X X L E C I E M I Ę D Z Y W O J E N N E 73. RAMY CZASOWE Początek: 1918 r. Koniec: 1939 r. 74. SYTUACJA W KULTURZE PO I WOJNIE ŚWIATOWEJ W Europie w tym czasie panowały nastroje przygnębienia i niepokoju. Dla wielu państw wojna zakończyła się klęską, dowiodła też do jakich zniszczeń człowiek jest zdolny. Załamaniu uległ system demokratyczny (dający obywatelom swobody i prawa polityczne, uznający wpływ obywateli na rządy i ich współudział w sprawowaniu władzy). Podważeniem demokracji była rewolucja październikowa 1917 w Rosji, która wprowadziła rządy robotnicze. W Europie pojawiły się faszyzm i komunizm. I WŚ była potężnym wstrząsem dla ludzi. Rozwój techniki, nauki, wielkich miast, powstanie kina. To wszystko wpłynęło na styl życia, sposób widzenia świata, celów i zadań sztuki. Uzewnętrzniło to się w filozofii. 74.1 FILOZOFIE 74.1.1 INTUIZCJONIZM Henryk Bergson - akcentował poznanie świata poprzez intuicje. Jego teoria wywarła ogromny wpływ na sztukę. 74.1.2 PRAGMATYZM Wiedza ludzka, kierunki poznania miały mieć charakter praktyczny. Wiliam James - według niego poznane powinno być tylko to co praktyczne i potrzebne w codziennym życiu. Behawioryzm (od słowa zachowanie, postępowanie). John Watson. Twórcy tej koncepcji twierdzili, że człowieka nie można poznać. Człowieka można określić poprzez obserwację jego zewnętrznych ruchów i zachowań, można przewidzieć jego reakcje. Badania duszy są nieskuteczne, ponieważ nie można ich empirycznie sprawdzić. W sztuce człowiek był prezentowany od zewnątrz. Autor nie wnikał w głąb jego psychiki, przeżyć wewnętrznych. 74.1.3 ZYGMUNT FREUD Posługiwał się hipnozą, analizą snów, skojarzeń aby badać przyczyny chorób, nerwic. Badał psychikę ludzką i doszedł do wniosku, że jest na złożona. Tworzą ją trzy warstwy: 1. ego - kierowanie rozumem, uzależnienie od wymogów społecznych, człowiek w sposób świadomy kontroluje swoim zachowaniem 2. id - strefa popędów spychanych do podświadomości. 3. superego - zespół norm, wartości utożsamiany z sumieniem Pomiędzy id (popęd, instynkt) a superego (ideał) tworzy się napięcie. To prowadzi do stresów i chorób psychicznych. 74.1.4 KAROL JUNG Kształtował strefę zwaną podświadomością. Uważał, ze tam skrywane są u człowieka pragnienia, działania, których nie można odkryć. Dwie odmiany podświadomości: 1. indywidualna 2. zbiorowa - oparta na archetypach (praobrazach), czyli utajnionych poglądach i wyobrażeniach pierwotnych odziedziczonych po przodkach. 74.1.5 IWAN PAWŁOW Udowodnił, że u człowieka rządzą odruchy warunkowe i bezwarunkowe. Przewidywanie reakcji całej zbiorowości. 74.1.6 SKRAJNY SUBIEKTYWIZM Twórcą był Franz Kafka. Świat to potężny koszmar i udręka człowieka z konieczności istnienia w nim. Człowiek jest całkowicie wyobcowany. Świat jest niesłychanie tajemniczy, niepoznawalny. Kafka ukazywał świat z pogranicza snu i jawy ale nie zawsze pojawiał się jako senny koszmar. Wnikliwość psychologicznej analizy bohatera. Tajemniczość świata prezentowanego jako wizja senna z pogranicza snu i jawy. 1.2 KIERUNKI W LITERATURZE Największe zmiany zaszły w poezji i prozie. Na kształt miały wpływ tendencje psychologiczne. Sztuka wymagała aby zobaczyć świat inaczej, subiektywnie, zgodnie z własnym indywidualnym odczuciem. Sztuka XX lecia była sztuką rewolucyjną. Sztuką jest wszystko co wyraża uczucie lub widzenie indywidualne świata, nie ma ustalonego kanonu piękna. Wizją sztuki powinno być postrzeganie świata przez artystę. 1.2.1 MARSEL PROUST „W poszukiwaniu straconego czasu” Obraz świata postrzegany przez autora, osobisty. Prezentacja czasów i ludzi wolnych od trosk, arystokracji oddanych zabawom i miłostkom. analiza psychologiczna- zaburzenie- chronologii nawarstwiające się wspomnienia, refleksje- narracja „głąb- czasu poprzez retrospekcję” subiektywizm- 1.2.2 JAMES JOYCE „Ulisses” Wydarzenia w tym samym czasie dotyczące wielu ludzi. Akcja rozgrywa się w ciągu kilkunastu godzin. Te same wydarzenia widziane przez wiele osób. symultaniczność (jednoczesność wydarzeń)- monolog wewnętrzny- bohatera rezygnacja z uporządkowanych zdań- 1.1.3 FRANZ KAFKA - skrajny subiektywizm opisywał koszmar i udrękę człowieka wobec- niepoznanego świata wnikliwy, psychiczny obraz człowieka- nieprzystosowanego do życia świat tajemniczy, niepoznawalny- - rzeczywistość z pogranicza snu i jawy 1.1.4 PROZA PSYCHOLOGICZNA · Andre Gide - „Fałszerze”, „Losy Watykanu” Wirginia Woolf - „W stronę· latarni morskiej” Aldous Huxley - „Kontrapunkt”· indywidualizm- - szczególna prezentacja wewnętrznych przeżyć odrzucenie wszystkiego co- krępuje jednostkę 1.1.5 SAGI RODZINNE Tomasz Mann -· „Buddenbrookowie” du Gard - „Rodzina Tribauld”· Maria Dąbrowska -· „Noce i dnie” prezentacja w realistyczny sposób krytycznego obrazu całej- epoki proces polityczno-społeczny zaprezentowany na przestrzeni wielu lat- narrator prezentował ten proces na przykładzie rodziny, opisując dzieje- poszczególnych jej członków 1.3 KIERUNKI ARTYSTYCZNE Istnieje wiele kierunków artystycznych. Wszystkie nowe poprzedzone były teoretycznymi programami w formie manifestów i deklaracji. 1.3.1 EKSPRESJONIZM 1.3.2 Rozkwit w latach 1910-25. Pojawił się w epoce poprzedniej, lecz dopiero teraz doszedł do głosu. siła i gwałtowność wyrazu- deformacja obrazu- rzeczywistości sztuka miała wywoływać wstrząs u odbiorcy, miała być- krzykiem duszy nie powinna naśladowywać świata- dążenia do wyrażania- bogactwa psychiki ludzkiej spontaniczność artysty- sztuka jest- wyrazem duszy dobór słów o silnym zabarwieniu emocjonalnym- elementy- brzydoty język wypowiedzi daleki od potocznego, zawiera cechy wzniosłości- 1.1.3 FUTURYZM (SKRAJNA AWANGARDA) Twórcą jest Filippo Marinetti. W 1909r. ogłosił swój I manifest pt. „Futuryzm” pochwała energii- - odrzucenie przeszłości, patrzenie tylko w przyszłość pogarda dla- dotychczasowych wartości fascynacja tym co nowe, cywilizacją, urbanizmem- żądanie nowej estetyki, nowego ideału piękna związanego z cywilizacją i- techniką oryginalność i wyjątkowość nawet za wszelką cenę- odrzucali- zasady gramatyki i interpunkcji uważając to za jarzmo krępujące swobodę wypowiedzi zabawa słowem- prowokacja- dynamizm, energia,- gwałtowność, wulgaryzm Polski futuryzm miał dwa ośrodki 1. Warszawę (Anatol Stern, Aleksander Wat) 2. Kraków Stanisław Młodożeniec „Wiek XX” nazwy wynalazków dużymi literami- fascynacja tym co- nowe neologizmy - w skojarzeniu z pozostałymi wyrazami tworzą element- zaskoczenia gra słów- Tytus Czyżewski Bruno Jasieński „But w butonierce” do mnie świat należy, kpina- z poetów, tradycji podmiot- liryczny mówi sobie, ze jest genialny, jest młody, lekceważy cały świat - według niego ludzie jeszcze nie dojrzali, nie dba o tych co nie dążą za postępem, są oni mu obojętni to co nowe daje człowiekowi większe- możliwości uśmierca za życia innych twórców, wtedy uważanych już za- klasyków (np. Staffa) „Rzygające posągi” sztuka odeszła, nadchodzi- wolny czas; posągi - tradycja; rzygające - obraza, kpina prowokacja- - podmiot liryczny zamierza wyzwolić poezję z szablonu, w który popadła „Miłość na aucie” „Trupy z kawiorem” „Nóż w bżuhu” 1.1.4 DADAIZM (SKRAJNY FUTURYZM) Nie rozwinął się w Polsce (wojna była okazją do odzyskania niepodległości - nie była dla Polaków absurdem) negowanie- wszystkiego wykpienie tego co było dotychczas wartością- odrzucenie- ograniczeń składni, ortografii, gramatyki, interpunkcji - znamienie wolności absolutnej „Bełkot dadaistyczny” - Tristian Tzara pisał jak stworzyć utwór literacki 1.1.5 SURREALIZM (ROZWINIĘCIE DADAIZMU) „Manifest surrealistyczny” - Andre Breton wyzwolenie sztuki z rozumu- utwór- artystyczny to wytwór ludzkiej wyobraźni bez udziału jego autora, miał być wytworem podświadomości dzieła sztuki to zapis wyobraźni- utwory z- pogranicza snu i jawy, operujące obrazami, nie powinny być interpretowane sposób rozumowy 1.1.6 NEOKLASYCYZM łączy klasyczną tradycję literacką i- poezję symbolistów Paul Valery wnosił do poezji pierwiastek intelektualny- 1.1.7 NURT POEZJI CZYSTEJ autorem był ksiądz Henryk Bremond- - poezja jest poza granicami sensu nie nazywa niczego- jest- odzwierciedleniem wrażliwości, uczuć doświadczenie mistyczne- Wszystkie kierunki mają wspólne cechy: 1. bunt przeciw zastanej rzeczywistości, także w sztuce, niechęć, opozycja 2. wyzwolenie człowieka, psychiki spod jarzma jakichkolwiek kanonów (estetycznych, moralnych, religijnych) 3. odświeżenie języka literackiego poprzez zwrot ku wyobraźni, psychice 4. bunt zaprezentowany wszędzie w podobny sposób 5. obrona przed rzeczywistością jako atak, który ma zdumieć, zaszokować odbiorcę 75. POEZJA POLSKA XX LECIA MIĘDZYWOJENNEGO 75.1 SKAMADRYCI Julian Tuwim,- Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Jarosław Iwaszkiewicz - satelici: Kazimiera Iłłakowiczówna, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Jerzy Libert początki związane z Uniwersytetem Warszawskim i pismem „Pro Arte et- Studio” tworzyli kabaret „Pod Pikadorem” (1918-19)- wydawali pismo- "Skamander" (1920-29, 35-39) związani z pismem "Wiadomości literackie"- nie stworzyli programu poetyckiego- związek poetów z teraźniejszością- kult codzienności, życia, witalizm, fascynacja światem- wolność w- wyborze tematów i środków wyrazu prosty język- bohater poezji- skamandryckiej to człowiek z ulicy, zwykły poezja dla szarego człowieka,- nie elitarna młodość, dojrzewanie w niepodległej Polsce, ciekawość świata- Tuwim, Wierzynski Słonimski, Iwaszkiewicz, Lechoń optymizm, witalizm, energia, radość, pochwała życia, miasto wiersze poważniejsze, symbolika, przywiązanie do tradycji 1.1.1 JULIAN TUWIM debiut- „Czyhanie na Boga” w 1918r., „Sokrates tańczący” w 1919r. poeta- codzienności „Poezja” T. chce być jednym z wielu zwyczajnych ludzi (pisał o zwykłym człowieku i jego otoczeniu) „Nie chcę być przewodnikiem, Chętnie w tłum się wcisnę, Będę Ultimus inter pares” (ostatni wśród równych). „Do Krytyków” Podmiot liryczny jeździ tramwajem po mieście. Jest tym zachwycony, upojony urokiem miasta. Rozpiera go entuzjazm, energia. Adresatem są krytycy, którzy nazwani są też „wielce szanowni panowie !”. Podmiot liryczny kpi z oczekiwań krytyki. Emocji i uniesień może także dostarczyć codzienność. „Życie” Podmiot liryczny raduje się, bo żyje. Świat jest piękny. Cieszy go taki jaki jest. „Do prostego człowieka” Obrona prostego człowieka przed szlachtą. Polega ona na otworzeniu oczu naiwnemu człowiekowi na to na czym polega agitacja polityczna. Autor występuje w roli nauczyciela. Ci, którzy mają w swoich rękach propagandę chcą wykorzystać zwykłych ludzi do realizacji własnych planów. „Rewizja” Rewizja mieszkania. Osoby prowadzące ją znajdują to czego szukali i aresztują podejrzanego. Podmiot liryczny jest rewidowany. Poznajemy jednocześnie zdarzenie i jego myśli. Cała sytuacja jest dramatyczna. Podmiot liryczny nie nazywa niczego, jedynie sugeruje co sobie myśleć. „Mieszkańcy” Tematem wiersza jest życie przeciętnego mieszkańca miasta. We wczesnej twórczości Tuwim wyrażał pochwałę przeciętności i zwykłości, aprobował codzienne życie. Tutaj te sądy uległy całkowitej zmianie. Mieszczanin jawi się w wierszu jako człowiek głupi, o ograniczonych horyzontach, bezmyślny, zajmujący się rzeczami nieistotnymi. Jego życie jest schematyczne. Codziennie jego czynności są identyczne. Pozbawiony jest własnych poglądów. Wszystkie poglądy czerpie z gazet i radia. Takie życie jest puste i nie ma uzasadnienia. Wiersz jest ośmieszeniem trybu życia mieszczaństwa. „Straszne mieszkania. W strasznych mieszkaniach Strasznie mieszkają straszni mieszczanie.” „Pogrzeb prezydenta Narutowicza” Podmiot liryczny zwraca się do morderców. Wiersz przedstawia kondukt żałobny. Oskarża zabójców i ich czyn. Nie są oni przeciwnikami konkretnej osoby lecz są przeciwnikami całego państwa i stabilizacji. „Et Arceo” Nawiązując do Horacego, poeta wyraża dystans do rzeczywistości, w której mu przyszło żyć, nastroje smutku, zniechęcenia, goryczy, wyobcowania. Ukazany świat jawi się poecie jako „chaos i zgroza, i pustka śmiertelna”. Poeta zauważa pospolitość i głupotę ludzką. Przeraża go panoszące go zło i zepsucie. Nie angażuje się w życie publiczne. Wyraża też odczucie inności i wyższości wobec tłumu oraz wynikającej stąd pogardy. „Do losu” refleksja na temat życia i twórczości- poetyckiej poeta mówi o sobie jako o człowieku hojnie obdarzonym przez- los, któremu zawdzięczał miłość, młodość, ambicje a nawet majątek - najbardziej jednak ceni sobie dar twórczy, natchnienie artystyczne, które wyróżnia go spośród innych ludzi i sprawia, że zwykły, szary świat jawi się jako bogactwo kolorów i muzyka dzięki swojemu talentowi poeta może w chaosie- rzeczywistości i natłoku codziennych zdarzeń szukać jakiegoś ładu i sensu - w tym wierszu Tuwim wyraża swój program artystyczny, koncepcję twórczości pojmowanej jako klasyczny rygor widoczna jest rezygnacja ze- spontaniczności nawiązał do antycznej koncepcji artystycznej, która miała- zapewnić poecie nieśmiertelność „Sitowie” „Zieleń” „Rzecz Czarnoleska” 1.1.2 BOLESŁAW LEŚMIAN debiut „Sad rozstajny” w- 1912r. rozpuszczenie wyobraźni- fantastyka- granica dwóch- światów wymyślony świat jest ciekawszy niż normalny- opisuje to co- krótkie, chwilowe, niedostępne człowiekowi w świecie zmieniającej się rzeczywistości posługuje się symbolem- w wierszach używa dużo- neologizmów, wprowadza oksymorony intuicjonizm w poznawaniu świata - wpływ- Bergsona odwołuje się często do literatury ludowej- „Dusiołek” Wiersz w kompozycji i stylu przypomina balladę. Narrator wykreowany został na ludowego gawędziarza, opowiadającego gromadzie słuchaczy historię Bajdały. Używa języka stylizowanego na gwarę. Tematem wiersza jest pretensja do Boga o to, że na świecie przez niego stworzonym istnieje nie tylko dobro, ale i zło, na które człowiek jest nieustannie narażony i z którym musi samotnie walczyć. „Dziewczyna” Dzieje dwunastu braci, którzy usłyszeli głos dziewczyny za murem. Wierząc w jej istnieje, o czym świadczył rozlegający się płacz, pokochali ją i starali się ją uwolnić waląc młotami w mur. Wszyscy zmarli. Po nich pracę przejęły ich cienie a następnie same młoty. Po rozwaleniu muru okazało się, że nikogo tam nie było. Wiersz ma formę ballady. Nawiązuje do ludowych podań, baśni. Przeznaczeniem człowieka jest śmierć ponieważ jest on słamy i kruchy. „Trupięgi” Wiersz ten pokazuje problematykę nędzy i ubóstwa, znikomości ludzkiej egzystencji. Symbolem tych cech życia ludzkiego są trupięgi - buty z łyka, w które ubiera się do trumny nędzarzy. Poeta ma świadomość nędzy życia ludzkiego i wie, że on także takiego losu nie uniknie, chociaż wolałby tworzyć poezję pogodną, radosną, zajmującą się tematami odległymi od ponurej codzienności. Utożsamia się z biedakiem, jego losem i nieszczęściami. Solidarność wobec ludzi wywołuje bunt przeciw Stwórcy Świata. Bóg odpowiedzialny jest za zło dotyczące ludzi, a zarazem bezradności człowieka, którego gniew i bunt jest całkowicie bezsilny, niczego nie może zmienić. „Urszula Kochanowska” Wiersz ten nawiązuje do trenów J. Kochanowskiego a także do jego humanizmu, czyli do przekonania, że człowiek jest centrum świata, jest najwyższą wartością. Podmiotem lirycznym wiersza jest córka Kochanowskiego, która opowiada o swoim przybyciu do Nieba. Bóg stwarza dla niej raj. Jest to dom w Czarnolesie. Bóg odchodząc stwierdza, że jej rodzice niedługo nadejdą. Urszula czeka na rodziców nie na Boga. Stąd jego nadejście wywołuje rozczarowanie i żal. Szczęście dla człowieka jest równoznaczne z miłością i czułością. Bóg mimo swej doskonałości nie może zastąpić jej rodziców. „W malinowym chruśniaku” Wiersz rozpoczynający cykl erotyków pod takim samym tytułem. Podmiot liryczny opisuje spotkanie z dziewczyną, wspólne zbieranie malin, które stało się formą miłosnego zbliżenia, a maliny podawane chłopcu - pieszczotą. Z sytuacją erotyczną współgra stan przyrody, opis elementów otaczającej kochanków natury. „Bąk złośnik huczał basem, jakby straszył kwiaty, Rdzawe guzy na słońcu wygrzewał liść chory, Złachmaniałych pajęczyn skurczyły się wisiory I szedł tyłem na grzbiecie jakiś żuk kosmaty.” Opis ten silnie działa na zmysły, podkreśla takie cechy przyrody, które są przez nie odbierane: przyjemny, basowy dźwięk wydawany przez bąka, miły w dotyku kosmaty żuk, skrzące się w słońcu pajęczyny, gorąco i duchota upalnego dnia, słodki zapach owoców. Wszystko to pobudza wzrok, słuch i dotyk. Podkreślona zostaje także atmosfera intymności, zbliżenia, ponieważ wskazane elementy natury można zobaczyć tylko z bliska (owady, pajęczyny, guzy na liściu). Para kochanków ukryta jest przed światem i ludzkimi oczyma w gąszczu malinowych krzewów, który stwarza warunki dla przeżycia intymnych wrażeń. Poeta bardzo subtelnie buduje nastrój erotycznych przeżyć. 1.1.3 I. GAŁCZYŃSKI cechą charakterystyczną jego poezji jest łączenie liryzmu, osobistej- refleksji i baśniowości z humorem, groteską i satyrą siebie, poeta- przedstawia jako artystę-cygana, ale jednocześnie człowieka zwykłego, przeciętnego motywy banalne, pospolite wzbogacał fantastyką i liryzmem- poruszając tematy społeczno-polityczne posługiwał się często satyrą i- groteską tematyka codzienności- twórczość swą traktował jako zabawę- język potoczny- regularny rym i rytm- „Serwus, madonna” - tematem wiersza jest sztuka i artysta czyniąc podmiotem lirycznym poetę,- przedstawił swoją koncepcję ...
misia377