tylko reguły postępowania, element postępowania.
- teoria germańska dwuelementowa – norma jest zbudowana z poprzednika i następnika
Poprzednik to stan faktyczny, następnik to sankcja, regulacja, obostrzenie prawne.
- teoria trójelementowa - najbardziej rozpowszechniony pogląd
1. hipoteza – określa warunki, które muszą zaistnieć, aby w ogóle można było zastosować normę,
2. dyspozycja – najbardziej istotny element – określa nakazany sposób postępowania,
3. sankcja – określa ujemne następstwa, skutki nie zastosowania się do dyspozycji w warunkach hipotezy.
Przykład:
Przepis o jeździe z włączonymi światłami od 1 października ÷1 marca.
hipoteza - okres czasowy 1.10÷1.03
dyspozycja – nakazany sposób postępowania
sankcja – ujemne następstwa.
Jednak nie w każdej normie tak łatwo sprecyzować, co jest hipotezą, dyspozycją a sankcją, np. PRAWO KARNE, ZABÓR MIENIA – normy prawa karnego mają zbiorczą hipotezę zaczynającą się od słowa „KTO” – określającą wszystkie podmioty.
W prawie karnym normy prawa są przyporządkowywane, przez niektórych teoretyków prawoznawstwa, do teorii dwuelementowej, istnieje tylko stan faktyczny i regulacja.
Jakie mamy rodzaje norm prawnych?
Rozróżniamy dwa podstawowe rodzaje norm prawnych:
- norma imperatywna - bezwzględnie obowiązująca
- norma dyspozytywna – względnie obowiązująca.
Normy imperatywne zawierają niepodważalny nakaz Państwa, od wypełnienia którego nie można się w żaden sposób uchylić. Osoba, do której ta norma jest skierowana zobowiązana jest tak się zachować, jak wskazuje norma. Każde odstępstwo od nakazanego sposobu postępowania jest naruszeniem prawa. Normy imperatywne obowiązują bez względu na wolę zainteresowanej strony (prawo karne, administracyjne, konstytucyjne).
Są gałęzie, w których przeważają normy imperatywne jak prawo karne, prawo administracyjne, konstytucyjne. Norma imperatywna nie znosi sprzeciwu.
Normy dyspozytywne mają odmienny charakter od norm imperatywnych. Strony umowy zobowiązane są w trakcie jej trwania postępować zgodnie z normami dyspozytywnymi tylko wtedy, gdy spraw których norma dotyczy nie uregulowały inaczej w umowie (prawo cywilne, gospodarcze).
Normy dyspozytywne są charakterystyczne dla prawa gospodarczego.
W normie dyspozytywnej, a przede wszystkim w prawie cywilnym, handlowym pisze „... o ile strony nie umówiły się inaczej”, ponieważ jeżeli strony nie umówiły się inaczej, to wtedy bierze się pod uwagę normę dyspozytywną.
Przykład: zobowiązanie – umowa o dzieło
„... Jeżeli strony nie umówiły się inaczej, to zapłata nastąpi po wykonaniu pracy, usługi, dzieła...”
Norma dyspozytywna wchodzi w życie, gdy strony nie umówiły się inaczej.
Przepis
Nazywamy nim elementarną część ustawy lub innego aktu normatywnego. Przepisem jest więc artykuł, paragraf, punkt, ustęp.
Kwestia relacji przepisu do normy jest bardzo kontrowersyjna.
Teoria:
1. przepis prawny jest pojęciem wyłącznym (w prawie liczy się tylko przepis, nie uwzględnia się normy prawnej).
2. równoznaczność określeń – przepis prawny, norma prawna – wg Nowackiego można stosować zamiennie te określenia.
3. norma prawna jako znaczenie przepisu prawnego (przepis jest uzewnętrznieniem normy prawnej natomiast norma jest znaczeniem przepisu, jest jego analizą), kilka przepisów wchodzi na normę prawną (np. w artykule występuje kilka przepisów stanowiących hipotezę i dyspozycję, a jako ostatni przepis w tym artykule występuje sankcja ).
4. norma prawna jest wypowiedzią konstruowaną z przepisów prawa.
5. norma prawna jest zjawiskiem odrębnym od przepisów prawa.
Teoria norm sprzężonych – zakłada, że normy występują zawsze parami, pierwsza norma nazywa się sankcjonująca natomiast druga sankcjonowana.
Rodzaje sankcji: represyjne (karne)
egzekucyjne
nieważności
Sankcja represyjna – najczęściej stosowana w prawie karnym (ograniczenie wolności, grzywny, pozbawienie prawa wykonywania zawodu itp.) Jest w założeniu dolegliwością, która ma wyrządzić prawo, podmiotowi, który nie stosuje się do zasad prawa.
Sankcja egzekucyjna – przejawia się w dwóch postaciach:
- przymus osobisty (zastosowanie przymusu osobistego) np. doprowadzenie świadka przez policję na rozprawę;
- przymus zastępczy (zastosowanie przymusu zastępczego; przymusowe wykonanie zastępcze) np. działalności windykacyjna, działalność komornika;
a polega na zmuszeniu adresata zachowującego się niezgodnie z prawem (nakazami lub zakazami prawa) do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, jaki powinien mieć miejsce w wyniku dobrowolnego zastosowania się do postanowień przepisu.
Sankcja nieważności – jest to prawo bezskuteczności danej czynności prawnej czyli dana czynność prawna nie będzie wywoływała skutków prawnych (generalnie dla norm prawa cywilnego np. kwesta sporządzonego testamentu – zostanie unieważniony jeżeli został sporządzony niezgodnie z normą, zasadą sporządzania takiego dokumentu).
Przepisem prawnym nazywamy elementarną część ustawy lub innego aktu normatywnego. Przepisem jest więc artykuł, paragraf, punkt, ustęp.
Przepis zbudowany jest z dwóch elementów
- poprzednika
- następnika
Poprzednik wyraźnie wskazuje lub określa okoliczności, z którymi należy wiązać skutki prawne (które rodzą skutki prawne)
Następnik ustala skutki prawne jakie powinny być wiązane z okolicznościami, które zostały wymienione w poprzedniku.
Przepisy nie są zdaniami w sensie logicznym, ponieważ nie możemy nadać im atrybutu prawdy lub fałszu.
Przepisy:
- Ius cogens
- Ius dispositivum
Ius cogens – przepisy bezwzględnie obowiązujące – są to takie przepisy, które polegają na tym, że w każdym przypadku, przewidzianym przez dany przepis mają znaleźć zastosowanie. Ten przepis nie dopuszcza bowiem możliwości odmiennego zachowania podmiotów prawa od takiego jakie wskazuje (narzuca adresatom). Adresat musi zachować się zgodnie z tym przepisem. Pod rygorem poniesienia ujemnych skutków prawnych. Zastosowanie tych przepisów nie może być wyłączone, zmienione lub ograniczone mocą odmiennej woli podmiotów prawa.
Ius dispositivum – przepisy względnie obowiązujące – pozostawiają podmiotom prawa swobodę kształtowania własnego zachowania i tym samym wzajemnych stosunków. Te przepisy znajdują zastosowanie dopiero wtedy gdy dany podmiot, sam czegoś nie postanowi w danym zakresie np. w umowach znajduje się zapis „jeżeli strony nie postanowiły inaczej to...” (jest wybór). Jest to uregulowanie umowne (jeżeli strony ustaliły), a jeżeli nie ustaliły,
to wchodzi w to miejsce przepis, który obowiązuje.
- nakazujące
- zakazujące
- uprawniające
Nakazujące to takie przepisy, które ze wszystkich możliwych zachowań, czy sposobów zachowań w danej sytuacji wyróżniają one jedno z nich i postanawiają, że należy zachować się tylko w sposób wskazany w tych przepisach eliminując tym samym wszelkie inne możliwe sposoby zachowania się.
Zakazujące to takie przepisy, które ze wszystkich możliwych zachowań, czy sposobów zachowań w danej sytuacji wyróżniają one jedno z nich i postanawiają, że tak postępować nie wolno.
Uprawniające (dozwalające) charakteryzują uprawnienie określonego sposobu zachowania się, przy czym zachowanie to nie jest obowiązkiem.
- odsyłające
- blankietowe
Odsyłające są to przepisy ustanawiane w celu uniknięcia w tekstach prawnych dwukrotnego lub kilkukrotnego powtarzania tych samych postanowień. Przepisami odsyłającymi nazywamy takie przepisy, które bądź to same nie podają rodzaju i rozmiaru skutków prawnych, bądź też same nie formułują pełnego określenia należytego sposobu zachowania się. Mogą byś kierowane do jednego tylko przepisu prawnego lub do więcej przepisów (do całej grupy przepisów lub gałęzi prawa)....
honeybunny69