Teoria stosunków międzynarodowych – Marek Pietraś
Dwa znaczenia pojęcia stosunków międzynarodowych
1) sfera rzeczywistości społecznej, rodzaj stosunków społecznych
2) dyscyplina, nauka o stosunkach międzynarodowych zajmująca się stosunkami międzynarodowymi jako sferą rzeczywistości społecznej
Pojęcia stosunków międzynarodowych zaczęto używać w końcu XVIII wieku. J. Bentham w 1789 po raz pierwszy użył przymiotnika „międzynarodowy”. Samo zjawisko stosunków międzynarodowych istniało wcześniej ale nie było w ten sposób nazywane.
James Rosenau:
Stosunki międzynarodowe to dziedzina stosunków społecznych obejmująca szeroki obszar działań, cyrkulacji idei i dóbr, które przekraczają granice państw. Dokonują się one w sposób zorganizowany i zinstytucjonalizowany ale także przypadkowy i żywiołowy.
Pearson, Rochester
SM to wszelkie transgraniczne interakcje społeczne i czynniki je warunkujące
Wielopłaszczyznowość SM
· Płaszczyzna polityczna
- jest to płaszczyzna najważniejsza, nadrzędna wobec innych płaszczyzn
- są to kontakty kanałami dyplomatycznymi między oficjalnymi przedstawicielami państw (dlatego też dla płaszczyzny politycznej często stosuje się określenie płaszczyzna dyplomatyczna)
· Płaszczyzna gospodarcza
- obejmuje szerokie spektrum zjawisk, procesów (wymiana dóbr, cyrkulacja kapitału)
· Płaszczyzna kulturalna
- wymiana idei, wartości, pewnych wzorców materialnych (np. globalne reklamy)
· Płaszczyzna społeczna
- bezpośrednie kontakty między społeczeństwami różnych państw (np. zorganizowana przestępczość, handel kobietami)
· Płaszczyzna wojskowa
- sojusze wojskowe
- do 1928 roku (pakt Brianda-Kelloga) wojna była legalnym środkiem rozstrzygania sporów (Clausewitz: „wojna to kontynuacja polityki za pomocą innych środków”)
· Płaszczyzna ekologiczna
- transgraniczne problemy ekologiczna (dziura ozonowa, efekt cieplarniany)
· Płaszczyzna naukowa
- proces nauczania staje się dziedzictwem europejskim
- międzynarodowa wymiana naukowa
Zakres przedmiotowy SM ulega ciągłemu poszerzaniu. Coraz to nowe elementy są uwzględniane jako transgraniczne interakcje
:
Istota:
- przekształcenie tego, co wewnątrzpaństwowe w element funkcjonowania środowiska międzynarodowego
Zakres:
-materialna sfera SM: wymiana handlowa, obieg kapitału, przepływ siły roboczej
- polityczna sfera SM: rozpowszechnianie w skali międzynarodowej wzorców i sposobów organizacji zbiorowości ludzkich
- kulturowa sfera SM: rozwoj turystyki, obieg informacji ,nauka
Procesom umiędzynarodowienia podlegają także zjawiska negatywne (np. terroryzm, zorganizowana przestępczość)
Internacjonalizację napędza czynnik techniczny.
Współzależności – zespół więzi między państwami, które sprawiają, że zmiany w jednych państwach są odczuwane w innych
Deutsch (w latach 50-tych XX w.)
– teoria kaskadowych współzależności : państwa są coraz bardziej od siebie współzależne, zwiększa się dynamika narastania tych współzależności
Kohane
- teoria kompleksowych zależności: dotyczą one wielu obszarów życia społecznego i są złożone. Współzależne są państwa, społeczeństwa ale także płaszczyzny SM
· wąskie
- Z.J. Pietraś – SM to transgraniczne interakcje podmiotów polityki w środowisku poliarchicznym
- J.Kukułka – SM to procesy oddziaływań wzajemnych uczestników tych stosunków, głównie za pośrednictwem środowiska międzynarodowego, a mających na celu stwarzanie jak najkorzystniejszych warunków funkcjonowania samych uczestników i odpowiadających im systemów międzynarodowych (podkreślenie intencyjności, pragmatyczności i celowości SM)
Dwa pierwotne motywy działania państw: przetrwanie i rozwój
· szerokie – interakcje między podmiotami społecznymi
- Lopez, Stohl-? – SM to działania społeczne w których jednostki lub grupy społeczne z jednego narodu wchodzą w interakcje oficjalne lub nieoficjalne z jednostkami lub grupami innego narodu
- Nicolas Spykman – SM tostosunki między jednostkami należącymi do różnych państw, które utrzymuj ą stosunki transgraniczne
- Snyder, Bruck, Sapin – SM to stosunki między oficjalnymi grupami decydentówJest to dalekie zawężenie istoty SM. Nacisk na formę – zewnętrzny sposób ukazania.
Istota SM polega na wzajemnym oddziaływaniu wszystkich składników rzeczywistości międzynarodowej. Zarówno aktywnych (podmiotów) jak i tych, które owe działania warunkują (wzmacniają, osłabiają, zniekształcają). Ważny jest także przedmiot oddziaływań oraz interakcje poszczególnych podmiotow.
· już w starożytności istniały wspólnoty utrzymujące między sobą kontakty
- 2400 pne – pierwsze formalne porozumienia między wspólnotami
- 1390 pne – pierwszy sojusz
- 1653 pne – pierwszy oficjalny wysłannik (dyplomata)
· Starożytna Grecja:
- polis stworzyły pierwszy system międzynarodowy. Bliskość geograficzna były spoiwem systemu. Polis utrzymywały stosunki nie znając form prawa międzynarodowego, przedstawicieli dyplomatycznych. Istniały jednak pewne formy organizacji, normy.
· Imperia
- także były formą organizacji życia międzynarodowego
- nie może być tu jednak mowy o scentralizowanych państwach narodowych
· Średniowiecze
- nowe formy organizacji życia społecznego
- dualizm, skomplikowany system sprawowania władzy
- forma społeczeństwa uniwersalnego – państwo świeckie i kościelne przeplatały się
- wyraźny brak scentralizowanych form organizacji
1648 – pokój westfalski (kończył wojnę 30-letnią)
-aboslutna zmiana jakościowa
- powstały scentralizowane państwa narodowe (precyzyjnie wytyczone granice, jeden podmiot organizacji życia społecznego z jednym ośrodkiem decyzyjnym)
Czynniki, które doprowadziły do tej zmiany:
- rozwój kapitalizmu, gospodarki rynkowej
- zapotrzebowanie na centralną instytucję kontrolującą życie społeczne
- Norbert Elias: wzrost współzależności między grupami społecznymi w wyniku poszerzania się stosunków wymiany
- monopolizacja prawomocnego użycia siły fizycznej (w stosunku do określonego terytorium)
Cechy (parametry) westfalskiego systemu SM:
- powstały scentralizowane państwa narodowe
- zasada suwerenności państw i suwerennej równości państw
- funkcjonowanie środowiska międzynarodowego zgodnie z zasadą równowagi sił
- pojawiło się prawo międzynarodowe jako regulator funkcjonowania społeczności międzynarodowej
- zasada kontroli określonego terytorium przez państwo
Był to klasyczny system państwocentryczny. Państwocentryczność stawał się jednak z czasem coraz mniej ścisła. Zaczęły pojawiać się formy konkurencyjne. W XIX wieku powstały pierwsze organizacje międzyrządowe. Potem rozwinęły się podmioty transnarodowe.
Czynniki zmian
- procesy globalizacji
- kształtowanie się hybrydowości form organizacji życia społecznego (występowanie różnych form regulacji życia społecznego: podmioty terytorialne i nieterytorialne)
- regulacje: umowy międzynarodowe (twarde prawo) i normy polityczne (miękkie prawo)
- zagrożenia (asymetryczne – ze strony podmiotów innych niż państwo)
- zacieranie podziałów między tym co wewnętrzne a tym co międzynarodowe
- świat staje się coraz bardziej scentralizowany
- Głowna i najważniejsza cecha środowiska międzynarodowego
- wielość ośrodków decyzyjnych
- środowisko międzynarodowe jest zdecentralizowaną strukturą horyzontalną
-
Skutki poliarchiczności
- rozproszenie decyzyjne
- Aurelio Pecelli: paraliż polityczny, państwa mają inne interesy, nie są w stanie osiągnąć konsensusu
- można osiągnąć tylko względne a nie absolutne bezpieczeństwo. „Dylemat bezpieczeństwa” – działania jednego państwa w celu zapewnienia swojego bezpieczeństwa mogą być odbierane przez inne państwa jako zagrożenie dla nich
- względność potencjału państw (nie ma mocarstw w kategoriach absolutnych) należy rozpatrywać je na tle potencjału innych państw
- - państwa są sobie suwerennie równe
- brak jednego ośrodka decyzyjnego
- występuje zjawisko wpływu jednego państwa wobec innych państw i środowiska międzynarodowego
- bardzo wielu heterogenicznych uczestników SM
- na środowisko międzynarodowe oddziałuje wiele czynników, zmiennych (np. stan nastrojów społecznych)
- rzeczywistość międzynarodowa nie jest w pełni wykrystalizowana (J. Kukułka; „SM szybciej się komplikują niż dojrzewają)
- decyzje nie są „produktem” jednego nadrzędnego ośrodka decyzyjnego ale wynikiem decyzji co najmniej dwóch suwerennie równych ośrodków decyzyjnych
- ośrodki mogą być stałe (np. OBWE, NATO, UE) jak i doraźne (spotkania grupy G8)
- - treść podjętej decyzji jest z reguły wynikiem kompromisu
-decyzje są skierowane do zdecentralizowane środowiska międzynarodowego
-interakcja między tym co globalne a tym co lokalne z pominięciem scentralizowanego państwa narodowego
STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA
1. GENEZA NOSM
àto b. młoda dyscyplina, która powstała w b. specyficznych okolicznościach
à30.05.1919 r. - obrady Konferencji Pokojowej po zakończeniu I wś, delegacje USA i UK – decyzja o utworzeniu placówek bad., zajmujących się bad. rzeczywistości M.nar.
àzapotrzebowanie praktyki polityki legło u podst. NOSM
à1920 utw. w UK Rogal Institute of International Affairs, a w USA też w 1920, zaczęto tworzyć placówki w skali całego globu (1925 PL)
àdecyzję podjęto po szoku I wś na konferencji pokojowej – takie bad SM by taki rodzaj doświadczeń się nie powtórzył
àNOSM pojawiła się jako nauka anglo-amerykańska (zwłaszcza amer.)
àNOSM rozw się od samego początku w powiązaniu z praktyką polityczną i intencją kształtowania bezpieczeństwa m.nar
àu podst refleksji naukowej leży takie wyjaśnienie, które służy budowaniu ładu międzynarodowego
2. POJĘCIE „TEORIA STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH”
àteoria jest częścią NOSM, składa się z przedmiotu bad. czyli SM – jako sfera rzeczywistości czyli wszelkie zjawiska i procesy o charakterze transgranicznym
àteoriaà funkcja podst to wyjaśnianie (odróżnić wyjaśnianie od opisu), teorie są najbardziej wartościowym elementem każdej z dyscyplin
àmetody badawczeà procedury poznania naukowego: zasada jawności wiedzy i metody (nie ma refleksji naukowej bez zastosowania metody)
àinfrastruktura organizacyjnaà proces poznania
ànie ma jednej, powszechnie akceptowanej definicji TSM
TSM: to usystematyzowany zbiór warunkowo sformułowanych twierdzeń wyjaśniających odnoszących się do struktury funkcjonalności i ewolucji SM jako sfery rzeczywistości społecznej (Z.J. Pietraś)
3 elementy: wyjaśniać: strukturę, funkcjonowanie środ. m.nar, tendencje ewolucji
à teorie wyjaśniające prawa identyfikujące zjawiska niezmienne lub prawdopodobne
à teorie to spekulowanie n.t SM
à teorie to wykorzystanie obserwacji do testowania hipotez n.t świata
DWA GŁÓWNE TYPY TEORII O SM
1. Teorie wyjaśniające – pomagają lepiej zrozumieć SM i tw. rodzaj intelektualnego ładu w obszarze badawczym NOSM, pomagają w konceptualizacji przyszłych i obecnych zadań, dostarczają sposobów interpretacji wyjaśnianych zjawisk, pomagają myśleć krytycznie, logicznie i spójnie
2. Teorie modelujące – nie tyle wyjaśniają co mówią o możliwościach działań, konstruują wizje postulowanych zmian
Co różni poszczególne teorie? – zwłaszcza 1. i 2.
àprzedmiot analizy (państwo, interakcje między państwami, działalność podm transnar. lub funkcjonowanie globalnego systemu m.nar) i zasięg analizy
àcel analizy (poznać/zmienić)
àmetodologia stosowana do analizy rzeczywistości
- z jednej strony stworzyć zespół podejść empirycznych
- z drugiej strony mamy zespół podejść jakościowych (dedukcja, analiza hist)
àstopień postrzegania odrębności i autonomii NOSM
- czy to samodzielna dysc. naukowa czy cz. wiedzy o polityce? (zdaniem realistów odr. dysc.)
Obecny przedmiot refleksji teoretycznej w NOSM.
1. INTERAKCJE – współzależności ekonomiczne, reżimy m.nar itd.
2. PODMIOTY – państwa, org. m.nar itd.
3. KONKRETNE PROBLEMY – globalizacja, fragmentaryzacja, integracja
4. PROBLEMY ETYCZNE I FILOZOFICZNE – zagadnienia epistemologii, ontologii, metodologii, debaty interparadygmatyczne, etyka w polityce zagr.
- uwarunkowania rozwijają myślenie teoretyczne o SM
Kategorie NOSM.
àgeneralnie teorie – wszystkie – są wyjaśniające, ale także opisujące, kluczowym El. Są KTAEGORIE (siatka pojęciowa)à właściwy dyscyplinie język. Co wyróżnia kategorie?
- to takie pojęcie, które wyróżnia duży poziom ogólności (chwyta pewną klasę zjawisk) i za razem istotności ( chwyta sedno tych zjawisk)
PODSTAWOWE KATEGORIE W NOSM
à...
akukuxyz