Górski Karabach – formalnie część Az, faktycznie niepodległa Republika,140 tys – 95% Ormianie
- obszar ten stał się źródłem sporu między Ar i Az już podczas okresu krótkiej niepodległości tych państw 1918 – 1920, mimo że historycznie przynależał do Ar a 90% ludności stanowili Ormianie, już państwa ententy, chcąc uzyskać dostęp do złóż ropy w Az, przyznały prawo do GK właśnie Az i to mimo przegranej Turcji, która wspierała Az, na wrogie stos obu państw miały wpływ czynniki etniczne i rel (Az to muzułmanie, a Ormianie to chrześc, poza tym Az współpracowali z Turkami w mających miejsce na pocz XX rzeziach Ormian – 1915 –od 600tys do 1,5 mln)
- po zajęciu tych obszarów przez bolszewików Az i Ar włączono do ZSRR jako AzSRR i ArSRR a GK stał się obw aut w granicach AzSRR
- podczas istnienia ZSRR konflikt pozostawał uśpiony, wł az prowadziły antyormiańską polit, a manifestacje Ormian żądających włączenia GK do Armenii, taka jak w Erewaniuw 1965 – 100 tys – były rozpędzane przez milicję
- polityka glasnosti i pierestrojki ośmieliła wł GK, które:
- 21 lutego 1988 zwróciły się do RN ZSRR, Ar i Az o przekazanie obwodu pod jurysdykcję Ar, a wobec odmowy same przyłączenie to uchwaliły, w Erewaniu Ormianie wyszli na ulice (w GK zabito kilku Az, a w Az pogromy Ormian (400 tys) przy bierności wojska i milicji)
- rozpoczęły się migracje ludności
- widząc rozkład ZSRR, 1 grudnia 1989 RN Ar uchwaliła zjednoczenie GK i Ar SRR a 10 grudnia w GK odbyło się referend. – ogromna większość za niezależnością – początek starć w GK – w lutym 1990 pierwsze rozmowy w Rydze - bezowocne
- na fali ogłaszania niepodległości przez kolejne rep związkowe -2 sierpnia 1991 sesja rad wszystkich szczebli GKOA proklamowała powstanie Rep GK – Az ostrzał Stepanakertu, 26 listopada 1991 Baku anulowało autonomię obwodu
-styczeń 1992 – rozpoczęcie regularnych walk – Ormianie wygrali opanowując GK oraz 14% Az – korytarz laczyński
kto kogo poparł?
· GK – Ar, Ros, Iran
· Az - Tur, Ros do 1992 (przejęcie wł przez niepodleg nastawionego prezyd - Abulfaz Elczibej)
-24 marca 1992 na szczycie KBWE w Helsinkach została utworzona Mińska Grupa KBWE (później OBWE) 11 państw
- kwiecień 1993 – pierwsze spotkanie przedstawicieli GK i Az w Moskwie, maj 1993 inicjatywa Tur, USA i Ros – przerwanie walk i wycofanie Ormian z Az – zgoda Ar i Az, sprzeciw GK (zyskujący przewagę Ormianie nie zgadzali się na wszczęcie rozmów z Az)
- 12 maja 1994 – 9-12 maja 1994 r. dzięki mediacji ros podpisano w Biszkeku protokół o przerwaniu walk. Dokument podpisali min obrony Ar, Az i "minister obrony" nie uznanego rządu Rep GK w obecności przedstawicieli Ros i Mińskiej Grupy KBWE - miało to prowadzić do konf pokojowej
- 10 sierpnia 1995 przewodniczący OBWE powołał osobistego przedstawiciela ds. uregulowania konfliktu (ambasador Andrzej Kasprzyk). Na szczycie OBWE w Lizbonie w 1996 uznano zasadę integralności terytorialnej Az jako podstawę do rokowań w kwestii karabaskiej - protest Ar i GK. Od września 1997 Grupie przewodniczą USA, Rosja i Francja. Pod jej auspicjami od kwietnia 1999 odbywały się bezpośrednie spotkania negocjacyjne prezyd Ar i Az, Roberta Koczariana i Gejdara Alijewa
3-6 kwietnia 2001 Key West, Floryda - szczyt ar-az. W rozmowach prezyd Roberta Koczariana i Gejdara Alijewa uczestniczył sekretarz stanu USA Colin Powell. Prawdopodobnie omawiano nowy plan pokojowy, mający polegać na utworzeniu z terenów GK oraz korytarza laczyńskiego wspólnego politycznego organizmu, zarządzanego przez Ormian, lecz pozostającego pod protektoratem USA, Rosji i Francji. Pozostałe okupowane przez Ormian ziemie miałyby zostać zwrócone Az. Ponadto miałyby zostać odblokowane regionalne szlaki komunikacyjne, m.in. linia kolejowa łącząca Az z Nachiczewanem. Do kolejnego umówionego już szczytu nie doszło. Przyczyną załamania się negocjacji mogła być krytyka zapowiedzianych przez Koczariana ustępstw przez ar opozycję.
- po zamachach z 11 września 2001 Az i Ar - poparcie dla koalicji antyterrorystycznej, Az zaczął oskarżać karabaskich Ormian o udział w światowej sieci terrorystycznej, a Ar Azerów o współpracę z bojownikami czeczeńskimi. Alijew i Koczarian, spotkawszy się na szczycie WNP w Moskwie 30 listopada 2001 nie przeprowadzili dyskusji na temat GKNa początku kwietnia 2002 Erewan i Baku mianowały specjalnych prezyd przedstawicieli ds. konfliktu w GK, którzy spotkali się kilka razy
- 14 sierpnia 2002 Sadarak w Rep Nachiczewańskiej- spotkanie prezydentów, a następne (22 z kolei) - 7 października przy okazji szczytu państw WNP w Kiszyniowie.Rozwinęła się dyskusja wokół przydatności Mińskiej Grupy w negocjacjach pokojowych. Zarówno delegacja armeńska, jak i azerbejdżańska wysłały sygnały świadczące, że obydwa państwa uważają dziesięcioletnią mediację OBWE za mało produktywną.
Prezyd KG od 2007 - Bako Sahakyan – za suwerennością – Kosowo
Prezyd Ar – Serż Sarkisjan – poparty przez Koczarina – wola rozwiązania konfliktu i porozumienia z Tur – wobec wojny w Gruzji połączenie Az –Turcja jest zagrożone – prowadzi to do ocieplenia stos Ar z Turcją
2 listopada 2008 prezydenci Rosji, Azerbejdżanu i Armenii, Dmitrij Miedwiediew, Ilham Alijew i Serż Sarkisjan podpisali deklarację w sprawie rozwiązania konfliktu wokół GK. Deklaracja nie wykracza poza ogólniki, jest to jednak pierwszy dokument, jaki od 1994 roku podpisali wspólnie przywódcy zwaśnionych stron. Głosi ona, że strony będą dążyć do pokojowego uregulowania konfliktu, podkreśla wiodącą rolę Mińskiej Grupy OBWE w procesie pokojowym i przywołuje ustalenia ze spotkania Grupy w Madrycie 29 listopada 2007 roku. – propozycja referendum
- GK formalnie stanowi część Azerbejdżanu, ale jest de facto państwem niepodległym, choć nie uznanym przez żaden inny kraj (łącznie z Ar) ani organizację międzynarodową. Posiada własne siły zbrojne, policję, prezyd i parl. Poza kontrolą Stepanakertu znajdują się fragmenty teryt na pn obwodu
- w obiegu jest ar dram. Istnieje swobodny przepływ ludzi między GK a Ar (w Erewanie działa też Stałe Przedstawicielstwo Rep GK, gdzie obywatele innych państw uzyskują wizy wjazdowe do GK). Ormianie z GK, chcący wyjechać za granicę, mają możliwość uzyskania paszportów Ar. W miasteczku Mindżewan funkcjonuje karabasko-irańskie przejście graniczne, nielegalne z punktu widzenia prawa międzyn (formalnie z Iranem graniczy w tym miejscu Az). Te ułatwienia i duża pomoc Ormian z diaspory łagodzą panujący w GK kryzys.
Aktualna sytuacja. Mimo formalnego zawieszenia broni corocznie w wymianie ognia ginie kilkunastu/kilkudziesięciu żołnierzy po obu stronach (ostatnia poważniejsza potyczka miała miejsce w początkach marca br.). Obie strony (zwł. Azerbejdżan korzystający z naftowego boomu) dozbrajają i modernizują armię. Regularnie (kilka razy w roku) odbywające się spotkania prezydentów Azerbejdżanu i Armenii nie przynoszą postępu w rozwiązaniu konfliktu. Obie strony używają niezwykle wojowniczej retoryki na użytek wewnętrzny, co czyni je zakładnikami opinii publicznej
Warianty rozwiązania konfliktu:
- pakietowy - jednoczesne zawarcie porozumienia dotyczącego statusu GK oraz wycofanie wojsk karabaskich z Az
- krok po kroku - GK najpierw wycofa swoje wojska z Az, a w drugiej kolejności będą prowadzone rozmowy o statusie Karabachu.
Plan Paula Goble'a (wymiana terytoriów między Armenią i Azerbejdżanem) przewiduje połączenie GK z Ar przez przekazanie jej tzw. korytarza laczyńskiego. W zamian Ar oddałaby Az rejon Meghri, przez co ten uzyskałby korytarz lądowy do az enklawy - Nachiczewanu.
Plan Johna Maresca (państwo stowarzyszone) zakłada, że GK (w granicach z 1988 r.) pozostałby częścią Az, ale byłby "swobodnie stowarzyszony z Az" i miałby prawo utrzymywać reprezentantów w Erewanie, Baku, Moskwie i innych stolicach, choć nie byłby uznany za suwerenne państwo. Az nie miałby prawa utrzymywać wokół GK systemów broni o charakterze ofensywnym. Ar uzyskałaby prawo do swobodnego tranzytu przez korytarz laczyński do GK, a Az takie samo prawo przez rejon Meghri do Nachiczewanu.
Należy również wspomnieć o planie przyznania GK niepodległości (nie do przyjęcia dla strony azerbejdżańskiej) i przyznania Karabachowi autonomii w ramach Azerbejdżanu (na co z kolei nie chcą zgodzić się Ormianie).
Konflikt o ropę?
Walka Ros i Zach o rope w Az – w 1990 Ameryk wygrali przetarg na wydobycie ropy – plan ropociągu Baku – pd Az – Ar – Tur – w połowie 1993 kiedy umowa miała być podpisywana Ros wspomogła zamach stanu w Az, przychylne jej wł zgodziły się na udział Łukoilu w inwestycji – Ros wspomogła militarnie GK latem 1993 żeby odstraszyć Zach od „niestabilnych” obszarów Kaukazu
- Joanna Modrzejewska-Leśniewska – konflikt o ropę i gaz – wygaśnie gdy wyczerpią się złoża
Ekonomiczne skutki przedłużania się konfliktu- blokada granic ar-az i ar-tur hamuje handel
- konflikt zwiększa także ryzyko inwestycyjne i obniża atrakcyjność inwestowania na całym Kaukazie Pd, wzmocnienie autorytaryzmu. W Ar, Az oraz w GK władze używają straszaka w postaci wroga zewnętrznego, aby "dyscyplinować" opozycję
Implikacje międzynarodowe - Ar – sojusz z Ros i Iranem
- Az – sojusz z Gruzją i Tur oraz NATO
- Ormianie są zadowoleni ze status quo, a Az obawia się kolejnej porażki.
- rozpoczęcie budowy ropociągu Baku-Ceyhan, wielkiej inwestycji państw zachodnich na Kaukazie Pd, zmniejsza ryzyko wybuchu wojny
- Paradoksalnie większym zagrożeniem dla stabilności w regionie mogłyby się stać zdecydowane próby uregulowania konfliktu. Zarówno władza Alijewa, jak i Koczariana nie ma pełnej legitymacji społecznej. Dlatego też posługiwanie się w oficjalnej propagandzie argumentem wojny ułatwia utrzymanie społecznej równowagi. Krok naprzód wydaje się możliwy wtedy, gdy w obydwu państwach nastąpi zmiana władzy. Tymczasem jest wątpliwe, by ewentualne zastąpienie Alijewa przez jego syna Ilhama można było za taką zmianę uznać.
- Po 2003 intensywne reformy gosp – rozwój infrastruktury energet i transportowej, wzrost potencjału militarnego – chęć odzyskania integralności teryt.
- od 2004 faza rozmrażania konfliktów na Kaukazie – bogacenie się Az – wzrost potencjału milit
- wzrost zaangażowania Zachodu na Kaukazie – Az – ropa (Nabucco), Ros poczuła, że jej strefa wpływów jest zagrożona, zaczęła, więc wspierać separatystów
- Az chce rozwiązania konfliktu przy udziale Zach, więc interwencja zbrojna to ostateczność (przekreśliłaby pomoc Zach)
akukuxyz